علوم غربی دِین زیادی به فرانسیس بیکن، اندیشمند اوایل دوره مدرن دارند. بازهای این گمان بوده که صرفا با اندیشیدن درباره اشیا میشود به فهم آنها دست پیدا کرد. میشود پا روی پا انداخت، بر صندلی راحتی تکیه زد و استدلال کرد. بیکن این تصور را برهم زد و گفت نمیشود جهان طبیعی را صرفا با اندیشیدن دربارهاش دریابیم. هرچند به حرفهای بیکن میشود ایراداتی وارد یا تدقیقش کرد و خود اندیشیدن هم نیاز به ملزوماتی دارد اما بیکن مسیر بکر و بدیعی را شروع کرد.

در اصلیترین کتابش، یعنی «احیای عظیم» استدلال میکند انسانها باید یک تاریخ طبیعی کامل بنویسند؛ بازنگری در مورد همه چیز. کلید این پروژه بزرگ هم، سفر بود. در نظر بیکن ما نمیتوانیم دریاها و ماهیهای آن را با نشستن پشت میز بشناسیم. باید دربگشاییم و وارد جهان شویم و دور و بر خودمان را دقیقتر نگاه کنیم.
این تصویر عمیق و پر رمز و راز، تصویر اول کتاب احیای عظیم است. در این تصویر یکی از کشتیها به سمت اقیانوس بیکران سفر میکند و کشتی دیگر در حال بازگشت است و به سبب ثروت زیادی که با خود حمل میکند کمی در آب فرو رفته. کشتیها در بین دو ستون هرکول قرار گرفتهاند (صخرههایی در طرفین تنگه جبلالطارق) در اسطوره شناسی یونانی و رومی، هرکول تا این ستونها سفر میکند و سرانجام آن دو ستون تبدیل به مرزهای جهان شناخته میشوند. روی آنها حک شده که «فراتر چیزی نیست» و هشدار میدهد که کشتیها نباید جلوتر روند. در صفحه اول کتاب بیکن، کشتیها به فراتر از ستونها سفر میکنند. این تصویر نمادپردازی دیدگاه بیکن را درون خود دارد که به موجب آن ما باید مرزهای شناختمان را گسترش دهیم. در زیر کشتیها این نوشته شده: بسیاری گذر خواهند کرد و دانش افزایش خواهد یافت.
سفر باعث میشود که جهان را بهتر بفهمیم. از همین جهت است که حتی دانشمندان، عرفا و فلاسفهی مطرح ما هم زیست آمیخته با سفر بیرونی و درونی داشتهاند. ابن عربی، شیخ اشراق، شیخ الرئیس، ملاصدرا و... زندگیشان سراسر سفر بوده. سفر، تنها حرکت فیزیکی از مکانی به مکان دیگر نیست؛ بلکه سفری درونی نیز با خود به همراه دارد. برای شناخت عمیقتر از جهان، انسان ناگزیر است که به شناخت خویشتن نیز بپردازد. این همان چیزی است که بسیاری از فلاسفه، عرفا و اندیشمندان بزرگ به آن اشاره کردهاند. این بزرگان تنها در پی کشف جهان اطراف خود نبودند، بلکه در جستوجوی حقیقتی ژرفتر، راهی را به درون خویش نیز گشودند.
شیخ اشراق، سهروردی، پایهگذار حکمت اشراق، معتقد بود که شناخت حقیقی نه فقط از طریق عقل، بلکه از طریق شهود و تجربهی درونی نیز حاصل میشود. او در پی سفری درونی بود که حقیقت را نهتنها در کتب فلسفی، بلکه در نور و معرفت شهودی نیز بجوید. ملاصدرا، فیلسوف بزرگ، در مسیر تحول فکری خود، ناچار شد به هجرت و ریاضت بپردازد. سفرهای طولانی او از شیراز به اصفهان و سپس به کهک، تنها حرکت جغرافیایی نبود؛ بلکه سلوکی بود به سوی «حرکت جوهری نفس» سفری که در آن، نهفقط جسم، بلکه روح و اندیشه نیز در حرکت و تحول دائمی بودند. این سفر درونی و بیرونی چنان در هم تنیدهاند که نمیتوان یکی را بدون دیگری تصور کرد. جهان را باید دید و لمس کرد، اما شناخت واقعی، بدون سفر درونی و بازاندیشی ممکن نیست.
از آن سو، سفر را نباید به گردشگری و تفریح صرف محدود کرد. تجربهی یک سفر واقعی، نهفقط در دیدن جاذبههای مشهور، بلکه در مواجهه با حقیقتهای کمتر دیدهشده نهفته است. دکتر علی شریعتی در کتاب «آری، اینچنین بود برادر» در بیان تجربهی سفرش به مصر نکتهی مهمی را بیان میکند:« تجربه به من آموخته است که همه جا به دنبال گمشدهها و متهمها باشم، چه بیشتر ارزشها را در چیزهایی یافتهام که کمتر مطرح است، زیرا ارزشها را یا کتمان میکنند و یا اگر نتوانستند، بدنام» بسیاری از حقیقتها در لایههای پنهان زندگی جاریاند. گاهی باید جستوجو کرد، دوباره کشف کرد و از نو فهمید. برای این بازیابی که در پیاش آرامش در عین حرکت خواهد بود نیاز به یک درهمآمیختگی مداوم سفر بیرونی و درونی و دل کندن از خیلی چیزها است.
شاید زندگی ما از ستونهای هرکول پر شده باشد. از آن جهت که فرای این ستونها برایمان ترسناک و مبهم است، یک حس رضایت درونی به آنها داریم و فرای آنها قدم برنمیداریم؛
یک جا نماندن خودش اصل است؛
کندن از خیلی چیزها یک اصل است؛
سفر درونی در درهمآمیختگی با سفر بیرونی یک اصل است.
تعطیلات عید، فرصتی مناسب برای این تحول درونی و بیرونی و پا فرا گذاشتن از ستونهای هرکول زندگیمان است. گاهی لازم است از شهر، خانه، یا حتی افکار همیشگی خود بیرون بزنیم. نیازی نیست که سفر، طولانی یا پرهزینه باشد. کافی است حتی یک روز را به مکانی نو برویم، یا حتی دیدگاه خود را نسبت به مکانهای آشنا تغییر دهیم. نگذارید ستونهای هرکول زندگی شما را محدود کنند. مرزها را بشکنید، جسارت عبور داشته باشید و خود را به ناشناختهها بسپارید.
اگر نه اکنون، پس کی؟
علیرضا عسگری | ۱۳۹۸ مهندسی نفت شریف و ۱۴۰۳ ارشد علوم اجتماعی تهران