جستاری بر پوچی زندگی

اکثر ما حداقل در لحظاتی، احساس میکنیم که زندگی بیمعنا است و دچار پوچی میشویم؛ این حس که معمولاً با غم یا سرخوشی رخ میدهد، ما را با این سوال مواجه میکند: «خب که چی؟»
برخی مانند برنارد ویلیامز، معتقدند حسِ پوچی، گریزناپذیر است چون اساساً جهان هر لحظه حس پوچی را در ما تقویت میکند! صورت سادهٔ این حرف این است که اولاً ما در جهانِ بیکران، موجوداتِ کوچک و ناچیزی در کرهای دورافتاده در منظومهای کوچک از یک کهکشان هستیم. دوم، مدت زمانِ زندگی شصتهفتادسالۀ ما، در طول عمر جهان هیچ به حساب میآید و بود و نبودمان فرقی ندارد. پس این میزان از ناچیزی، دیگر چه اهمیتی برای زندگی میگذارد؟ رواِر اوکانر اما میگوید که اوضاع وخیمتر است؛ یعنی حتی اگر جهان اینگونه نبود، باز حس پوچی باقی میماند! یعنی اگر یک زندگی کوتاه شصتساله پوچ است، به نظر میرسد به همان اندازه زندگی بیپایان هم پوچ و بیمعنا است. یا اگر ما در این جهان، این قدر کوچک نبودیم و مثلاً هیکلمان اندازهٔ برج میلاد بود، یا اصلاً کلِ جهان همین کرهٔ زمین بود و کرات و کهکشانهای دیگر نبودند، باز به همین میزان، زندگی پوچ نبود؟ آیا باز نمیگفتیم «خب که چی؟» پس گویا دعوا جای دیگری است.
بین نظریات مختلف حوزهٔ معنای زندگی، آنچه که از نظر نگارنده، به حقیقت نزدیکتر است نظر فیلسوفانی چون تامس نیگل و تدئوس متز است که میخواهند مسئله را از درون انسان حل کنند.
بیمعنایی در هر چیزی وقتی رخ میدهد که آنچه میبینیم با آنچه انتظارش را داریم، همخوانی ندارد. مثلاً تصور ما از «عشق»: فرض کنید که یک نفر عاشقِ صدای زن راهنمای نرمافزار مسیریابی شود! یا انتظار ما از «رئیس بانک»: فرض کنید یک سارق مسلح، رئیس بانک شود! در چنین شرایطی ما اتفاق رخداده را بیمعنی میدانیم و سعی میکنیم، همواره تغییری ایجاد کنیم که باعث ازبینرفتن بیمعنایی یا کمرنگشدن آن بشود. اما اینکه «زندگی» بهطورکلی، بیمعناست هنگامی رخ میدهد که ما متوجه میشویم که سطح انتظار اشتباهی نسبت به کل زندگی داریم و آنچه در ذهن داریم با آنچه میبینیم همخوانی ندارد. حالا سؤال این است. چرا ما اینگونه هستیم؟
محل تولد این سطح انتظار از آنجاست که ما با مکانیزمهای زیستی و روانی خود این توانایی را داریم که علاوه بر نگاه اولشخص خودمان، از نگاه دانای کل (سومشخص)، از جایی بالاتر از زندگیِ شخصی، جهان را بنگریم و از این جایگاه هر آنچه که در زندگی ما روی میدهد مفت و بیارزش به نظر میآید؛ بنابراین ما دو نوع رویکردِ همزمان به زندگی داریم؛ یکی از درون زندگی، یکی فراتر از زندگی. و هنگامی که این دو رویکرد با هم در تعارض باشند زندگی پوچ و بیمعنا خواهد شد.
نگاه اولشخص از درون زندگی است؛ ما درون زندگی خود با جدیت به امور زندگی میپردازیم؛ با توجه به هدفها و علایقمان تصمیم میگیریم، به دنبال شهرت، پول، زیبایی، دانش و... هستیم. زندگیِ مملو از محاسبه، تلاش، برنامهریزی، شکست و پیروزی و این چرخه هر لحظه ادامه دارد.
نگاه سومشخص، این است که گویی از ارتفاع بالا به تمام رفتارهای خودمان و دیگران نگاه میکنیم. از آنجا، همه رفتارها بیمعنیاند. آنجاست که میبینیم تصمیمات، توجیهات و رفتارهای ما بر اساس ساختارها و عاداتی بنا شدهاند که تکرار میشوند اما توجیهی ندارند. جدیتها، اضطراب، شادی، استدلال، عشق و... از آن بالا دیگر به چشم نمیآیند و فقط مجموعهای از رفتارها را میبینیم که دایرهوار تکرار میشوند. ترکیب این دو نگاه است که در آن واحد ما را هشیار میکند و در عین حال باعث میشود زندگی مضحک به نظر بیاید و دچار تردید در معنا و اصل زندگی شویم.
بنابراین به نظر میرسد بیمعنایی، ناشی از مواجهه ما با زندگی و جهان نیست بلکه ناشی از مواجهه با خودمان است! ما توانایی ایستادن در جایگاه دانای کل را داریم و میتوانیم از آن منظر به زندگی نگاه کنیم ولی ایستادن در آن جایگاه به ما این امکان را نمیدهد که معنای واقعی یا عمیق زندگی را دریابیم و بفهمیم که زندگیای که به آن مشغول هستیم پوچ و بیمعنا است. ما درحالیکه به زندگی خود ادامه میدهیم این امکان را داریم که خود را مشاهده کنیم و به کلیت زندگی بنگریم. در این فرایند ما همانند یک شخص بیگانه به تماشای خود مینشینیم و این بیگانگی ذاتی ما با خود، امکان پوچ دیدنِ تمام زندگی را فراهم میکند و راه گریزی از آن نیست.
و اما سؤال مهم: آیا بیمعنایی زندگی دلیلی برای نفیِ زندگی یا خودکشی است؟ ابتدا بگویم که خودکشی را حاصلِ بیماریهای روانی یا پوچ دیدنِ جهان نمیدانم بلکه آن را از جنس رفتارهای تکانهای میدانم که توضیح آن در این متن نمیگنجد. اما بههرحال به نظر میرسد، نه! حس پوچی، نه بهخاطر پوچ بودنِ جهان بلکه ناشی از نوعی مکانیزم مغزی - ذهنی ماست که برعکس سایر موجودات، مثل موشها، درختان کاج، یا حتی کودکان زیر ۵ سال، میتوانیم همزمان، نگاه سومشخص و دانای کل داشته باشیم و رفتارهای خود و دیگران را نه فقط با عینک خود، که با عینک نفر سوم ببینیم. این بیمعنا بودن، نه تنها راه را بر زندگی نمیبندد که به ما آگاهی بیشتری از آنچه واقعاً در جهان میگذرد میدهد و چه خوش گفت:
می نوش ندانی ز کجا آمدهای / خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت