
در زندگی مدرن که همه چیز بر مبنای سرعت به پیش میرود، لحظههایی هستند که بیرون از زمانِ پرشتاب میایستند؛ روزهای سکون. اینها همان روزهایی هستند که در تقویم هم خود را از باقی روزها متمایز میکنند. نمونه نزدیک آن خود جمعه است؛ روزی که در آن «کار» دستکم در سطح ذهنی متوقف میشود و زمانِ بهپیشرونده زندگی ما در مرزِ این روز، به واحدهایی تقطیع میشود.
چنین روزهایی در واقع بازمانده درک جوامع پیشین از زماناند که البته در جهان امروز نقشی متفاوت برعهده گرفتهاند. برای نمونه جامعهای روستایی (یعنی مبتنی بر دامداری و کشاورزی) را در نظر بگیرید. در چنین جامعهای خودِ زندگی روزمره و نوع کار است که دُوْری بودن را به زمان تحمیل میکند؛ گندم را باید پاییز هر سال کاشت، از جایی به بعد در بهار آن را آبیاری کرد و اواسط تابستان هم فصل برداشت است. به این معنا میتوان گفت که در جوامع پیشین، اینکه کجای سال و ماه قرار داریم، بسیار مهمتر از این است که عدد سال (بهنسبت مبدأی فرضی) چند است. من اگر تقریباً همان زندگیای را داشته باشم که پدر و پدربزرگام داشتهاند، بهطبع، گذارِ سالها برایام چندان دلالتمند نخواهد بود.
حالا این را با زندگی خودمان مقایسه کنید. وقتی به کودکیهایمان فکر میکنیم و اکنون را در برابرش میگذاریم، گویی که در دو دنیای متفاوت زیستهایم. و این انتظار را داریم که بیست سال دیگر هم چنین حسی به اکنونمان داشته باشیم. به این معنا، این روزهای سکون که یادآور تکرار و دُوْرند، بازماندگان درک پیشین از زماناند.
شاید بهتر باشد بحث را ملموستر کنیم. چند سال پیش، شب یلدا را کنار دوستهایم در خوابگاه بودم. آخر شب چندخطی یادداشت برای خودم نوشتم: «بعد از اینکه حس آدم به روزهای خاص مثل یلدا و عید از بین میرود، اهمیت یک روز بیش از هر چیز به آدمهایی است که این روز را در کنارشان بودهایم و الان به یادشان میآوریم؛ به آدمهایی که الان کنارمان هستند و یلداهای بعد برایمان یادآور آنها خواهد بود». در واقع معنای این روزها، از آغاز در همان یادآوریای بوده است که من فکر میکردم کشفِ خودم است. زندگی مدرن میخواهد ما به پیش برویم و پشت سر را نگاه نکنیم؛ در واقع میکوشد توان به پشت سر نگاه کردن را از ما بگیرد و گذشته را، نه مثل یک پیوستار بلکه بهشکل لحظههایی گسسته به یاد آوریم. چنین روزهایی که ماهیتی اصالتا «یادآور» دارند، در همین معناست که در برابر زمانمندی جهان مدرن قرار میگیرند.
مارکز جایی میگوید «زندگی آنچه زیستهایم نیست بلکه همان چیزی است که در خاطرمان مانده و آنگونه است که به یادش میآوریم تا روایتاش کنیم». دیروز همواره معنای خود را از روایتی مییابد که امروز از آن در ذهن داریم. اما اگر لحظههای سکونی در کار نباشد، اگر لحظههای یادآوری و تکرار از بین بروند، دیگر روایتی هم باقی نمیماند. پیوستار نبودن گذشته، چه در سطح جمعی و چه فردی به این معناست که ما از روایتبخشیای به گذشته که با لحظه اکنونمان در پیوند باشد ناتوانایم. اما شاید این نگاه به روزهای «یادآور»، بیش از حد خوشبینانه باشد، زیرا جهان مدرن برای پر کردن آن روزها، برای از میان بردن سکونِ ممکن آنها هم فکرهای نابی کرده است؛ شاید دنیای واقعی روزهایی ساکن شود اما جهان مجازی هیچوقت نمیایستد.