اولین عاملی که پیشرفت اروپاییان و تمدن غرب را برای باقی تمدنها نمایان کرد، جنگافزاری و تواناییهای نظامی دولتهای اروپایی بود؛ همین باعث شد تا بررسی این مؤلفه بتواند افق بسیار خوبی برای درک چگونگی عملکرد این حکومتها به ما بدهد.
پس از فتح قسطنطنیه، استانبول امروزی، توسط عثمانیان، دروازههای اروپا برای اولین بار بعد از حمله مغولها، بروی یکی از امپراتوریهای سهگانه باروت که شامل گورکانیان هند، صفویان و عثمانیان میشود، باز شد. گورکانیان از باقیماندگان تیموریان بودند که بر شبهجزیره هند تسلط داشتند. صفویان هم بر پهنهای شامل ایران امروزی و سرزمینهای اطرافش حکمرانی میکردند. عثمانیان هم بر سرزمینهایی شامل ترکیه امروزی، عراق، سوریه، فلسطین، اردن در غرب آسیا و همچنین مناطقی وسیع از شرق اروپا که در مجموع شامل یک سوم از خاک اروپا میشد، حکومت میکردند.

پس از پیروزی عثمانیان بر بیزانس که تا مدتها برای اروپا نقش دیوار مستحکمی داشت که از یورش شرقیها جلوگیری میکرد، عثمانیان هم تا سالها بعد برترین قدرت نظامی زمینی، در سرزمینهای غربی خود بودند؛ به طوریکه چندین بار تا دروازههای وین، پایتخت امپراتوری هاپسبورگ یا همان امپراتوری اتریش، پیشروی کرده بودند. چه شد که اروپاییان ناگهان ورق را برگرداندند و دارای قدرتمندترین نیروی نظامی، چه در خشکی و چه در دریا شدند؟
اولین نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که برتری نظامی اروپاییان به هیچ وجه ناگهانی نبود. به طور مطلق هم معنا نداشت. این برتری ابتدا در کشتیرانی و نیروی دریای بود. سالهای زیادی طول کشید تا اروپاییان در جنگهای زمینی بر ابرقدرتهایی مثل عثمانیان غلبه پیدا کنند.
در شمارههای قبل به چگونگی و علل توسعه و پیشرفت اروپاییان در کشتیرانی پرداختیم. طراحی کشتیهای اروپایی به گونهای بود که در عین سرعت جابجایی زیاد، ظرفیت بالایی نیز برای انتقال بار و نیرو انسانی داشت. یکی دیگر از مهمترین عواملی که به اروپاییان برتری میداد شریانهای اطلاعاتی دریایی بود. گسترش علم نقشهبرداری در کنار استفاده از قطبنمای مغناطیسی توانایی اروپاییان برای بهرهبرداری از اطلاعات جغرافیایی و ژئوپلتیک مناطقی را که در ابتدا تنها به قصد تجارت وارد آنّها میشدند، به شدت افزایش داد. در مقابل کشتیهای اروپایی، ناوگان دریایی امپراتوریهای قدرتمند مانند چین و عثمانی، بسیار کندتر و پرهزینهتر بودند. همچنین کارآزموده شدن سیاحان اروپایی در تلاطمها و توفانهای اقیانوس اطلس باعث برتری حداکثری نیروی انسانی اروپاییان بر روی آب میشد. اینچنین بود که پرتغال، اسپانیا، هلند و سپس انگلستان و فرانسه با دست یافتن به نیروی دریایی قدرتمند، دست به ایجاد کلونی و مستعمرهنشین در سرزمینهای بسیار دورتر از خاک اصلی خودشان زدند. چه در آمریکا وسیع تقریبا بکر و چه در تمدنهایی با سابقه باستانی همانند چین و هند.
این برتریها در کشتیرانی، به اروپاییان امکان ایجاد شبکه بازرگانی آبی بسیار گسترده، از شرق چین تا آمریکا را داد. در این میان سرزمینهایی که تا پیش از این بر سر راه ابریشم قرار داشتند و از منافع تجاری آن سودهای بسیاری میبردند، با از دست دادن ثروت خود به تدریج قدرت خود را نیز از دست دادند. برای مثال ایران که تا پیش از این، هزاران سال از این مزیت بهرهمند بود و از مالیات و عوارض گمرکی درآمدهای بسیاری کسب میکرد رونق بسیاری از مسیرهای تجاری خود را به تدریج از دست داد.
اینکه ملتی با ثروت کم دارای نیروی نظامی قدرتمندی باشد به ندرت در تاریخ دیده میشود. پیشرفتهای نظامی اروپاییان مرهون سرمایههای کلانی است که از طریق تجارت و استعمار بدست آوردهاند؛ کما اینکه با مطالعه تاریخ دیگر ابرقدرتها همچون آمریکا و چین امروزی میشود صحت این ادعا را فهمیده و به آن رسید. برای همین است که ثروت، اینچنین در فرهنگ غربی اصالت دارد.
مطالعه تاریخ به ما ثابت میکند که ملتهایی که فاقد قدرت نظامی قابل اتکا هستند، هر چقدر که از باقی مولفههای تمدنی درخشان باشند، دیر یا زود مورد حمله یا طمع ملتهای جنگطلب قرار خواهند گرفت. شاید حتی صلحی که در آن به سر میبرند فراتر از عمر چندین نسل باشد و گمانهای اشتباهی را برای مردمان دوره گذر صلح به وجود بیاورد اما دیر یا زود آن زمان میرسد؛ همان طور که برای هند گورکانی، عثمانی، ایران قاجار، چین و ژاپن توکوگاوا رسید.
صدرا یگانه: ۱۴۰۱ مهندسی برق