
در غرب که خود مهد علم پوزیتیویستی است و کار دنیای مدرن و اینها هم نظریاتی وجود دارد تحتعنوان «نظریات تعادل کار-زندگی» و بر اساس آنها رویکردهای مختلف منفی، مثبت و بیطرفانه را در خصوص رابطۀ بین کار و زندگی تحلیل مینمایند. اسم جلوۀ دانشگاهی آنچه قرار است این نظریهها حاصل کنند را هم میگذارند «Family-Friendly University». اگر دیده باشید، ما هم در سایت شریف یک صفحه به اسم «شریف دوستدار خانواده» داریم. همۀ اینها تلاشهایی در راستای دسترسیپذیرکردن خدمات موجود در دانشگاهند. یعنی کاری کنیم که مادران و پدران و خانوادهها هم دانشگاه را محلی برای خودشان بدانند و بتوانند زندگی دانشجوییشان را تنظیم کنند. در ادامۀ این نوشته بهعنوان چند راهکار تجربه شده و البته نه راهحل قطعی، میخواهیم کمی از این نظریات و کاربردشان برای شریف و مادران شریفی بگوییم.
نگاهمان به برنامههای دوستدار خانواده چه باشد؟
همانطور که پیشتر گفته شد، اگر به سیاستها و برنامههای دوستدار خانواده طوری نگاه کنیم که هدفش اسمورسم درست کردن و تیتر گرفتن و دانشگاه برتر شدن باشد، به همان محاسبات نفر و درصد برمیگردیم و ارزش و دامنۀ کار را میسنجیم. امّا برخی از محققان علوم مدیریت به خصوص در آموزش عالی میگویند همانطور که فرصت مطالعاتی بخشی از دانشگاه است، برنامه های تعادل کار زندگی هم باید بخشی از متن و اصل دانشگاه باشد و برای هردانشجو لحاظ شوند.
همه کارها رو دانشگاه انجام بده؟
وقتی با مادران شریفی، چه اساتید و چه دانشجویان، صحبتی میکنیم، بیش از پیش متوجه میشویم که دانشگاه مسئول همهچیز نیست. اینطور نیست که در این یادداشت، دیواری کوتاهتر از ساختارهای دانشگاه پیدا نکرده باشیم. بلاشک خود مادران و پدران شریفی، باوجود چالشهای زیاد و سخت، برای همه فرزندان خود، از کودکان در خانه گرفته تا دانشجویان در دانشکده و پروژهها در صنعت، پدری و مادری میکنند. حتّی اگر بهترین برنامهها و سیاستهای دوستدار خانواده در شریف اجرا شود، ولی کسی انگیزه و باور قوی به مسیری که میرود نداشته باشد، هیچکدام از آن سیاستها نمیتوانند به کمک مادری در دانشگاه بیایند. اگر مادران شریفی ما، پر انگیزه در مسیرشان قدم بردارند و شک نکنند که در کنار مادری نقش بیبدیلی در عرصه علم و فناوری کشورشان نیز دارند، حتما رواست که ساختار و سیاستها هم به خدمت ایشان درآیند. در واقع، در این عرصه عوامل درونی مقدم و شرط لازمی برای عوامل بیرونی هستند. مادرانی که چالش جدی هویتی ندارند و در نقاط تعارض کار و تحصیل با زندگی به اصل هدف و مسیر خود شک نمیکنند، میتوانند چالشها را مدیریت کنند و مسیر حرکتشان را آسانتر کنند.

حالا ما میتوانیم چه بکنیم؟
در شریف کار سنگین است؛ شوخی ندارد، باید هم سخت باشد...
بالاخره شریف قطب علمی و دانشگاه برتر در ایران و منطقه است. چشمها در پیشرفت علم و فناوری به شریف خیره مانده و حتّی اگر فرض کنیم بعضی از دانشجویان کارشناسی هم ملتفت این وضعیت نباشند، امّا بیشتر دانشجویان ارشد و دکتری و همچنین اساتید، متوجه این قضیه هستند. برای همین اگر این قشر به نبود انعطاف ساختاری و بازطراحی قوانین و آئیننامهها اعتراض دارد، قطعاً، در عین حال، مطلع است که به چه دانشگاهی پا گذاشته و نمیخواهد از زیر کار در برود.
امّا برخی از محققان علوم مدیریت به خصوص در آموزش عالی میگویند همانطور که فرصت مطالعاتی بخشی از دانشگاه است، برنامه های تعادل کار زندگی هم باید بخشی از متن و اصل دانشگاه باشد
درباره آئیننامهها، بهخصوص برای اعضای هیئتعلمی، حرفهای بسیاری وجود دارد. بعضی از اساتید که تجربه کار خارج از ایران را هم دارند، نیز دراینباره نکاتی گفتهاند. برای نمونه، چندی پیش در مصاحبهای با خانم دکتر کسایی استادتمام دانشکده کامپیوتر، به مواردی از جمله قواعد ارتقا، نظام رتبهبندی و بازنشستگی اساتید در سایر کشورها اشاره شد که تعادل کار و زندگی را آسانتر میکنند یا جای دیگر، خانم دکتر بانکی، از اساتید دانشکده مدیریت، درباره وضعیت اساتید جوان در کانادا گفتهاند: «برای مثال، یک سال اوّل بعد از جذب، اساتید فرصت تنفس دارند، یا یک ترمشان را برای کار اجرایی میگذارند و تدریس را به ترم دیگری موکول میکنند.» درحالیکه شریف همه اینها را با هم در یک ترم میخواهد. اوضاع برای دانشجویان هم چندان متفاوت نیست. مسئولیتهای نامتناسبی که مخصوصاً برای دانشجویان ارشد و دکتری مقرّر میگردد، نهتنها مادران دانشجو که همۀ دانشجویان درگیر را دچار مشکل کردهاست. این فشاری که در فرآیندهای آموزشی و پژوهشی تعریفشده دیده میشود، در دانشجویان کارشناسی و ارشد به یک شکل و در دانشجویان دکترا و پسادکترا و اساتید جوان به نحوی دیگر خودش را نشان میدهد. در همۀ این موارد هم وضعیت مادران که بهواسطۀ نقششان در خانواده هم مسئولیت سنگینی دارند، اوضاع پیچیدهتر است.
این قواعد و مقررات هستند تا جایگاه علمی شریف را حفظ کنند؛ ولی با نگاهی به برترین دانشگاههای دنیا و لحاظ تجربههایی از کاهش سطح فشار،به نظر میرسد که بازنگری در این سیاستها هم لزوما بد نیست. تدابیری مثل انعطافپذیری، ارزیابی مجدد قوانین و بازطراحی نوآورانه مبتنی بر نیاز که دامنه بسیار گستردهای دارند، در کاهش فشارهای بعضاً غیرضروری مؤثرند، امّا میبایست این تأمل و بازنگری متناسب با بوم علمی و فرهنگی دانشگاه شریف صورت بگیرد.

مهدکودک کافی نیست
یکی دیگر از مسئلههای اساسی که در ظاهر، بیشتر هم مادران را درگیر میکند، مسئله نگهداری از کودک است. نگهداری از کودک در یک محیط امن، برای مادران دانشگاه بسیار حیاتی است. جایی که برای سپردن فرزند دلبند و عزیزتر از جان، برای ساعاتی از روز، به اندازه کافی امن باشد. امن نه فقط بهمعنای چیزی که در ذهن ماست، بلکه در این مورد احساس امنیت کودک مهمتر از هرچیزی است. به عنوان مادر سه کودک که سالهاست در موضوع نگهداری و مراقبت از کودکان تجربیات متعددی داشته، فکر میکنم بسیاری از خوانندگان از به مهد سپردن کودک، دور از واقعیت است. واقعیت این است که مهدکودک یک پاسخ ساده و ابتدایی به مسئله مراقبت کودکان است؛ شرح این نکته از حوصله این نوشته فراتر میرود؛ امّا اگر بخواهم کمی عناوین آن را باز کنم، باید گفت که مواردی مثل اینکه کودک در چه سنی است، بهطورکلّی دارای چه روحیهای است، خانه به دانشگاه نزدیک است یا نه، ساعت کلاس و جلسات چه زمانی از روز است و... در روش نگهداری از کودک بسیار تعیینکنندهاند.
برای مثال، بیمارشدن کودکان در فصل پاییز و زمستان بسیار شایع است. وقتی کودک بیمار میشود، دیگر استفاده از مهدکودک منتفی میشود و کودک باید در خانه باشد؛ پس لااقل به یک پرستار نیاز است. از طرف دیگر، سن کودک سن اضطراب است و هرروز جدا کردن او از مادر و سپردن به مهدکودک آسیبهای بسیاری را به همراه دارد. در این شرایط شاید مراقبت از کودک در خانه گزینه مناسبتری باشد. گاهی هم شرایط بهگونهای میشود که مرخصیهای ویژه مادری فراتر از مرخصی زایمان به مادر در نگهداری از فرزند کمک میکند.
پس پذیرش مهد کودک برای یک بازه سنی خاص و استفاده از آن در یک بازه زمانی خاص، قاعدتاً فقط برای تعداد اندکی از خانوادهها معقول است. خدمات مراقبت از کودک میبایست به صورت متنوع عرضه گردد تا برای طیف گستردهتری از خانوادهها قابل استفاده باشد؛ البته لازم است تا این خدمت، متناسب با مخاطبان طراحی شود و طرحهای موجود، صرفاً الگویی برای الهامبخشی میباشند. اگر نگاهی به دانشگاههای دوستدار خانواده بیندازیم، معمولاً دفتری تحتعنوان دفتر مراقبت از کودک در دانشگاههایی همچون کمبریج، آکسفورد، هاروارد، امآیتی و... وجود دارد که مستمراً نیازهای مراقبتی فرزندان دانشگاه را رصد کرده و با خدمات متنوع به آن پاسخ میدهد. برای مثال، وجود مهدکودک در داخل دانشگاه، قرارداد با مهدکودکهای متعدّدی در نقاط مختلف شهر، قرارداد با مراکز خدمات پرستاری و مراقبت برای یافتن پرستار مناسب در خانه یا احداث اتاقهای ویژه مادر و کودک داخل دانشگاه از جمله این خدمات میباشند. ایدههای نوآورانهای نیز در این زمینه وجود دارند. مثلاً دانشگاه ییل آمریکا پرستاری از کودکان را بهعنوان یک کار دانشجویی پیشنهاد میدهد و در این زمینه واسطه بین دانشگاه و خانوادهها میشود.
همانند سایر مسائل، کپیبرداری تنها از ایدههای اجراشده در دانشگاههای دیگر ما را به پاسخ درست نمیرساند. حوزۀ تخصص دانشگاه، جغرافیای آن و بسیاری شاخصههای دیگر برای طراحی سیاستهای دوستدار خانواده مؤثر هستند و باید طرحی را مخصوص شریف پیاده کرد.
فهم مشترک از تحصیل و تدریس و مادری نداریم
یکی از ضروریات قدردانی از مادران دانشگاه درک وضعیت آنها و در واقع ایجاد یک فهم مشترک از مادر - استاد، مادر - دانشجو و مادر –کارمند است. وجود چنین فهم مشترکی باعث میشود خارج از چارچوبهای قانونی و اصطلاحاً در بستر قوانین نانوشته شرایط زندگی اعضای دانشگاه در تعاملات لحاظ شود.
گاهی عدم وجود این فرهنگ یا فهم مشترک، تا جایی مشکلساز میشود که حتّی خود مادران را هم در یک تعارض جدی هویتی قرار میدهد. آنها بارها و بارها از خود میپرسند که آیا کاری که انجام میدهم درست است. وقتی استادراهنما و همکلاسیها درکی از شرایط ندارند و با نقش مادری او نسبتاً بیرحمانه برخورد میکنند، خود مادر هم شاید در باور و توانش به شک بیفتد. امری که دردناک است و باید از آن پیشگیری شود.
در نظر گرفتن برنامههای دوستدار خانواده، بهعنوان عنصر اساسی در دانشگاه، به ارتقای این فرهنگ کمک بسیاری میکند؛ امّا تدارک رویدادها و برنامههایی مختص این موضوع هم اثرگذار است. این برنامهها هم باید متناسب با فضای فرهنگی دانشگاه طراحی شوند؛ امّا ایدههایی مثل روز خانواده، برنامههای شام خانوادگی در دانشگاه و کلاسهای درس نمادین مخصوص کودکان و فرزندان دانشگاهیان، از جمله ایدههایی هستند که در دانشگاههایی مثل کمبریج و آکسفورد و هاروارد اجرا شدهاند و امتحانشان را پس دادهاند. این رویدادها کمک میکنند تا بهمرور نگرش محیط به نقش خانوادگی دانشگاهیان عوض شود.

مرخصی تنها راه پیشرو!
مرخصی، آن هم عمدتاً مرخصی زایمان، از جمله برنامههایی است که از دیرباز برای حل مسئله مادران دانشگاهی، پیشنهاد شدهاست. امّا در واقع، این طرح بدون وجود برنامههای مکمل، کاری شبیه پاککردن صورتمسئله است. اساتید و دانشجویان خانم با تولّد فرزند در برههای بسیار خاص از زندگیشان قرار میگیرند که حیات حرفهای آنها را تحتتأثیر قرار میدهد. قطعاً ضروری است تا مادران مدتی برای بازسازی قوا و رسیدگی به نوزاد از فضای تحصیل و کار دور بمانند؛ سادهترین راه برای مدیران امّا سیاست مرخصی طولانیمدت است. مرخصی طولانیمدت به ما نمیگوید که چطور باید از جدایی کامل مادران از فضای حرفهای چلوگیری کرد و چطور قرار است مادران به زیست علمی خود بازگردند. مرخصی میتواند کوتاهمدتتر باشد یا برای مادران در دوران مرخصی برنامههای علمی تعریف شود که به صورت اختیاری قابلاجرا باشند. مشابه این کارها در دانشگاه اشتوتگارت آلمان و احتمالاً دانشگاههای دیگری در حال انجام است. حتّی شاید اینکه در دانشگاههای ایران، اتاقهای مادر و کودک وجود ندارد را بتوان با همین نگاه توضیح داد. نگاهی که صورتمسئله را حذف میکند، دلیلی ندارد برای حضور مادر در دانشگاه راههای متعددی پیشروی او قرار دهد. اتاقهای مادر و کودک امکانی هستند که بهوفور در دانشگاههای جهان دیده میشوند. دانشگاه امآیتی 23 اتاق مادر و کودک دارد و یا دانشگاه هاروارد 60 اتاقی رسمی برای این مسئله اختصاص دادهاست. این اتاقها مکانهای امنی برای مادران و فرزندانشان هستند و به مادر اجازه میدهند تا در زمان حضورشان در دانشگاه و وقت نیاز هرطور که لازم است، از آن بهره ببرند؛ از رسیدگی به سادهترین و بنیادیترین نیازهای کودک گرفته تا برگزاری کلاس و جلسۀ مجازی در کنار کودکشان. در شریف هم مادران از قدیم مسجد دانشگاه یا استراحتگاه خواهران و خلاصه هرمکان مفروش و زنانه دانشگاه را برای این منظور در نظر میگیرند که طبیعتاً همواره با چالشهایی مواجه بوده و هست؛ یک سالی هم هست که یک فضای دواتاقه در ساختمان سابق اندیشکده مهاجر، به همت مشاور زنان ریاست و نهاد رهبری، برای این امر در نظر گرفتهاست؛ امّا همچنان حرف برای گفتن بسیار است.
هرلباسی که به تن شریف نمیرود
برای دورانی که حضور مادر در دانشگاه سخت است، قانون جوانی جمعیت، تحصیل مجازی برای دانشجو و دورکاری برای اساتید را پیشنهاد دادهاست. بااینحال، به نظر میرسد این پیشنهاد در جایی مثل شریف جز برای بخشی از کارهای اداری و دروس عمومی قابلاستفاده نیست. برای مثال، احتمالاً کاهش کف تعداد واحدها برای مادران، ارائه خدمات مراقبت از کودک و تسهیلات مالی، برای دانشجویان شریفی نسخهای کارآمدتر باشد.
القصه؛
در این مسیر، معاونان و رئیس دانشگاه نقش بسیارویژهای دارند. ریاست با پیگیری چنین طرحی در لایه راهبردهای کلان دانشگاه هماهنگی بین همه واحدها را با این موضوع ایجاد میکند و معاونتها هم هرکدام ظرفیت خوبی برای پیگیری بخشی از این پازل دارند. همه باید هماهنگ با هم تلاش کنند تا دانشگاه دوستدار خانواده باشد. در این زمینه، به ایدهپردازیهای نوآورانه و شریفی هم نیازمندیم که خود نوعی از فناوریاند و میتوانند در چهارچوب رویداد و پنل و نمایشگاه به دانشگاه معرفی شوند و مسئلهای از مسائل آن را اینگونه حل کنند.
جایگاه مادر مقدس است و باید آن را ارج نهاد و همۀ ما را هم این را میدانیم؛ امّا مشکلات مادران را باید به رسمیت شناخت و برای حلشان گام برداشت؛ تنها در این صورت میتوان گفت که هم روز مادر واقع گرامی است و هم مادران جایگاه والایی دارند و هم شریف جایی برای زندگی همۀ دانشجویانش است؛ بدون استثنا.