
اگر قبل از کرونا حرف از آموزش مجازی میشد، تصور کلاسهای درس نظری خیلی سخت و دور از ذهن نبود و حتی تا حدی هم تجربهاش را داشتیم ولی حرف زدن از آزمایشگاه و کارگاه مجازی در آن زمان بیشتر به طنز و شوخی شبیه بود تا واقعیتی که حداقل سه چهار ترم با آن زندگی کنیم. اما کرونا خیلی سریع و ضربتی وارد عمل شد و راهی جز برگزاری مجازی آزمایشگاهها و کارگاهها پیش پای استادها قرار نداد، آن هم با تجربهای نزدیک به صفر و چالشهایی که یکی یکی خودشان را نشان دادند.
برای داشتن تصویر بهتر از وضعیت آزمایشگاههای دانشگاه در دوران آموزش مجازی سراغ دانشجوهایی از دانشکدههای مختلف رفتیم و ازشان پرسیدیم وضع آزهای معمولا کمواحدی چند چند است؟ بیشتر خواستیم مقایسهای بین حالت حضوری و حالت مجازی انجام دهند؛ فشار کاری آزمایشگاه بیشتر شده یا کمتر؟ زمان جلسات آزمایشگاه چه تغییری کرده؟ گزارشنویسی مثل همان قبل است یا تغییر رویه داده؟ غیر از تئوری آزمایش، دانشجو حس کار عملی را در آزمایشگاه مجازی تجربه میکند؟ وضع ارزشیابی و امتحان و نمرهدهی چهطور است؟ و ایدههای استادها و دستیارهای آموزشی برای بهبود وضعیت آزمایشگاههای مجازی چه بوده است؟
این کجا و آن کجا؟
اولین مسئلهای که همه تقریبا روی آن توافق دارند، منتقل نشدن حسوحال کار عملی و آزمایشگاهی و تجربی در آزمایشگاه مجازیست. بیشتر مباحث نظری هم که در آزمایشگاه گفته میشود، مرور همان مباحثیست که در دروس نظری گفته شده و اگر نکته و بحث جدیدی هم باشد، گفتنش وقتی فایده دارد که در عمل هم آزمایش شود و حین کار با یک دستگاه یا اندازگیری با یک وسیله یا مشاهده یک پدیده به دانشجو انتقال پیدا کند، وگرنه قطعا مطالب صرفا نظری در آزمایشگاه کمتر از کلاسهای نظری میتواند به دانشجو انتقال پیدا کند، چون هم توجه دانشجو کمتر است و هم اهمیت کمتری به مباحث نظری درس آزمایشگاهی میدهد و هم فرصت تمرین و حل مسئله در آزمایشگاه برای یک مبحث صرفا نظری زیاد مهیا نیست. یکی از دستیاران آموزشی آزمایشگاه انتقال حرارت دانشکده مهندسی شیمی و نفت اینطور گفت که احتمالا بعد از گذراندن مجازی این آزمایشگاه هنوز دانشجو نمیتواند فرق بین یک شیر باز و بسته را تشخیص دهد یا آن فهمی که دانشجو از روند آزمایش بهدست میآورد، مطلقا در حالت مجازی از بین رفته است؛ اینکه دانشجو حین آزمایش متوجه میشود روند آزمایش دارد با خطا پیش میرود یا از نظر ایمنی مشکلی پیش آمده، چیزهایی فراتر از مرور صرفا نظری یکسری مطلب و دیدن یکسری فیلم آموزشی و بحث و پرسش و پاسخ در یک اتاق جلسه مجازیست. البته دستیاران آموزشی آزمایشگاهها سعی دارند با ایدههایی سعی کنند این خلأ را هرچندکم رفع کنند؛ مثلا در آزمایشگاه فیزیک ۱ دستیاران آموزشی ضمن ارائه توضیحات درباره کارکرد دستگاههای مختلف اندازهگیری، با مطرح کردن مثالها و پرسشهایی سعی میکنند نحوه کار با آن دستگاه را تا حد امکان به دانشجوها آموزش بدهند.
حواست کجاست؟
هم دانشجوها و هم استادها و دستیاران آموزشی این نکته را ذکر کردند که در آزمایشگاه مجازی انتظار اینکه دانشجو مثل حالت حضوری حواسش به توضیح آزمایش و روند انجام آن باشد و حتی خودش فعالانه وارد پرسش و پاسخ و بحث شود، انتظار بیهودهایست و در نبود ارتباط چشمی بین دانشجو و دستیار آموزشی و فقدان حضور فیزیکی و وجود هزاران عامل حواسپرتی که دانشجو را احاطه کرده، درگیری دانشجو در روند آزمایش کاهش زیادی پیدا کرده و از حجم پرسش و پاسخها هم کاسته شده و کنجکاوی دانشجو درباره دستگاه آزمایش یا پدیدهای که از روی یک فیلم میبینید و دادههایی که از ناکجا میآید، نزول چشمگیری داشته است. به همین خاطر استادها و دستیاران آموزشی سعی دارند با پرسیدن پرسشهای بیشتر و مستقیمتر از دانشجوها آنها را در جو آزمایشگاه و کلاس نگه دارند و از حواسپرتیشان جلوگیری کنند. از سوی دیگر قبلا و در آزمایشگاه حضوری، اگر هم دانشجو از توضیح ارائهشده همه نکات و مطالب را فرانمیگرفت و چیزی از دستش درمیرفت، حین انجام آزمایش همان را به صورت عملی و تجربی بهدست میآورد و در نهایت چون در روند آزمایش به مشکل خورده بود، با پرسش از دستیار آموزشی کار را جلو میبرد ولی در حالت مجازی که خبری از انجام آزمایش نیست، صرفا استرس آزمون و آزمونک میتواند انگیزه دنبال مطلب رفتن را در دانشجو ایجاد کند. استاد و دستیار آموزشی هم حتی اگر انگیزهاش را داشته باشد، باید خودش را جای یک دانشجو بگذارد و حدس بزند که در ذهن او حین ارائه توضیحات چه ممکن است بگذرد و چه پرسشی ایجاد شود تا بتواند اطلاعات و مطالب تکمیلی را به دانشجوها منتقل کند.
آزمایش در فیلم، دادهها از ناکجا
در بیشتر آزمایشگاههایی که دستگاههای عجیبوغریب و نسبتا بزرگ یا با فناوریهای پیشرفته مهندسی اصل کارشان بوده، روند آزمایشگاههای مجازی به این شکل است که استاد و دستیاران آموزشی فیلمی از روند آزمایش تهیه و یا فیلم مناسب و مرتبطی از اینترنت پیدا میکنند و آن را در اختیار دانشجوها قرار میدهند تا با روند انجام آزمایش آشنا شوند، حالا برخی توضیحات خودشان را هم روی فیلمها ارائه میدهند و یا حتی همراه با فیلم توضیحات را هم ضبط میکنند و برخی دیگر به فیلم صامت اکتفا. بعد از دیدن فیلم هم دادههایی را از جیبشان درمیآورند و برای اینکه دانشجوها به تقلب و کپی روی نیاورند، به هر گروه از دانشجوها دادههای متفاوتی میدهند تا گزارش کار آزمایشگاه و تحلیل نتایج و ارائه آمار و ارقام و نتیجهگیری را با کمک این دادهها به سرانجام برسانند.
وقت کمتر، فشار کمتر
آزمایشگاه در حالت حضوری معمولا زمان قابل توجهی را به خودش اختصاص میداد و جلسات آزمایشگاه سه چهار ساعته هم چیزی عجیب به حساب نمیآمد و بعضا روند آزمایش هم خستهکننده میشد اما در حالت مجازی چون قرار نیست آزمایشی انجام شود و صرفا پای ارائه توضیحات و شاید مشاهده فیلم و پرسشوپاسخ و آزمونک در میان است، مدت زمان جلسات کاهش ملموسی داشته و معمولا زیر یک ساعت سروته جلسه جمع میشود؛ مثلا در آزمایشگاه فیزیک ۲ اوضاع از این قرار است که هر گروه سهنفره از دانشجوها هر هفته یکربع با دستیار آموزشی جلسه مجازی دارد و پرسشوپاسخ و تحویل گزارش کار در همان یکربع انجام میشود و باقی هفته دانشجوها خودشان فیلمهای بهاشتراکگذاشتهشده از آزمایشها را میبینند و گزارش کار را (به صورت گروهی) مینویسند و عملا هر سه هفته یکبار نوشتن گزارش کار به یک دانشجو میرسد. برخی دانشجوها البته از این گلهمند بودند که استاد یا دستیار آموزشی صرفا برای پر کردن زمان درنظرگرفتهشده برای آزمایشگاه، توضیحات را طولانیتر از حالت عادی ارائه میدهد و یا مطالب و مباحثی را که ارتباط چندانی با درس و آزمایشگاه ندارند، بیان میکند. در این میان آزمایشگاههایی هم هستند که داد دانشجو را از فشار بیشتر نسبت به حالت حضوری درآوردهاند؛ مثلا برخی آزمایشگاهها که قبلا گزارشش به صورت گروهی نوشته میشده، در حالت مجازی از هر دانشجو یک گزارش کامل میخواهند و برخی آزمایشگاهها نیز به بهانه مجازی بودن، در یک هفته کار دو هفته را پیش میبرند و کار دو هفته را در یک هفته از دانشجو میخواهند. ذکر این نکته هم بد نیست که نداشتن استرس ناشی از به سرانجام رساندن آزمایش هم باعث کاهش فشار درسی روی دانشجوها شده است.
گزارش بدون آزمایش
ثابتترین جزء آزمایشگاه در حالت مجازی نسبت به حالت حضوری نوشتن گزارش کار است؛ گزارش کاری که در بیشتر آزمایشگاهها همان سبکوسیاق سابق را دارد ولی در برخی واحدها دستور کار جدید برای آن تدوین شده و از سوی دیگر این گزارش صرفا براساس فیلمی که دانشجو دیده و توضیحی که شنیده و دادههایی که در اختیارش قرار گرفته نوشته میشود و خبری از حس و شهود فیزیکی ناشی از انجام آزمایش نیست و به همین خاطر تحلیل درست و عمیق نتایج و پاسخ به پرسشهای آزمایش سختتر از حالتی شده که آزمایش به دست خود دانشجو انجام میشود و دادهها همانجا و از روی دستگاههای اندازهگیری ثبت میگردد. همچنین با توجه به اینکه سهم عمده نمره براساس همین گزارش کارهاست، دانشجوها میگویند سختگیری در بررسی و تصحیح گزارش کارها بیشتر شده است.
آزمونهای تستی، آزمونکهای زیاد
نحوه ارزشیابی در بیشتر آزمایشگاهها دستخوش تغییر شده و استادها و دستیاران آموزشی برای کاهش احتمال تقلب در امتحانها رو به آزمونهای تستی و مدت زمان کم برای هر سوال آوردهاند. حضور در کلاس و پرسشوپاسخ کلاسی و گزارش کار و ارائه و ... هم مثل قبل درصدی از نمره را به خودشان اختصاص میدهند. البته برخی آزمایشگاهها مثل فیزیک ۱ و ۲ هم از خیر امتحان پایانترم گذشتهاند و کل نمره را به گزارش کار و پرسشوپاسخ کلاسی و حضوروغیاب اختصاص دادهاند.
آزمایشگاههایی که نیست
برخی واحدهای آزمایشگاهی ترم قبل بهطور کلی حذف شدند و برخی از آنها این ترم هم ارائه نشدهاند، در حالی که در چارت درسی دانشجوها وجود داشتهاند. احتمالا استادان این آزمایشگاهها هنوز منتظر فرجی در آینده نزدیک هستند و دلشان به برگزاری مجازی آزمایشگاه راضی نمیشود. البته برای دانشجوهایی که در حال فراغت از تحصیل هستند، امکانهایی برای اخذ و گذراندن این آزمایشگاهها در نظر گرفته شده است.
دست به دامان شبیهسازها
آزمایشگاههایی که یک نرمافزار شبیهساز کنارشان است، بهخصوص در دانشکدههای مهندسی برق و کامپیوتر کمی کارشان نسبت به دیگر آزمایشگاهها راحتتر است و حداقل شبیهسازی آزمایش را دانشجو خودش انجام میدهد و نتیجه را میبیند و حس اندکی از انجام آزمایش بهدست میآورد. استاد و دستیار آموزشی هم در این آزمایشگاهها زحمت آموزش نرمافزار و رفع اشکالات دانشجوها را کمی زودتر و بیشتر از حالت عادی به جان میخرد تا دست دانشجو حداقل به شبیهسازی آزمایش برود. با امکانهایی که برای بهاشتراکگذاری صفحه نمایش در پلتفرمهای مختلف تماس تصویری فراهم شده، دستیار آموزشی میتواند شبیهسازی انجامشده در سیستم دانشجو را ببینید و هم اشکالاتش را بگوید و هم نمره دانشجو را بدهد.