
یکی از نگرانیهای مهم این روزها، رشد و شیوع اخبار جعلیست؛ اخباری که مخل سلامت جسم و روان و مهمتر از آن، زایلکننده استدلال و تحلیل است. با ظهور شبکههای اجتماعی، بیشازپیش ما غرق در اخبار شدهایم. این اتفاق، هرچند ظاهر خجستهای دارد اما محاط آب بودن، نیازمند شناگریست. در نگاه خوشبینانه، شبکههای اجتماعی، از انحصار خبر در ید قدرت، ما را نجات داده و کمک کردهاند تا تحلیل و اخبار غیررسمی را هم بشنویم اما من آنقدر خوشبین نیستم، چرا که از یکسو شبکههای اجتماعی دور از دسترس شبکه قدرت و ثروت نیستند و از سوی دیگر، با افزایش حجم اخبار، به جای تحلیل، آن را «مصرف» میکنیم. بنابراین حتی اگر صرفا با اخبار درست هم مواجه باشیم، باز هم در معرض مبدل شدن به مخاطب بیتحلیل هستیم. حال این را در نظر بگیرید که در کنار کمیت زیاد، با اخبار جعلی هم مواجهایم.
جعلیات غالبا منجر به تصمیمات اشتباه میشوند. این تصمیمات، وقتی در بعد جمعی قرار میگیرند، فجایع بزرگتری را به همراه خواهند داشت. برای مثال، همین داستان پیامهای ضدماسک یا دروغ انگاشتن کرونا را در نظر بگیرید که حتی اگر بخش قلیلی از جامعه آن را باور کنند، میتواند یک خطر جمعی به دنبال داشته باشد. اغلب جعلیات، هدفمند بوده و با اثرگذاری بر تصمیمات، نوعی تصمیمسازی برای مردم است که برای درآمدزایی یا اهداف سیاسی استفاده میشود. معمولا جعلیات، از باورها یا احساسات تغذیه میکنند و باعث تشدید تعصبات و تعارضات میشوند. کارکرد برخی از اخبار جعلی، چندپارگی جامعه است. این چندپارگی معمولا یا اتحاد مردم برای یک خواسته را برهم میزند یا با تخریب متخصصان، مردم را نسبت به آنان بیاعتماد میکند. از یکسو نظر متخصصان از اهمیت میافتد و از سوی دیگر، یک امر نادرست منتشر میشود و عواقبش جامعه را به خطر میاندازد. یکی دیگر از کارکردهای اخبار جعلی، تخریب واقعیات از طریق وصله ناجور است، یعنی با چسباندن یک امر جعلی به یک واقعیت کلی، باعث عدم باور کلیت آن واقعیت میشوند و با ایجاد بدگمانی نسبت به یک امر، آن را از حیطه مقبولیت خارج میکنند. اغلب از این روش برای تخریب واقعیات یا ایدئولوژیهای ضدمنافع قدرت حاکم استفاده میشود. برای مثال در انگلیس با ایجاد خبر جعلی در تأیید گرمایش جهانی، تشکیک در کلیت این اتفاق را رقم زدند.
در باب عواقب عدم شناخت و مقابله با اخبار جعلی، صفحهها میتوان نوشت اما این گریز کوتاه برای این بود که حواسمان به این سم مهلک باشد. در نظر داشته باشیم که اخبار جعلی همچون کرونا شیوع بالایی دارد و نفس جامعه را میگیرد. اعضای جامعه را به جان هم انداخته و تصمیمگیری را مختل میکند. راه مقابله با اخبار جعلی، رشد تحلیل و تفکر نقادانه است؛ همچنین به یاد داشته باشیم که مصونیت ما در برابر جعلیات کافی نیست و باید تلاش کنیم «همه» در برابر اخبار جعلی مجهز باشند تا عواقبش دامانمان را نگیرد.