اجتماع انسانی آنهم از جنس نخبگان را بدون شک میشود از مزیتهای مهم محیطهای دانشگاهی از جمله شریف، نسبت به سایر سازمانها، مجتمعها، ارگانها و نهادها دانست. دارایی ارزشمندی که با جمعبندی نظرات کارشناسی، مرور نمونههای خارجی و ایدهپردازی گسترده، یکی از محصولات خود یعنی «پارک علموفناوری» را در طول ۲۵ سال اخیر شریف، به ثمر رسانده است.
مجموعه عظیمی در حوزههای پژوهشی، آموزشی، فناورانه، علمی با سرمایهگذاری و خلق ثروت گسترده و... که هرکس میتواند از زاویهای به آن پرداخته و نظراتش را بیان کند.
ما هم با همین دغدغه و در کنار سایر بخشهای این پرونده، تلاش کردیم تا در گفتگو با دکتر بهنام طالبی، رئیس جوان پارک علموفناوری، نگاهی مختصر به دیدگاهها، اقدامات و برنامههای وی پیرامون وضعیت این روزهای پارک بیندازیم که ماحصلش را میتوانید در ادامه بخوانید. از او هم یک سوال اصلی داشتیم، پارک علموفناوری در چند سال اخیر چه پیشرفتهایی داشته است؟

یکی از مهمترین اتفاقات، ورود مستقیم شرکتها به مباحث چالشها و مدیریت ناحیه بود. طی یک سال و نیم گذشته، با شرکتهای بزرگ ناحیه، نشستهای ماهانهای راهاندازی شد که در بعدازظهر سهشنبه اول هر ماه، ساعت ۱۸:۳۰ برگزار میگردد. در این نشستها تبادل نظر و اطلاعات انجام میشود و خروجی همین نشستها به تشکیل «انجمن شرکتهای ناحیه نوآوری شریف» انجامید که کارش پرداختن به مباحث ناحیه است.
با وجود فعالیتهای پارک علم و فناوری، برخی مسائل ناحیه فراتر از توان و وظایف آن است. معضلاتی همچون ترافیک سنگین، نیاز روزافزون به مراکز داده، چالشهای تامین برق، کمبود نیروی انسانی متخصص، مشکلات شهری و حتی نیاز به تسهیلات قرضالحسنه، ازجمله دغدغههای اصلی شرکتهاست. بسیاری از این مسائل ناشی از توسعه فعالیتهای خود شرکتهاست و حل آنها تنها با مشارکت مستقیم همین مجموعهها ممکن خواهد بود. پارک توانایی راهحلدادن برای این قضیه را ندارد؛ نه در ماموریتهایش است و نه در رسالتش. سرمایهگذاری را شرکتهایی انجام دادهاند که امروز در این ناحیه حضور دارند. من اکنون در این سمت فعالیت میکنم، اما ممکن است سال آینده در این جایگاه نباشم. زندگی و فعالیت اصلی من به این مکان وابسته نیست، درحالیکه اینها زندگی و سرمایهشان را به اینجا آوردهاند و مالکان واقعی ناحیه هستند. طبیعی است که هر پیشرفت و بهبودی در این منطقه به سود آنها خواهد بود و هر مشکل یا آسیبی نیز در درجه اول به زیانشان تمام میشود. بنابراین لازم است که در مدیریت و ساماندهی رویدادها و مسائل ناحیه، نقش فعال و مستقیم داشته باشند. خوشبختانه امروز شاهد آن هستیم که بسیاری از شرکتها خود را در جایگاه مشارکت در مدیریت ناحیه میبینند و عملاً نیز در این حوزه فعال شدهاند.
انجمن نیز درحالحاضر در مراحل اولیه شکلگیری قرار دارد. نخست باید ثبت رسمی شود، مجمع عمومی تشکیل دهد، فرآیند عضوگیری را انجام دهد، هیئتمدیره را مشخص کند و سپس این هیئتمدیره بر مسائل اصلی ناحیه متمرکز شود. طی یک سال و نیم گذشته اقداماتی جزئی انجام شده، اما این کار نیازمند ساختار مشخصی است که پارک علم و فناوری نمیتواند مستقیماً متولی آن باشد. پیشتر قرار بود انجمن بهصورت یک شرکت راهاندازی شود، اما احساس کردیم زمان آن هنوز نرسیده است. بنابراین تصمیم گرفته شد فعلاً فعالیتها را در قالب انجمن آغاز کنیم تا امکان دریافت برخی امتیازات و انجام مذاکرات فراهم شود.

از گذشته موضوع بهرهمندی مالی دانشگاه از فعالیتهای شرکتهای عضو پارک علم و فناوری شریف مطرح بوده است و اقدامات و ریلگذاریهای خوبی هم در گذشته انجام شده است. یک از اقدامهای انجام شده در دوره مدیریتی اخیر پارک، تهیه و تدوین آییننامهای برای این موضوع بوده است که در آن سعی شد ایرادات مدلهای قبلی برطرف شده و نظرات شرکتها نیز اعمال گردد.
در این آیین نامه، سقفی برای حق عضویت تعیین شد و درصد آن تا چند دهم درصد کاهش یافت. همچنین، دریافت این مبلغ از شرکتهای رشدی متوقف شد، چراکه در آن مرحله از آنها حمایت مستقیم هم صورت میگیرد. اما برای شرکتهای پسارشدی، این سهم بسته به نوع و میزان فروش آنها، متغیر است. اکنون حدود ۱۱۰ شرکت پسارشدی عضو پارک هستند و این آییننامه برای آنها اجرا میشود. خوشبختانه در یک سال گذشته استقبال خوبی از این فرآیند بعمل آمده است و فرهنگ کمک به دانشگاه در بین شرکتها نهادینه شده است.

بهدلیل شیوع کرونا، هم مرکز کارآفرینی و هم پارک در وضعیت رکود قرار گرفته بودند و فعالیتهایشان خصوصا در بعد دانشجویی کم شده بود. فضای دانشجویی پارک بهنوعی در انزوا افتاده بود. زمانی که این مسئولیت را پذیرفتم، نخستین شرطی که با رئیس دانشگاه مطرح کردم این بود که مرکز کارآفرینی باید ذیل پارک قرار گیرد؛ چراکه پیشتر زیر نظر معاونت پژوهشی و ارتباط با صنعت فعالیت میکرد. اولین مصوبهای که توانستم در هیئترئیسه بگیرم، همین انتقال بود.
نتیجه این تغییر، رونق چشمگیر فعالیتها بود. بهعنوان نمونه، در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۵۳ رویداد برگزار شد. با در نظر گرفتن تقریباً ۳۰۰ روز کاری در سال، این آمار نشان میدهد که بهطور میانگین هر دو روز یک رویداد برگزار شده است. از نظر من، این حوزه یکی از اولویتهای اصلی است و باید زنجیره ارتباطی که ایجاد شده ادامه پیدا کند. محل تداوم این زنجیره نیز همین مرکز کارآفرینی است.
در همین راستا، با همکاری دکتر دهقانی فیروزآبادی طرح «سیمرغ» را آغاز کردیم. برای نخستین بار، شتابدهنده ما با انتشار فراخوان، از تیمهای خارج از دانشگاه شریف نیز دعوت کرد. درنتیجه، نزدیک به ۹۰ تیم متقاضی شدند که از میان آنها ۲۰ تیم برگزیده و در ساختمان امید مستقر شدند.
کمک معاونت علمی در آن مقطع، نقش مهمی در پیشبرد طرح سیمرغ داشت. در این طرح، متولی اصلی مرکز کارآفرینی و شتابدهنده بودند؛ مرکز کارآفرینی وظیفه تولید محتوا، برگزاری رویدادها و فرهنگسازی را برعهده داشت و شتابدهنده بر تیمسازی متمرکز بود. این همکاری بسیار موفق عمل کرد و بهنظر من، مهمترین اتفاقی بود که در دانشگاه رخ داد. این فرآیند باعث شد پارک به قلب دانشگاه راه پیدا کند و ارتباط مؤثری با بدنه دانشجویی برقرار شود. از دل همین ارتباط، نیاز به فعالیتهای اطلاعرسانی احساس شد که بخشی از آن، همکاری با روزنامه در قالب طرح سیمرغ بود.

روزی که کار را در پارک آغاز کردم، اجارهبهای فضاهایمان حدود یکچهارم اجاره در ناحیه بود. این قیمت پایین باعث شده بود بسیاری از شرکتها علاقهمند شوند فضا بگیرند، حتی اگر فقط برای انبارکردن وسایل باشد یا اصلاً از آن استفاده نکنند. در عمل، ما داشتیم به شرکتها کمک مالی قابلتوجهی میدادیم. در گذشته چون اجارهبها ثابت بود، شرکتهایی که فضاهای بزرگتر میگرفتند، بهره بیشتری از حمایت پارک میبردند و همین باعث میشد انگیزه برای گرفتن فضای بزرگتر افزایش یابد، حتی اگر استفاده مؤثری نمیشد. مشکل دیگر این بود که بسیاری از شرکتها این حمایت را حس نمیکردند و فقط میگفتند «اجارهام را میدهم»، درحالیکه توجه نداشتند این اجاره یکچهارم قیمت واقعی است. ما نمیتوانستیم یکباره اجارهها را چند برابر کنیم، چون واکنش منفی زیادی ایجاد میشد. بنابراین سیاست تازهای طراحی کردیم: کمک مالی را نه بر اساس مساحت، بلکه بر اساس «تیم» محاسبه کردیم. به این ترتیب، به همه تیمها مبلغی ثابت بهعنوان کمکهزینه اجاره پرداخت شد، ولی اجارهبها واقعی محاسبه گردید.
نتیجه چه شد؟ همان شرکتهایی که پیشتر اصرار بر داشتن فضای بزرگتر داشتند، اینبار خودشان سراغ فضاهای کوچکتر و متناسب با نیاز رفتند. این تغییر باعث شد فضاها بهتر مدیریت شود. من همیشه این را میگویم که بر این اساس، شرکتهای رشدی در شریف میتوانند فضای 10 تا 15 متری را تقریباً رایگان داشته باشند. ما اجاره را در چهار قسط دریافت میکنیم و دوباره در دو قسط مبلغ حمایتی را به حسابشان بازمیگردانیم. در این روش، دیگر هیچ شرکتی نمیتواند بگوید پارک از ما پشتیبانی نمیکند؛ کمک مالی بهطور مستقیم واریز میشود. این تغییر بهرهوری از فضاها را بسیار بالا برد و قیمتها را نیز اصلاح کرد.

یکی از اقدامهای کلیدی در پارک، تقویت ساختار درآمدی بود. امروز منابع درآمدی ما تنها به یک مسیر محدود نمیشود؛ از اجاره فضاها، حق عضویت شرکتها، قراردادهای ارتباط با صنعت، اعتبارات ابلاغی سازمانهای حمایتی و حتی از ارزشافزوده پرداختی شرکتهای عضو، درآمد داریم. تلاش کردهایم این مسیرها را گسترش دهیم تا بهجای تمرکز بر محدودکردن هزینهها (که البته باید انجام شود) به توسعه منابع مالی بپردازیم تا دغدغه کمتری برای هزینهکرد در حمایت از تیمهای شریفی، داشته باشیم.

یکی از لطمههای دوران کرونا، محدود شدن فعالیتهای شتابدهنده شریف بود. شتابدهنده شریف به عنوان یک از بهترین نهادهای حمایتی اکوسیستم استارتاپی کشور، تا قبل از کرونا توانسته بود بیش از ۲۰۰ استارتاپ را پذیرش نماید که حدود ۲۵ درصد آنها موفق به جذب سرمایه شدند. این آمار در دنیا در بهترین شرایط ۱۰ درصد است. متاسفانه بعد از کرونا فعالیتهای شتابدهنده شریف افت چشمگیری داشت که خداروشکر توانستیم در این دوره مجدد آن را احیا کنیم و در حال حاضر شتابدهنده یک مدیر تمام وقت دارد که در ارتباط با پارک فعالیتهای آن را پیش میبرد. در این دوره جشن ده سالگی شتابدهنده برگزار شد که از آن میتوان به عنوان نقطه عطفی در آغاز فعالیتهای پر شور شتابدهنده شریف بعد از کرونا، یاد کرد. پس از آن، اصلاح فرآیندهای شتابدهنده خصوصا در پذیرش تیمها، یکی از فعالیتهای اصلی بوده است. در حال حاضر هر تیم شریفی که ایدهای استارتاپی دارد، به راحتی در شتابدهنده شریف پذیرش شده و میتواند از حمایتهای مختلف آن (با توجه به شرایطی که تیم دارد) بهرهمند شود.