پدیده بارش شهابی برساووشی یکی از زیباترین رویدادهای نجومی تابستان است که از شامگاه جمعه ۲۶ تیر آغاز شده و تا ۲ شهریور ادامه دارد. اوج آن در شب ۲۱ام یا ۲۲ام مرداد (مصادف با ۱۲ یا ۱۳ اوت) با نرخ بیش از ۷۵ شهاب در ساعت رخ میدهد. اگر در ساعتهای پایانی شب یعنی در حدود ۱ تا ۴ بامداد، به مکانی دور از نورهای شهری بروید، میتوانید با چشم غیرمسلح نیز شاهد دهها شهاب درخشان باشید.

بارش شهابی برساووشی نام خود را از صورت فلکی «برساووش» (Perseus) گرفته است، چرا که مسیر ظاهری بیشتر شهابها از ناحیهای در نزدیکی این صورت فلکی سرچشمه میگیرد. اگرچه منبع واقعی شهابها در فضا پخش است، اما از دید ناظر زمینی، انگار همه آنها از یک نقطه مشترک بیرون میزنند. به این نقطه «شعاع بارش» میگویند. صورت فلکی برساووش در نیمه دوم شب از افق شمالشرقی طلوع میکند و هرچه بالاتر بیاید، تعداد شهابهای قابلدیدن نیز افزایش مییابد.
برای رصد این پدیده احتیاجی به ابزارهای حرفهای مانند دوربین دوچشمی یا تلسکوپ نیست، بهترین ابزار همان چشمان شما هستند. کافی است بهقدر کافی از شهر دور بشوید تا آلودگیهای نوری، بوم تاریک و پرستارهٔ آسمان را مخدوش نکنند.
این شهابهای نورانی که با سرعتی باورنکردنی در دل آسمان شب عبور میکنند، در واقع ذراتی ریز و غبارمانند هستند که زمانی بخشی از دنبالهدار غولپیکر «سوئیفت-تاتل» (Swift-Tuttle) بودهاند. این غول یخی با هستهای به قطر ۲۶ کیلومتر هر ۱۳۳ سال یکبار از نزدیکی زمین عبور میکند. آخرین بار در سال ۱۹۹۲ دیده شد و انتظار میرود در سال ۲۱۲۶ بازگردد.
زمین در مسیر مداریاش، هر سال در اواخر مرداد از میان این غبارهای بهجامانده عبور میکند. آنگاه همین ذرات کوچک که اغلب حتی به اندازهٔ یکدانه عدس هم نیستند، هنگام ورود با سرعتی حدود ۶۰ کیلومتر در ثانیه با جو زمین برخورد میکنند، داغ میشوند و میسوزند. نتیجهاش رگههایی درخشان، کوتاه و گاه رنگارنگ است که تنها چند ثانیه روی پردهٔ آسمان شب نقش میبندند. این ذرات پیش از ورود به جو «شهابواره» نامیده میشوند. لحظهای که شروع به درخشش در جو میکنند، «شهاب» میشوند. اگر خیلی مقاوم بودند و تا سطح زمین برسند، آن وقت به آنها «شهابسنگ» میگوییم!
برای رصد این پدیده احتیاجی به ابزارهای حرفهای مانند دوربین دوچشمی یا تلسکوپ نیست، بهترین ابزار همان چشمان شما هستند. کافی است بهقدر کافی از شهر دور بشوید تا آلودگیهای نوری، بوم تاریک و پرستارهٔ آسمان را مخدوش نکنند. چنددقیقهای به چشمانتان فرصت دهید تا به تاریکی عادت کنند، سپس رو به سمت شمال شرق بنشینید و منتظر درخشش شهابها باشید. البته باتوجهبه همزمانی بارش شهابی برساووشی امسال با ماه کامل، درخشش ماه میتواند مانع دیدن شهابهای کمنورتر بشود. اما همچنان در ساعات پایانی شب (حدود ۱ تا ۴ بامداد) که صورت فلکی برساووش در بالاترین نقطه خود در آسمان قرار دارد، نرخ مشاهده شهابها بیشینه میشود.
در روزگاری که نورهای مصنوعی و روزمرگی زندگی شهری، ما را از زیباییهای طبیعت و بهویژه جذابیتهای آسمان شب دور کردهاند، تماشای یک بارش شهابی میتواند یادآوری باشد از ارتباط دیرینه انسان با آسمان. شاید بد نباشد گاهی، حتی برای چند ساعت، به تاریکی پناه ببریم و بگذاریم ستارهها دوباره به ما لبخند بزنند.
محمدمهدی نصیری | ۱۴۰۲ مهندسی برق