مهدی جعفری یکی از کارگردانان نوظهور حوزه دفاع مقدس، با ۲ فیلم «۲۳ نفر» و «یدو»، حالا امسال با اثر جدیدی در جشنواره فجر حضور پیدا کرد.
این بار، دو فیلم از جشنواره فیلم فجر، داستان خود را به زندگی و زمانه سرباز مهجور، سردار علی هاشمی اختصاص دادند؛ فیلم اشک هور که من به تماشای آن رفتم و فیلم اسفند. این دو فیلم به بهانه فرمانده خوشفکر و ایدهپردازی ساخته شده است که دو عملیات مهم دفاع مقدس را طراحی کرده است.

اما شاید برای بسیاری سوال باشد، علی هاشمی کیست؟ شهید علی هاشمی، زاده جنوب بود. پس از انقلاب، سپاه حمیدیه را تشکیل داد و با شروع جنگ ایران و عراق فرمانده سپاه حمیدیه شد. ۴ تیرماه ۶۷ نیروی زمینی عراق برای به دست گرفتن جزیره مجنون، یک حمله را سازماندهی و با توپ پر به این جزیره لشکرکشی کرد. علی هاشمی و یارانش در مجنون مستقیما مورد حمله بالگردهای عراقی قرار گرفتند.
شروع داستان فیلم نیز بدین ترتیب است. شروعی پر سروصدا و پر مخمصه از ساعات پایانی زندگی علی هاشمی. در ابتدای فیلم انتظار داریم داستان حول زندگی و سرگذشت قهرمان داستان فیلم باشد که برای خارج کردن نیروهایش از محاصره تلاش میکند؛ اما در بخش بعدی فیلم، داستان شما را از علی هاشمی جدا میکند و بازگوی انتظار مادر شهید با بازی «رویا افشار» است که امید به بازگشت فرزندش دارد. در اینجا متوجه میشوید این فیلم قرار نیست یک پرتره داستانی باشد.
درواقع فیلم را میتوان به صورت روایتی از زندگی مادران شهدا نگاه کرد؛ اما وفاداری کارگردان در حفظ شخصیت شهید را نباید دست کم گرفت. در سکانسی که فرزند شهید در حال شنیدن نیش و کنایههای راننده تاکسی است، به وضوح میتوان مظلومیت نام و یاد شهید را احساس کرد.
اما از مشکلات همیشگی سینمای ایران که در این اثر نیز به چشم میخورد، ضعف در شخصیتپردازی داستان است؛ شاید به دلیل عدم اشراف کامل مخاطب به شخصیتهای داستان است که باعث میشود بسیاری از کنشها و واکنشها به صورت گنگ و نامفهوم باقی بماند. علی هاشمی در فیلم نه به عنوان یک فرمانده و نه به عنوان یک خوزستانی به درستی نمایش داده نشده است. در سکانسهای مربوط به سردار هاشمی، فیلم فاقد پرداخت درست است: پاسداری که بدون هیچ پیش و پسی یکدفعه تبدیل به حَکَم دو شیخ عرب میشود؛ شاید اگر همین یک سکانس را به یک عرب خوزستانی نشان دهید، به شما بگوید تابحال یک شیخ را در زندگیتان از نزدیک ندیدهاید.
با این حال پررنگی نقش مادر شهید این خلا را پر کرده است؛ هم به عنوان مادر شهید و هم به عنوان یک مادر خوزستانی. البته به گفته خود تهیهکننده فیلم، ابعاد زندگی علی هاشمی بسیار گستردهتر است و او بخش ناگفته دفاع مقدس است.

محتوای اثر بیشتر به مادران شهدا پرداخته است. این مسئله را پیشتر در سینمای ایران با فیلم «شیار ۱۴۳» دیده بودیم، اما آنچه که «اشک هور» را با دیگر آثار مشابه متمایز میکند، رفت و بازگشتهای متعدد داستان، بعد و قبل از تیر ماه ۶۷ است که خود در ایجاد نامفهومی در مخاطب فیلم از عوامل تاثیرگذار است.
دو دستگی فیلم در سکانسهای مربوط به شهید و مادر شهید، آنچنان مشهود است که میتوانید آن را در دیالوگها و نوع گفتار شخصیتهای فیلم مشاهده کنید. عدم تسلط کافی بازیگر نقش علی هاشمی در زبان و تلفظ عربی، در فیلم مخاطب را آزار میدهد و گفتار او از قوای لازم که او را یک فرمانده کاربلد در عرصه جنگ نشان دهد، برخوردار نیست. بازی مادر شهید اما به شما حس مادرانه و آن غم پنهان انتظار را به خوبی منتقل میکند. نگاههای ننهعلی، به خوبی عمق نگاههای یک مادر شهید منتظر را نشان میدهد. نگاههای نافذ افشار و اشکهای به جای او، آنقدر برای فیلم کشش ایجاد کرده است که براحتی مخاطب را تا عمق هور میکشاند.
اما نکته مثبت فیلم که نظر خود من را جلب کرد، شکل روایی خط داستان فیلم از زبان نیرو وفادار علی هاشمی با بازی «تورج الوند» بود. این روایت به فیلم، شکل مستند گونهای با بیان فکتهای تاریخی از فضای عملیاتی دوران فرماندهی علی هاشمی میدهد و شخصیت و منش او را بیان میکند.
در پایان با در نظر گرفتن تمام نقاط قوت و ضعف فیلم، میتوان گفت «اشک هور» اثری در حوزه دفاع مقدس است که به مادر شهید ادای دینی میکند و روایتگر نسبتا خوبی از زندگی علی هاشمی به شمار میرود؛ اما باتوجه به تیم بازیگری و کارگردانی، انتظار از فیلم در سطح بالاتری قرار داشت و این انتظارات برآورده نشده است.
امیرعلی آقاشریفی | ۱۴۰۲ مهندسی مواد