نویسنده: سعید بزرگی

یکی از مهمترین مسائل در انسانشناسی، تعریف انسان (بِمَا هُوَ اِنسان) است. از آن روی تعریف انسان حائز اهمّیّت است که برای آن لازم است حقیقت انسان و فصل مقوّم انسانیّت شناخته شود که بدون آن، شخص از محدودة انسانیّت خارج میشود. مکاتب بشری متعدّدی ظهور کردهاند که با تعریف خاصّ خود از انسان، او را به طور مطلق از هر گونه قید و بندی رها میدانند. لذا شناخت حدودی که از دیدگاه قرآن و عترت انسان را از سایر موجودات، اعمّ از جماد، نبات و حیوان تمییز دهد، امری ضروری است. آنچه اعجاز قرآن را در انسانشناسی اثبات میکند، بیان واقعیّتها و حقایق انسانی بدون کمترین موضعگیریها و محدودیّتها و آرمانگراییهای بیهوده است. تردیدی نیست که در قرآن آیهای برای تعریف رسمی انسان وجود ندارد؛ یعنی چنین نیست که یک یا چند آیه در قرآن بگوید «انسان این است و جز این نیست»، بلکه در آیات مختلفی عوامل خروج انسان از محدودة انسانیّت و عوامل رسیدن او به کمال انسانی تبیین گردیده است و در سایة فهم این آیات، میتوان به تعریف صحیح انسان دست یافت.
امکان تعریف انسان
دربارة امکان شناخت حقیقت انسان و تعریف او بر اساس قرآن کریم دو دیدگاه وجود دارد. بر اساس دیدگاه اوّل، در قرآن کریم برای شناخت «حقیقت انسان» آیهای وجود ندارد و تنها به توصیف انسان اکتفا شده است. این گروه اعتقاد دارند برای درک حقیقت انسان در قرآن و روش فلسفی متداول که در کهنترین دوران علم و فلسفه در شناخت اشیاء رسمیّت داشته، مشاهده نمیشود؛ یعنی آیهای در قرآن نیست که پدیدهها و اعراض انسانی را از هم تفکیک کند، دستهای را «اعراض و صفات» بنامد و موضوعی را هم به عنوان «حقیقت انسانی» معرّفی کند.1
نگاهی جدید به انسانیت
یکی از این موردهایی که این چند وقت دیدم و باهاش دست و پنجه نرم کردم اینه که آدما، انسانیّت رو توی چی میبینن؟ به قول معروف، مرد بودن، با معرفت بودن و انسان بودن، یعنی چی و انسانیّت چیه؟
خیلی تعریفها هست، خیلی نگاههای زیادی در این مورد وجود داره، اما انسانیّت، با معرفت بودن و با وجود بودن، یعنی اینکه توی هر شرایطی نخواهی از اون چیزی که هستی فرار کنی، نخواهی از اون چیزی که هستی سوءاستفاده کنی، نخواهی با یه نفر بحثی داشته باشی، دلی رو بشکنی، صرفاً به این دلیل که بخوای اون رو کوچیک کنی، یا خودت رو بزرگ کنی. شما با عزیزانتون و با افرادی که دوستشون دارید و باهاشون دوستید یک رابطۀ خوب دارید، و درستش هم همینه که با هم دوست باشید بگید و بخندید و در کنار هم اوقات خوشی رو بگذرونید.
انسانیت در قرآن کریم
انسانیت از نگاه قرآن کریم بسیار ارزشمنده و وقتی آیات ارزشمند بودن و انسان بودن رو میخونیم، مو به تن آدم سیخ میشه و اگه تفکّر کنی در معنای آیات، لذت میبری و احساس لذت و شادمانی به سراغت میاد.
چرا که انسان بودن با فطرت پاک تو همسو بوده و شاید تجربه کرده باشی وقتایی که کارهای عام المنفعه کردی چه حس عالیای گرفتی. سوای هر گونه جبههگیری و برچسبها، انسان از اینکه زنده هست لذت میبره و وقتی با چنین حالاتی روبرو میشه.
کسایی مثل بیل گیتس که در اوج ثروت میان به آفریقا و مردم بیبضاعت کمک میکنن، شاید نه زبان هم دیگه رو بلد باشن و نه رنگ پوست و نژادشون یکی باشه ولی در این حالت انسان بودن و صفات خدایی که در فطرت انسان نهادینه شده یادآوری میشه که میشه خوب بود، میشه تو روزگاری که همه میگن انسانیّت کجاست؟، انسانیّت مرده و...، کارهای خیرخواهانۀ زیادی انجام داد. مثل وارن بافت که 80 درصد سرمایۀ خودش رو به خیریه میبخشه و همون سرمایهای که بخشیده رو در عرض یک سال به دست میاره و دوباره میسازه. چنین انسانهای خیّری رو هر کسی فارغ از هر نژاد و آیینی دوست داره.
منابع:
1. « بررسی فصل مقوّم انسانیت براساس آموزههای قرآن و عترت »، برگرفته از: