قرائت های مختلفی در ارتباط دوران قبل از ظهور و هنگام ظهور وجود دارد.طبق یک نگرش، جهان رو به سراشیبی است و پیش از سقوط نهایی منجی می آید. در تحلیل این نگاه، ضروری است که به نظریه تکامل تاریخ توجه مختصری بکنیم.
نظریه تکامل تاریخ
روند حیات انسانی رو به جلوست یا سیری نزولی دارد؟ فیلسوفان تاریخ، که به دنبال کشف الگوهای حاکم بر تاریخ اند، در این موضوع نظریات و مدل هایی ارائه داده اند؛ از جمله نظریه چرخشی یا ادواری، نظریه خطی قهقرایی، نظریه خطی تکاملی، حرکت مارپیچی و فلسفه های دوری مدرن، بسیاری از فیلسوفان تاریخ و جامعه شناسان قائل به حرکت صعودی در تاریخ اند؛ یعنی تاریخ و محور اصلی آن که انسان است رو به جلو حرکت می کند. همان طور که فرد رشد می کند، اجتماع نیز رشد و تکامل دارد. البته منظور این نیست که تاریخ مثل قافله ای دائم جلو می رود، بلکه چون عاملش انسان است، گاهی منحرف می شود؛ از حرکت می ایستد؛ یا به عقب برمی گردد؛ ولی در نهایت حرکتش تکاملی است. از قرن هفدهم به بعد، بیشتر فیلسوفان تاریخ بر این باور بودند که بشر آگاهانه یا ناآگاهانه از وضع بدتر به وضع بهتر در حرکت است. اثبات این موضوع در حوزه تحقیق حاضر نیست، ولی نسخ ادیان و تشریع دین جدید را می توان یکی از دلایلی دانست که بر نظریه تکامل صحه می گذارد. برخی محققان از جمله رزلینگ حرکت به سمت وضع بهتر را با ارائه آمارها بیان کرده اند. وی در کتاب واقعیت با ارائه آمار و شواهد مختلف نشان می دهد که با وجود تمام عیب و نقص ها وضع جهان از آنچه فکر می کنیم بهتر است. رزلینگ در کتاب خود به ده خطای شناختی اشاره می کند که باعث شده بسیاری از ما دنیا را تلخ تر از آنچه هست ببینیم و حتی احساس کنیم که جهان به سرعت رو به نابودی پیش می رود. فقر و نابرابری ها، تغییرات اقلیمی، جنگ های داخلی، نبردهای بین کشورها و انواع بحرانها و خبرهای تلخی که هر روز در رسانه ها می خوانیم و می شنویم خوراک مناسبی برای آن خطاهای شناختی هستند تا ما را به کلی از آینده ناامید کنند، در حالی که واقعیت چیز دیگری است. در بخشی از این کتاب با ارائه آمار، به بیان ۳۲مورد بهبود در جهان پرداخته است: کاهش شانزده موضوع در رخدادهای بد مانند کاهش کشته های جنگ ها، ایدز، سلاح های هسته ای، مرگ و میر کودکان و گرسنگی؛ هم چنین افزایش شانزده موضوع در رخدادهای خوب مانند ارتقای محیط زیست حفاظت شده، حق رأی زنان، علم و دانش و دموکراسی.
تکامل و مهدویت
اندیشمندانی چون علامه طباطبائی و استاد مطهری از بحث تکامل تاریخ در تبیین مهدویت بهره جسته اند. به این معنا که حیات انسانی روندی تکاملی دارد و مهدویت نیز در همین بستر قابل تفسیر است. این نظریه مبتنی است بر اعتقاد به وجود یک جریان کلی در نظام هستی، سیر تکاملی تاریخ و اعتقاد به فرجام خوش برای آن، از نظریه تکامل و بحث آغازین می توان در ارتباط دوره های یادشده یعنی قبل از ظهور و زمان ظهور بهره برد.
الف. طبق نظریات جامعه شناسان میان حوادث اجتماعی ارتباطات تنگاتنگی وجود دارد و وقایع را بدون در نظر گرفتن بسترها و لایه های پیشین نمی توان تحلیل کرد.
ب. نظریه تکامل مورد قبول عموم اندیشمندان است و روندی رو به رشد را در حیات انسانی تأیید می کند. بر این اساس دنیایی رو به سقوط و سراشیبی نمی تواند دچار دگردیسی ناگهانی شود و دنیای خوش بعد از ظهور را رقم بزند.
ممکن است این سؤال در ذهن خواننده پیش بیاید که در پرتو تحلیل ارائه شده چه نیازی به ظهور منجی است، زیرا طبق آنچه گفتید بشر در مسیر کمالی اش روزی به دنیای آرمانی خود خواهد رسید. در پاسخ باید گفت که در حرکت تکاملی نگاهی کلان به تاریخ رو به رشد بشر مطرح است، ولی ردپای ظلم های بسیاری که هر روزه توسط انسان بر دفتر زمین به جا می ماند قابل انکار نیست. نظریه تکامل به معنای پیشرفت و ترقی همه جانبه با حرکت همیشگی نیست و روشن است بشر با آنچه باید باشد فاصله زیادی دارد. تنها یک نمونه اش همین که هر روزه در جای جای جهان فریاد عدالت طلبی بسیاری بلند است، اما دستشان از دادخواهی کوتاه. بنابراین حرکت تکاملی به حیات آرمانی منجر نخواهد شد، زیرا حرکت تکاملی با حرکت ایده آل متفاوت است. از سوی دیگر، سیر تکامل اجتماعی ذاتی و معطوف به شعور طبیعت نیست، بلکه عامل آن انسان ها هستند. برخی افراد و اتفاقات تکامل را سرعت و شدت می بخشند و بدون آنها تکامل بشر ممکن نیست؛ به عبارتی این حرکت تکاملی با آنچه در برخی عناصر طبیعت و به نوعی در ذات آن است تفاوت دارد. ابعاد مختلف تکامل اجتماعی نیازمند محرکهای بیرونی است. شاید بتوان آنها را به سکوهای پرش هم تشبیه کرد؛ مثلا اختراع برق، کامپیوتر و اینترنت مثل سکوهای پرشی عمل کردند که بعد از آنها در دنیای علم تحولات بسیاری رخ داد. همان طور که پیشرفت در عرصه علم نیازمند چنین محرک هایی است، عالم اندیشه و معنویت هم به عوامل شتاب زا نیاز دارد؛ عواملی که بشر بدون آنها نمی توانست پیشرفت قابل ملاحظه ای داشته باشد. انبیا و انسانهای راستین در توسعه عالم اندیشه و معنویت انسان ها نقش همان عوامل شتاب زا و سکوهای پرش را دارند. هرکدام که آمدند موج جدیدی در بینش و منش انسان ها ایجاد کردند. اصولا انبیاء انسان های تحول آفرین بودند؛ مقابل آنها معمولا کسانی می ایستادند که به سکون و ماندگاری در سنت های پیشین خو گرفته بودند و شهامت تغییر نداشتند. این تحول آفرینان با اصول و مبانی ای که ارائه می دادند، با خلق و منششان، با کتاب های آسمانی شان و منازعاتشان با اهل باطل منشأ تغییراتی عمیق و پایا می شدند. آخرین حلقه این سفیران الهی موعود است. ظهور او یکی دیگر از این سکوهای پرش خواهد بود. همچنان که بشر بدون بعثت و حرکت آفرینی های انبيا پیشرفت چشمگیری نداشت، بدون ظهور آخرین منجی نیز تکاملش ناقص خواهد بود. شاید بتوان گفت که روزی بشر باشکوه ترین اوج را با او تجربه خواهد کرد. آیا حديث "ملئت ظلم و جورا" بیانگر سیر نزولی است؟
شاید بپرسید حدیث معروف "يملأ الأرض عدلا و قسطا كما ملئت ظلم و جور" چگونه قابل تفسیر است. مگر این حدیث به سیر نزولی و نیز حداکثری شدن بدکاران در دنیای پیش از ظهور اشاره ندارد؟ درباره حدیث فوق نکاتی شایسته تأمل است:
الف. می توان زمین را به ظرفی تشبیه کرد که ظلم های انسانی هر روز در آن ریخته می شود و منجی با ظهورش این ظرف را پر از عدل می کند، در حالی که پر از ظلم بود. روایت تصریحی ندارد در اینکه درست پیش از ظهور بیش از همه دوره ها ظلم داخل این ظرف وارد می شود، بلکه در
صدد بیان اصلی ترین رسالت منجی است که ظرفی پر از ظلم را به ظرفی پر از عدل بدل خواهد کرد.
ب. دقت کنیم که حدیث درباره جهانی پر از ظلم سخن گفته است و نه پر از ظالم. گاهی اقلیتی می توانند بر اکثریتی از انسانها ظلم کنند؛ گاهی حتی یک شخص دزد، ظالم، دیکتاتور یا ... می تواند جهانی را پر از ظلم کند؛ علاوه بر آنکه دامنه برخی ظلمها در دنیای مدرن و توسعه یافته بیشتر نیز می شود، زیرا ارتباطات تنگاتنگی بین ملتها برقرار است. یک سیاست ظلم مآبانه دامن بسیاری از ملتها را می گیرد. در این شرایط و مشابه آن زمین از ظالم و جائر پر نیست، در حالی که ظلم و جور در آن فراوان می شود؛ بنابراین حدیث فوق بیانگر حداقلی بودن خوبان و حداکثری بودن بدکاران در عصر پیش از ظهور نیست.
ج. ظلم دارای اقسامی سه گانه و دامنه وسیعی است؛ بنابراین ساحت عموم انسان ها از ظلم خالی نیست، ظلم با مراتب انسان ها نیز سر و کار دارد. هر چه آگاهی انسان بیشتر باشد، مسؤلیتش بیشتر است و کوتاهی اش در برابر آن نوعی ظلم است. بر این اساس، پر شدن زمین از ظلم الزاما به معنای پر شدن از فسق و فجور و گناهان خطیر نیست.
د. پر شدن امری نسبی و بیانگر کثرت است؛ مثلا وقتی می گوییم خیابان پر از ماشین است، یعنی تعدادشان زیاد است، ولی نه آنکه به جز ماشین چیز دیگری نیست. خیابان می تواند پر از جمعیت و دار و درخت هم باشد. بنابراین پر بودن از ظلم و ستم به معنای پر بودن مطلق از ظلم و نفی نیکیها و فضایل نیست.
ه. اگر حدیث بیانگر یکی از شرایط جهان هنگام ظهور باشد، لازمه اش این است که با ظلم بیشتر به نزدیکتر شدن ظهور کمک کنیم. این فکر منطقة باطل است و نیازی به تبیین و برهان هم ندارد.
حاصل سخن آنکه روایت فوق بیانگر سیر قهقرایی و سراشیبی بشر نیست؛ شرایط ظهور را هم بیان نمی کند؛ به عبارتی پر شدن از ظلم علت تامه برای رخ دادن ظهور نیست. علت ظهور را باید در اسباب دیگری جست و جو کرد. این روایت مشهور توصیفی است از دنیای قبل از ظهور؛ آن هم نه درست یک هفته، یک ماه یا یک سال قبل از آن، محدوده ای برای این دوره تعیین نشده است.
منبع:استراتژی منجی، جنگ جهانی یا صلح جهانی،مهدیه پاکروان، انتشارات پناه