در منابع شیعی، روایات فراوانی دربارهی حضرت مهدی (عج) اعم از تولد، غیبت صغری، غیبت کبری، نواب و سرانجام ظهور آمدهاست؛ لذا به صورت طبیعی زمینهی شناخت حضرت مهدی (عج) گسترده و کامل است. در این راستا قاعدتاً نباید مشکلی وجود داشته باشد، اما با وجود این حجم انبوه، برای شناخت و تحلیل مسائل مربوط به مهدویت باید راه پرپیچ و خمی را طی کرد؛ زیرا:
1) پیامبر (ص) و امامان (ع) در دوران خود، تاریخ جاری بودند و برای ما تاریخ ماضی، اما اخبار مربوط به حضرت مهدی (عج) هیچیک از این دو نیست، بلکه تاریخ آتی است؛ آنچه در آینده رخ خواهد داد. بنابراین هم شناختش سختتر و هم آسیبهای آن بیشتر است، زیرا سخن از رویدادی بزرگ که به آیندهای نامعلوم موکول شدهاست، پیچیدگیهای زیادی دارد.
2) شاخصهی خاص موعود شیعی این است که او هماکنون زنده است. حضرت مهدی (عج) فرزند امام حسن عسکری (ع) متولد سال ۲۵۵ قمری است که پس از غیبتی حدود هفتادساله، که بدان غیبت صغری میگویند، غیبت طولانی و رازآلودش آغاز شد. این موضوع و نیز سایر مشخصاتی که در دکترین مهدویت وجود دارد بستر سوءاستفادههای مختلف را از این اندیشه فراهم آوردهاست. از سوی دیگر در تفکر شیعی، تأکید بر زنده بودن موعود، این شخصیت را از حالت انتزاعی درمی آورد؛ هویت او را عینی میکند و ضمن آن، قداست و جاذبهاش را نیز افزایش میدهد. همین امر زمینهای برای بهرهبرداری از احساسات و عواطف مردم شدهاست و در طول تاریخ برخی خود را منجی یا نائب او دانستهاند. این مسئله در قرون متقدم اسلامی موجب ورود برخی اخبار و روایات به اندیشهی مهدویت نیز شدهاست که در این کتاب بدان خواهیم پرداخت.
3) تاریخنویسی ظرفیتهای فراوانی برای تغییر و تحریف دارد؛ علیرغم آن ابزارهایی وجود دارد که با آنها میتوان تا حدودی تحریفها را کشف کرد، اما آنچه مربوط به آینده است قابلیت بیشتری دارد تا گزارههایی در آن گنجانده شود که متناظر با نیاز هر عصر و زمانی تولید میشوند.
4) به دلیل محوریت عدالت در دکترین مهدویت، این اندیشه دارای ظرفیت ظلمستیزی است. همین امر آن را در شمار مباحث سیاسی نیز درآوردهاست. بر این اساس در مبارزه علیه حکام از منجیگرایی به عنوان پتانسیلی قوی بهرهبرداری شده است؛ یعنی در موارد متعددی رهبران در قیامها و خیزشهای اجتماعی برای ترغیب پیروان خود از مفاهیمی مرتبط با بحث مهدویت استفاده کردهاند. این امر نیز ممکن است سبب تولید گزارههایی خاص برای جذب پیروان یا مشروعیتبخشی به قیامها شده باشد. بر اساس دلایل فوق، باید با هوشیاری با اخبار مهدوی روبهرو شد و به شبکهای از عوامل و حوادث در کنار آنها توجه کرد.
منبع:
پاکروان، مهدیه، استراتژی منجی، تهران: انتشارات پناه