ویرگول
ورودثبت نام
شاهپور عظيمی
شاهپور عظيمینویسنده، استاد دانشگاه، تحلیلگر سینما، مترجم کتاب‌های سینما، ادبیات، روانشناسی
شاهپور عظيمی
شاهپور عظيمی
خواندن ۶ دقیقه·۶ سال پیش

رمان و سینما

تفاوت رمان سرگیجه و فیلم سرگیجه هیچکاک


· از ميان مردگان، پير بوالو، توماس نارسژاك، ترجمه خسرو سميعی، طرح ­نو

· سرگيجه، ترجمه عباس آگاهی، جهان كتاب

اين رمان اولين بار در آوريل ۱۹۵۸ در امريكا و دقيقاً پيش از اكران فيلم هيچكاك منتشر شد. ناشر تصميم گرفت نام از ميان مردگان را به سرگيجه تغيير بدهد. البته فيلم هيچكاک باعث شد تا رمان مورد توجه قرار بگيرد و تا پيش از آن چندان توجهی به آن نشد. مثلاً رابين وود آن را به عنوان «رونويس زشتی از زير­ژانر گراهام گرينی» معرفي كرد و پرونده­‌اش را بست. اما جان راسل تيلور، زندگينامه‌­نويس هيچكاك خاطر نشان كرد كه بوالو و نارسژاك «عامدانه كتاب را نوشتند تا توجه هيچكاك را جلب كنند.» و روی همان درونمايه­‌هايی كار كردند كه توجه هيچكاك را هميشه به خود معطوف می‌­كرد، مانند عدم ناامنی جنس مذكر و محرك­‌های سياه­‌تری مثل سادمازوخيسم كه ورای عشق و تنانگی وجود دارد.

در طی ۱۹۳۹ كه فرانسه خود را آماده می‌­كرد تا در برابر تحرك­‌های آلمان واكنش نشان دهد، پل گوين، كشتی‌ساز ثروتمند از روژه فلاويه دوست دوران تحصيلش می‌خواهد «حواسش» به زنش مادلين باشد. روژه پيش از اين پليس بوده و چندين ناراحتی و نگرانی درونی او را به ستوه آورده‌­اند: چند باری به خاطر ضعف وجودی و مردانگی‌اش مورد سرزنش و شماتت قرار گرفته؛ همين اواخر در آزمون ورودی ارتش به خاطر فقدان شرايط لازم رد شده و از اين بابت افسوس می‌خورد و هم اكنون نيز به خاطر مرگ يك همكارش كه هنگام تعقيب يك جنايتكار از بالا به زمين افتاده؛ دچار ناراحتی روحی شده است. فكر مرگ در زمان گذشته ذهن روژه را به خودش مشغول كرده است. او می‌­گويد «می‌خواهم رازهایی را كشف كنم كه نمی‌­گذارند مردم به زندگی‌شان ادامه بدهند»

در همين حال، مادلين كه او سايه به سایه‌­اش می‌رود؛ اسير گذشته است. ظاهراً روح پولين لاجرلاك، مادر مادربزرگش كه چند ماه بعد از به دنيا آوردن پسرس به زندگی خود خاتمه داده، مادلين را به تسخير در آورده است. روژه دائماً مادلين را تعقيب مي­كند. وقتی مادلين خودش را به درون رودخانه سن پرت می‌كند، روژه او را نجات می‌­دهد. اكنون نوميدانه دلبستهٔ وی شده و مادلين را با اوريدس مقايسه می‌­كند كه اورفه سعی كرد او را از جهان زيرين نجات بدهد.

مادلين با وجود اين حمايت‌­های شبانه روزی، خود را از روژه دور كرده و به سوی يك برج ساعت می‌گريزد و از بالاي آن به پايين سقوط می‌­كند. روژه از فرط اندوه نزديك است كه ديوانه شود. او در طی جنگ و در حالی كه «روحش مرده» به سوی جنوب مي­رود. وقتی در ۱۹۴۴ به پاريس باز می‌گردد، آدمی است دائم‌­الخمر و می‌­بيند كه پليس در تحقيقات پيرامون مرگ مادلين، اعلام كرده كه پل در يك تصادف اتومبيل كشته شده است. بعدها هنگام تماشاي يك فيلم خبری از بازديد ژنرال دوگل از مارسی، روژه، حيرت­‌زده زنی را می‌بيند كه شبيه به مادلين است. رد پای آن زن را دنبال کرده و متوجه می‌شود نامش رنه سورانژ است. او مدتی تلاش می‌­كند تا رنه را به صورتِ خيالينِ مادلين مرده بدل سازد اما وقتی گردنبند پولين لاجرلاك را پيدا می‌كند، توهماتش در هم ريخته می‌شوند. نيرنگ اين زن برملا می‌شود او همان مادلين است و اعتراف می‌كند كه همراه پل در توطئهٔ قتل همسرش كه رنه بسيار به او شبيه است؛ شركت داشته است. بعد از اين كه رنه نمی‌­پذيرد بار ديگر هويت مادلين را بپذيرد، روژه به شدت گلوی او را می‌­فشارد. رمان با بازداشت روژه به پايان مي­رسد. همين كه پليس می‌خواهد او را ببرد،آن زن مرده را در آغوش گرفته و به او قول می‌دهد كه «منتظرت می‌­مانم.»

فيلم

اگرچه سرگيجه در اكران نخست نتوانست موفقیتی در فروش كسب كند اما یکی از بزرگ‌­ترين فيلم‌­های سازنده‌اش شناخته می‌­شود كه تركيبی است از پيچيدگی تماتيك و ذوق تكنيكي. اين كه مردی به دنبال زنی مي‌­افتد و او را می‌پايد خيلی به سينمای هيچكاك نزديك است و تقريباً ‌نيمی از آثار او چنين مضامين مشابهی دارند. رابين­‌وود معتقد است كه اين فيلم يكی از چهار يا پنج فيلم زيبا و عميقی است كه سينما تا به حال به ما ارزانی داشته است.

تيتراژ آغازين فيلم كه سائول باس طراحی‌اش كرده، بيدرنگ درونمايهٔ پنهان ساختن هويت و تغيير يافتنش را نشان می‌دهد. چهره‌ٔ زنی به دو بخش، چشم­‌ها و لب‌­ها تبديل می‌­شود. خود چهره بی‌احساس و مانند ماسك است. وقتی که دوربين به شكل مارپيچ از اعماق چشم­‌ها بيرون می‌­آيد، اين مسير گيج­‌كننده نه تنها سرگيجه­‌ای را پيش ­بينی می‌كند كه به اسكاتی حمله‌­ور می‌­شود، بلكه در سرتاسر فيلم، تعادلی را كه ميان عشق و وسواس، جنون و سلامت عقل وجود دارد؛ در هم می‌­كوبد.

هيچكاك و فيلم­نامه­‌نويسانش عناصر اصلی طرح داستانی و شخصيت­‌ها را حفظ كرده­ و ماجراها را به سانفراسيسكو برده‌­اند كه ۱۳ سال بعد از پايان جنگ جهانی دوم است. اسكاتی مانند روژه از ارتفاع ترس دارد و خودش را مسؤول مرگ همكار پليس­‌اش می‌داند. او به دنبال تسلی‌ خاطر است و با دوستش ميج همراه شده؛ میج، شخصيتی است كه در رمان وجود ندارد. وقتی اسكاتی می‌­پذيرد همسر دوست دوران تحصليش را تعقيب كند؛ وارد كاری عجيب و دائماً نگران­‌كننده می‌شود كه در سرتاسر فيلم ادامه می‌يابد. بعد از گشت و گذار در مكان­‌های مختلفی، اسكاتی متوجه می‌­شود كه جدهٔ مادلين که خودکشی کرده؛روح مادلین را تسخیر کرده است. مرگ مادلين در اواسط فيلم، نه تنها حواس اسكاتی بلكه افكار بيننده را نيز مختل می‌کند. اكنون سرگيجه‌ای رخ داده كه بيننده را نيز درگير كرده است. سرانجام اسكاتی پی می‌برد كه خودش نه صياد بلكه صيد يك توطئه شده است. هيچكاك پايانی به جز پايان اصلی فيلم­برداری كرد كه در آن اسکاتی از راديوی خانهٔ ميج ماجرای دستگيری گوين الستر را می‌شنود. اما از آن استفده نكرد.

درواقع سرگيجه با نيرومندی‌ هرچه تمام­‌تر بدبينی يكنواخت و كسل­‌كنندهٔ رمان را ارتقاء می‌دهد. هيچكاك در يك فلاش‌­بك نشان می‌­دهد كه جودی و گوين براي اسكاتی پاپوش دوخته‌­اند. همان­‌طور كه رابين­‌وود اشاره می‌كند «با لاقيدی مغرورانه­‌ای»، داستان فيلم حل و فصل می‌شود و درواقع هيچكاك هيچ وقت خودش را به زحمت نمی‌اندازد تا به ما بگويد آيا گوين الستر هرگز به خاطر قتل همسرش دستگير شد يا نه. هيچكاك هرگز به فيلم­‌هایی از اين دست علاقه­‌ای ندارد بلكه به تصويرسازی رمان علاقه دارد كه نشان مي‌­دهد چگونه روژه با وسواس رنه را به مادلين تبديل می‌­كند «او فقط می‌خواست شكل و شمايل آن زن را تغيير بدهد، تراز باشكوهی به آن ببخشد، وقار لئوناردو داوينچي را. برای اين كه تصوير آن زن شكل متفاوتی باشد، يادش آمد كه چهرهٔ مادلين را نقاشی كرده بود.» هيچكاك شيوهٔ والاتری را برگزيد. در سينمای هيچكاك، زنان تنها در خيال مردان جلوه دارند. در مورد اسكاتی، اين خيال جودی است كه مجاور با مُرده­‌گرايی نيز هست. در پرسش جودی از اسكاتی، تلخی و رقت‌­انگیزی خاصی دیده می‌شود: «اگر بگذارم تغييرم بدی، اين اتفاق می‌افته؟ دوستم خواهی داشت؟»

اگرچه روشن است كه اين اتفاق مهم در فيلم هيچكاك، به گونه­‌ای وسيع برگرفته از عناصر تماتيك رمان اصلی است اما او تغيیرات مهمی در جزييات و رخداد­های فرعی به وجود می‌­آورد. قالب اثر هيچكاكی است. وانگهی او يك سكانس ابتدايی سرگيجه به فيلم افزوده، همچنين سكانس ديدار از موزه و پريشان احوالی اسكاتی (مونتاژی از تصاوير انيميشن و تدوين غير خطی اين سكانس)، هيچكاك سكانس درختان كهنسال و تصاوير چند باره از محل وقوع حادثهٔ اصلی و پايان فيلم را به داستان افزوده است. به نظر می‌­رسد در تحليل نهايی می‌شود گفت كه سرگيجه دربارهٔ خود هيچكاك است كه مثل روژه در رمان و اسكاتی در فيلم، دائماً زنان مورد علاقه‌­اش را «بازسازی می‌کند» و آنان را به صورت مثالی و زن آرمانی‌­اش بدل می‌سازد: زنانی سرد مزاج، با ظاهری اثيری كه هيچكاك به آن­‌ها می‌­گويد چگونه لباس بپوشند و به چه شكلی گريم كنند. جان راسل تيلور می‌گويد«سرگيجهاز اين منظر به گونه­‌ای اضطراب­‌انگيز به يك زندگينامهٔ خود­نوشت تمثيلی نزديك است و ميل هيچكاك به دنبال كردن داستانی را نشان می‌دهد كه به معنای دقيق كلمه عاشقانه­ است و دربارهٔ عشقی است كه از دست می‌­رود و بار ديگر يافته می‌شود.»

سینماادبیاتسرگیجههیچکاک
۷
۰
شاهپور عظيمی
شاهپور عظيمی
نویسنده، استاد دانشگاه، تحلیلگر سینما، مترجم کتاب‌های سینما، ادبیات، روانشناسی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید