تفاوت رمان سرگیجه و فیلم سرگیجه هیچکاک

· از ميان مردگان، پير بوالو، توماس نارسژاك، ترجمه خسرو سميعی، طرح نو
· سرگيجه، ترجمه عباس آگاهی، جهان كتاب
اين رمان اولين بار در آوريل ۱۹۵۸ در امريكا و دقيقاً پيش از اكران فيلم هيچكاك منتشر شد. ناشر تصميم گرفت نام از ميان مردگان را به سرگيجه تغيير بدهد. البته فيلم هيچكاک باعث شد تا رمان مورد توجه قرار بگيرد و تا پيش از آن چندان توجهی به آن نشد. مثلاً رابين وود آن را به عنوان «رونويس زشتی از زيرژانر گراهام گرينی» معرفي كرد و پروندهاش را بست. اما جان راسل تيلور، زندگينامهنويس هيچكاك خاطر نشان كرد كه بوالو و نارسژاك «عامدانه كتاب را نوشتند تا توجه هيچكاك را جلب كنند.» و روی همان درونمايههايی كار كردند كه توجه هيچكاك را هميشه به خود معطوف میكرد، مانند عدم ناامنی جنس مذكر و محركهای سياهتری مثل سادمازوخيسم كه ورای عشق و تنانگی وجود دارد.
در طی ۱۹۳۹ كه فرانسه خود را آماده میكرد تا در برابر تحركهای آلمان واكنش نشان دهد، پل گوين، كشتیساز ثروتمند از روژه فلاويه دوست دوران تحصيلش میخواهد «حواسش» به زنش مادلين باشد. روژه پيش از اين پليس بوده و چندين ناراحتی و نگرانی درونی او را به ستوه آوردهاند: چند باری به خاطر ضعف وجودی و مردانگیاش مورد سرزنش و شماتت قرار گرفته؛ همين اواخر در آزمون ورودی ارتش به خاطر فقدان شرايط لازم رد شده و از اين بابت افسوس میخورد و هم اكنون نيز به خاطر مرگ يك همكارش كه هنگام تعقيب يك جنايتكار از بالا به زمين افتاده؛ دچار ناراحتی روحی شده است. فكر مرگ در زمان گذشته ذهن روژه را به خودش مشغول كرده است. او میگويد «میخواهم رازهایی را كشف كنم كه نمیگذارند مردم به زندگیشان ادامه بدهند»
در همين حال، مادلين كه او سايه به سایهاش میرود؛ اسير گذشته است. ظاهراً روح پولين لاجرلاك، مادر مادربزرگش كه چند ماه بعد از به دنيا آوردن پسرس به زندگی خود خاتمه داده، مادلين را به تسخير در آورده است. روژه دائماً مادلين را تعقيب ميكند. وقتی مادلين خودش را به درون رودخانه سن پرت میكند، روژه او را نجات میدهد. اكنون نوميدانه دلبستهٔ وی شده و مادلين را با اوريدس مقايسه میكند كه اورفه سعی كرد او را از جهان زيرين نجات بدهد.
مادلين با وجود اين حمايتهای شبانه روزی، خود را از روژه دور كرده و به سوی يك برج ساعت میگريزد و از بالاي آن به پايين سقوط میكند. روژه از فرط اندوه نزديك است كه ديوانه شود. او در طی جنگ و در حالی كه «روحش مرده» به سوی جنوب ميرود. وقتی در ۱۹۴۴ به پاريس باز میگردد، آدمی است دائمالخمر و میبيند كه پليس در تحقيقات پيرامون مرگ مادلين، اعلام كرده كه پل در يك تصادف اتومبيل كشته شده است. بعدها هنگام تماشاي يك فيلم خبری از بازديد ژنرال دوگل از مارسی، روژه، حيرتزده زنی را میبيند كه شبيه به مادلين است. رد پای آن زن را دنبال کرده و متوجه میشود نامش رنه سورانژ است. او مدتی تلاش میكند تا رنه را به صورتِ خيالينِ مادلين مرده بدل سازد اما وقتی گردنبند پولين لاجرلاك را پيدا میكند، توهماتش در هم ريخته میشوند. نيرنگ اين زن برملا میشود او همان مادلين است و اعتراف میكند كه همراه پل در توطئهٔ قتل همسرش كه رنه بسيار به او شبيه است؛ شركت داشته است. بعد از اين كه رنه نمیپذيرد بار ديگر هويت مادلين را بپذيرد، روژه به شدت گلوی او را میفشارد. رمان با بازداشت روژه به پايان ميرسد. همين كه پليس میخواهد او را ببرد،آن زن مرده را در آغوش گرفته و به او قول میدهد كه «منتظرت میمانم.»
فيلم
اگرچه سرگيجه در اكران نخست نتوانست موفقیتی در فروش كسب كند اما یکی از بزرگترين فيلمهای سازندهاش شناخته میشود كه تركيبی است از پيچيدگی تماتيك و ذوق تكنيكي. اين كه مردی به دنبال زنی ميافتد و او را میپايد خيلی به سينمای هيچكاك نزديك است و تقريباً نيمی از آثار او چنين مضامين مشابهی دارند. رابينوود معتقد است كه اين فيلم يكی از چهار يا پنج فيلم زيبا و عميقی است كه سينما تا به حال به ما ارزانی داشته است.
تيتراژ آغازين فيلم كه سائول باس طراحیاش كرده، بيدرنگ درونمايهٔ پنهان ساختن هويت و تغيير يافتنش را نشان میدهد. چهرهٔ زنی به دو بخش، چشمها و لبها تبديل میشود. خود چهره بیاحساس و مانند ماسك است. وقتی که دوربين به شكل مارپيچ از اعماق چشمها بيرون میآيد، اين مسير گيجكننده نه تنها سرگيجهای را پيش بينی میكند كه به اسكاتی حملهور میشود، بلكه در سرتاسر فيلم، تعادلی را كه ميان عشق و وسواس، جنون و سلامت عقل وجود دارد؛ در هم میكوبد.
هيچكاك و فيلمنامهنويسانش عناصر اصلی طرح داستانی و شخصيتها را حفظ كرده و ماجراها را به سانفراسيسكو بردهاند كه ۱۳ سال بعد از پايان جنگ جهانی دوم است. اسكاتی مانند روژه از ارتفاع ترس دارد و خودش را مسؤول مرگ همكار پليساش میداند. او به دنبال تسلی خاطر است و با دوستش ميج همراه شده؛ میج، شخصيتی است كه در رمان وجود ندارد. وقتی اسكاتی میپذيرد همسر دوست دوران تحصليش را تعقيب كند؛ وارد كاری عجيب و دائماً نگرانكننده میشود كه در سرتاسر فيلم ادامه میيابد. بعد از گشت و گذار در مكانهای مختلفی، اسكاتی متوجه میشود كه جدهٔ مادلين که خودکشی کرده؛روح مادلین را تسخیر کرده است. مرگ مادلين در اواسط فيلم، نه تنها حواس اسكاتی بلكه افكار بيننده را نيز مختل میکند. اكنون سرگيجهای رخ داده كه بيننده را نيز درگير كرده است. سرانجام اسكاتی پی میبرد كه خودش نه صياد بلكه صيد يك توطئه شده است. هيچكاك پايانی به جز پايان اصلی فيلمبرداری كرد كه در آن اسکاتی از راديوی خانهٔ ميج ماجرای دستگيری گوين الستر را میشنود. اما از آن استفده نكرد.
درواقع سرگيجه با نيرومندی هرچه تمامتر بدبينی يكنواخت و كسلكنندهٔ رمان را ارتقاء میدهد. هيچكاك در يك فلاشبك نشان میدهد كه جودی و گوين براي اسكاتی پاپوش دوختهاند. همانطور كه رابينوود اشاره میكند «با لاقيدی مغرورانهای»، داستان فيلم حل و فصل میشود و درواقع هيچكاك هيچ وقت خودش را به زحمت نمیاندازد تا به ما بگويد آيا گوين الستر هرگز به خاطر قتل همسرش دستگير شد يا نه. هيچكاك هرگز به فيلمهایی از اين دست علاقهای ندارد بلكه به تصويرسازی رمان علاقه دارد كه نشان ميدهد چگونه روژه با وسواس رنه را به مادلين تبديل میكند «او فقط میخواست شكل و شمايل آن زن را تغيير بدهد، تراز باشكوهی به آن ببخشد، وقار لئوناردو داوينچي را. برای اين كه تصوير آن زن شكل متفاوتی باشد، يادش آمد كه چهرهٔ مادلين را نقاشی كرده بود.» هيچكاك شيوهٔ والاتری را برگزيد. در سينمای هيچكاك، زنان تنها در خيال مردان جلوه دارند. در مورد اسكاتی، اين خيال جودی است كه مجاور با مُردهگرايی نيز هست. در پرسش جودی از اسكاتی، تلخی و رقتانگیزی خاصی دیده میشود: «اگر بگذارم تغييرم بدی، اين اتفاق میافته؟ دوستم خواهی داشت؟»
اگرچه روشن است كه اين اتفاق مهم در فيلم هيچكاك، به گونهای وسيع برگرفته از عناصر تماتيك رمان اصلی است اما او تغيیرات مهمی در جزييات و رخدادهای فرعی به وجود میآورد. قالب اثر هيچكاكی است. وانگهی او يك سكانس ابتدايی سرگيجه به فيلم افزوده، همچنين سكانس ديدار از موزه و پريشان احوالی اسكاتی (مونتاژی از تصاوير انيميشن و تدوين غير خطی اين سكانس)، هيچكاك سكانس درختان كهنسال و تصاوير چند باره از محل وقوع حادثهٔ اصلی و پايان فيلم را به داستان افزوده است. به نظر میرسد در تحليل نهايی میشود گفت كه سرگيجه دربارهٔ خود هيچكاك است كه مثل روژه در رمان و اسكاتی در فيلم، دائماً زنان مورد علاقهاش را «بازسازی میکند» و آنان را به صورت مثالی و زن آرمانیاش بدل میسازد: زنانی سرد مزاج، با ظاهری اثيری كه هيچكاك به آنها میگويد چگونه لباس بپوشند و به چه شكلی گريم كنند. جان راسل تيلور میگويد«سرگيجهاز اين منظر به گونهای اضطرابانگيز به يك زندگينامهٔ خودنوشت تمثيلی نزديك است و ميل هيچكاك به دنبال كردن داستانی را نشان میدهد كه به معنای دقيق كلمه عاشقانه است و دربارهٔ عشقی است كه از دست میرود و بار ديگر يافته میشود.»