سرگیجه و عدم تعادل به عنوان یک بیماری برجسته برای تشخیص و درمان اختلالات تعادل شناخته شده است. پس از تشخیص مشکل عدم تعادل، روشهای مختلف درمانی از جمله توانبخشی پزشکی، جراحی و دهلیزی میتوانند عملکرد کلی تعادل را در فرد بهبود بخشند. اختلالات تعادلی رایجی که این روزه بسیار شاهد آن هستیم شامل بیماری منییر، سرگیجه موضعی خوشخیم، تورم گوش داخلی، سرگیجههای post traumatic و سایر فرآیندها میباشد.

سرگیجه و اختلالات تعادلی
سرگیجه یک اصطلاح کلی برای بسیاری از علائم متفاوت است. گرچه که سرگیجه به طور کلی به معنای احساس حرکت غیر عادی به کار برده میشود، اما میتواند به معنای عدم تعادل، سبکی سر، سیاهی رفتن چشم، لرزش، اختلال در جهتیابی، ضعف و سایر موارد باشد. این علائم میتواند از احساس خفیف و مختصر با شدید همراه با حالت تهوع باشد.
برای شفافتر شدن موضوع مفاهیمی که در این مورد بکار برده میشود را به اختصار توضیح میدهیم:
- سرگیجه: اصطلاحی کلی برای تمام علائم غیر طبیعی در تعادل و ثبات است.
- عدم تعادل: عدم توانایی فرد در حفظ تعادل به خصوص هنگام ایستادن.
- سبکی سر: احساسی مثل بیهوش شدن، تقریبا شبیه زمانی که به مدت طولانی نفس خود را حبس کنید.
- چرخش: احساسی که فرد اطرافیان یا محیط اطرافش را در حال چرخش میبیند.
تعادل به همکاری بین اندامها و سیستمهای مختلف بدن نیاز دارد. مغز مرکز پردازش مرکزی برای تمام اطلاعات تعادلی است که از حواس دریافت میکند و همچنین تمام اطلاعاتی که به عضلات جهت حفظ تعادل ارسال مینماید. اطلاعات ورودی از سه ناحیه حاصل میشود: بینایی، سیستم تعادل گوش داخلی و لامسه. بینایی برای مغز نشانه مهمی است که نشان میدهد آیا محیط اطراف برای فرد در حال چرخش هستند یا نه.
آناتومی گوش
سیستم شنوایی دو قسمت دارد: مکانیکی و عصبی. قسمت مکانیکی شنوایی صدا را از مجرای گوش خارجی میگیرد و سپس پرده گوش و سه استخوان کوچک شنوایی را در گوش میانی میلرزاند. گوش داخلی کمی شبیه حلزون است و دارای دو نمیه است که به هم متصل شده و پر از مایع است. بخش حلزونی گوش از قسمت عصبی شنوایی مراقبت میکند. درست مانند تلفن، لرزش را دریافت کرده و به سیگنال الکتریکی تبدیل میکند و سپس به مغز منتقل مینماید.
بخش دیگر گوش داخلی قسمت تعادلی یا وستیبولار سیستم است. سه کانال تعادل در این بخش وجود دارد که هر کدام در جهات مختلف تنظیم میشوند و به حرکت چرخشی سر پاسخ میدهند. بسته به اینکه سرتان را در کدام جهت بچرخانید، لنف انتهایی درون کانالها حرکت کرده و جهت را از طریق اعصاب دهلیزی به مغز میفرستد.
هم چنین در این بخش دو محفظه کوچک وجود دارد که دارای سلولهای حسی است که با بلورهای کوچک کلسیم در یک ماتریکس ژلاتینی پوشانده شده است. این محفظهها وظیفه حس حرکت خطی مانند حرکات تاب مانند یا تکانهای شدید را بر عهده دارند. وقتی بلورهای این محفظه از جای خود خارج میشوند ممکن است باعث ایجاد سرگیجه شوند.
مایع گوش داخلی هر روز به طور طبیعی بازیافت میشوند. این مایعات از مایع مغزی نخاعی ساخته شده و توسط کیسه اندولیمفاتیک جذب میشوند. در سندرم منییر این کیسه قادر به جذب مقدار کافی مایعات نیست. این امر باعث افزایش فشار گوش داخلی و در نتیجه سرگیجه و کمشنوایی میشود.
همچنین عصب صورت در ارتباط نزدیک با گوش است. به حرکت صورت کمک میکند و هم چنین به نوعی، حس چشایی از طریق نوک زبان را تامین میکند.
حفظ تعادل
تعادل در اثر فعل و انفعالات مغز و در اثر تکانههای عصبی از گوش داخلی، چشم، عضلات گردن و مفاصل اندامها حفظ میشود. اختلال در هر یک از این مناطق ممکن است منجر به احساس سرگیجه یا عدم ثبات شود. اختلالات عمومی عملکرد بدن نیز ممکن است با ایجاد اختلال در هماهنگی تکانههای مغز منجر به سرگیجه شود.

دلایل سرگیجه
سرگیجه را میتوان با توجه به بخشی از کل سیستم تعادلی که درست کار نمیکند به چند دسته تقسیم کرد: بخشهای مختلف شامل گوش داخلی، مغز، چشمها و اندامها ( گردن، پشت و عضلات پا که ما را در درست ایستادن یاری میکنند).
سرگیجه مربوط به گوش داخلی
نیمی از گوش داخلی برای شنیدن ( حلزونی گوش) و نیمی دیگر برای حفظ تعادل ( لابیرنت) بکار میروند. اگر بخش تعادلی ( لابیرنت) یا اعصابی که پیام تعادلی را به مغز منتقل میکنند ازکار بیافتد، میتواند منجر به سرگیجه شود. انواع مختلف بیماریهایی که در گوش داخلی ایجاد میشود از جمله سندرم منییر، لابیرینت، سرگیجه موضعی، تورم گوش میانی، میگرن و تومورهای عصب گوش داخلی میتوانند عواملی برای سرگیجه باشند. این بیماریها معمولا باعث عدم تعادل، احساس چرخش و حالت تهوع میشوند. اگر اطراف حلزون گوش نیز تحت تاثیر قرار گیرد، میتواند همراه با وزوز گوش و کمشنوایی باشد.
سرگیجه مرکزی
سرگیجه مرکزی به دلیل مشکلاتی در قسمت تعادل مغز ایجاد میشود. هر زمان این قسمت از مغز به درستی کار نکند، میتواند به سرگیجه منجر شود. علائم این نوع سرگیجه معمولا شامل سبکی سر، جهتیابی نادرست، عدم تعادل و حتی گاهی سیاهی رفتن چشم میباشد. از دلایل سرگیجه مرکزی میتوان به کاهش قند خون، فشار خون پایین به سمت مغز، سکتههای مغزی، ام اس، سردردهای میگرنی، آسیب به سر، تومورها و روند پیری اشاره کرد. درمان این نوع سرگیجه معمولا به درمان مشکلی که باعث اختلال در عملکرد مغز میشود وابسته است.
سرگیجه مربوط به عضله- مفصل
این نوع سرگیجه غیر معمول است. اگر عضلات، مفاصل یا حسگرهای لمسی اندامها به خوبی کار نکنند، واکنش بدن در برابر حرکت دشوار میشود و ایستادن را سخت میکند. دلایل این نوع سرگیجه شامل دیستروفی ماهیچهای، دیابت، آرتروز، تعویض مفاصل و آسیبدیدگی شدید میباشد. علائم این سرگیجه نیز شامل عدم تعادل و عدم ثبات است.

سرگیجه دیداری
عدم تعادل عضلات چشم و ضعف بینایی میتواند تعادل فرد را بدتر کند. مغز برای کمک به تعادل به اطلاعاتی که از چشم دریافت میکند تکیه دارد. سرگیجه یا حالت تهوع مربوط به ماشین یا دریا از انواع سرگیجههای بینایی است، زیرا چشمها دائما با یک میدان بینایی متحرک سازگار میشوند و قسمت تعادل مغز را گیج میکنند و همین امر میتواند منجر به سرگیجه، حالت تهوع و استفراغ شود.
تستهای تشخیصی
سرگیجه میتواند در اثر اغتشاشات بسیاری از قسمتهای مختلف بدن ایجاد شود.
با توجه به سابقه و یافتههای فیزیکی، پزشک ممکن است برای تکمیل ارزیابی کامل به آزمایشات بیشتری نیاز داشته باشد. آزمایشهای لازم در زمان معاینه تعیین میشوند و ممکن است شامل آزمایش شنوایی و تعادل، تصویربرداری ( CT اسکن یا MRI)، آزمایش خون و سونوگرافی باشد. در ضمن ممکن است معاینه عمومی بدن و آزمایشات عصبی نیز مورد نیاز باشد.
متداولترین تست سرگیجه، الکترونیستاگموگرام (ENG) یا ویدئونی استاگموگرام (VNG) است. در این آزمایشات قدرت گوش داخلی و همچنین هماهنگی حرکات چشم آزمایش میشود. این آزمایشات شامل تماشای حرکات چشم پس از قرار دادن هوای گرم یا خنک در مجرای گوش هستند. این کار معمولا باعث احساس سرگیجه مختصر میشود. برای انجام این آزمایشات بسیار مهم است که داروهایی مانند والیوم، ضد حساسیت، الکل و سایر داروهایی که میتوانند بر نتیجه این آزمایشات تاثیر داشته باشند را مصرف نکنید.
آزمایشات دیگری که برای سرگیجه انجام میشود، الکتروکوکلئوگرافی (ECoG) و Vestibular evoked myogenic potentials است. این آزمایشات بدون درد ممکن است در تعیین علت سرگیجههای با موارد پیچیده مفید باشد.
هدف از این ارزیابی اطمینان به وجود بیماری جدی یا تهدیدکننده زندگی و تشخیص دقیق محل مشکل میباشد. این امر زمینه را برا ی درمان مؤثر پزشکی یا جراحی فراهم میکند.