
ابوالحسن نجفی - استاد فقید زبانشناسی - در کتاب «غلط ننویسیم» (فرهنگ دشواریهای زبان فارسی) مینویسد: «در دوران اخیر، بعضی گمان کردهاند که تصفیه حساب غلط است و به جای آن باید تسویه حساب بگویند.
تصفیه در عربی به معنای «پاک کردن و پالوده کردن» است و تصفیه حساب در موردی به کار میرود که حساب پرداخته و پاک شده باشد و دیگر کسی طلبکار نباشد. همین ترکیب مجازا به «هر نوع اقدام عملی برای انتقامجویی و کینهکشی» اطلاق میشود. ولی تسویه یعنی «مساوی کردن، یکسان کردن، همسطح کردن و تسویه حساب به معنای «ایجاد تعادل و موازنه در حساب» است. این ترکیب به معنای مجازی به کار نمیرود و با تصفیه حساب مرادف نیست.
مسائل مالی، هر دو صورتِ تصفیه حساب و تسویه حساب کاربرد دارد. تسویه حساب را وقتی به کار میبرند که مقصود ایجاد موازنه مالی و مساوی کردن حساب باشد. مثلاً رابطه مالی میان دو شرکت یا فرد در طول یک دوره زمانی رابطهای است متغیر با دو ردیفِ بستانکاری و بدهکاری. تسویه حساب وقتی به کار میرود که بین این دو ردیف موازنه برقرار کنند بیآنکه حساب یا رابطه مالی بسته شود یا پایان پذیرد. اما اگر سال مالی یا مدت قرارداد به پایان رسیده باشد یا معاملهای، هرچند کوچک و در یک لحظه، به آخر رسیده باشد، با پرداخت هرگونه بدهکاری و دریافت هرگونه بستانکاری، حساب مالی را صاف میکنند و به آن میگویند تصفیه حساب. تصفیه حساب اغلب بعد از تسویه انجام میشود.
اما در انتقامجویی کدامیک درست است؟ زندهیاد ابوالحسن نجفی معتقد بود که تصفیه حساب «مجازاً به هر نوع اقدام عملی برای انتقامجویی و کینهکشی اطلاق میشود.» اما «فرهنگ درستنویسی سخن» با این نظر مخالف است و، با تکیه بر مثالی از زندهیاد زرینکوب در کتاب «حکایت همچنان باقی»، تسویه حساب را برای انتقام گرفتن درست میداند. تکلیف چیست؟
میتوان به روش تقلید عمل کرد و هر کس با انتخاب یکی از این دو مرجع تقلید، یکی از دو صورت را برگزیند. نتیجه نهاییِ این روش درست پنداشتن کاربردِ هر دو صورت برای انتقام گرفتن است. نتیجه خوشایندی است، چون اصل موضوع از میان برداشته میشود و از شمار انبوه غلطهای املایی یکی کم میشود و مردم هم بیخود و بیجهت درگیر مسائل فنی نمیشوند.