فاجعۀ خبر
این مقاله (نسبتاً طولانی) در شمارة نوزدهم نشریة اندیشه پویا منتشر شده و در اینجا برای علاقمندانی که به آن دسترسی نداشته اند بازنشر می شود.
آیا دنیا همانطور است که اخبار میگوید؟
چیزی هست معروف به قانون تاکمن که میگوید چگالی وقایع ناگوار کمتر از آنی است که وقتی اخبار گوش میدهیم بهنظرمان میآید. پای خبر که مینشینیم چنان بهنظر میآید که سیلی از فجایع دنیا را بهطوردائم در خود غرق کرده است.[1] بسیاری مواقع وقتی اخبار میخوانیم، گوش میدهیم، یا میبینیم (صرفنظر از اینکه از کدام خبرگزاری، رادیو، تلویزیون، یا روزنامه باشد) ممکن است احساس کنیم دنیا سربار است از ترور، قتل، تجاوز، آدمربائی، کلاهبرداری، قاچاق، تصادف قطار و سقوط هواپیما، تظاهرات، درگیری، اعتراض، اعتصاب، جنگ داخلی، جنگ خارجی، قحطی، تروریسم، آتشسوزی، سیل، زلزله و نظایر اینها. این درحالی است که گاه روزها و هفتهها (گاه سالها) میگذرد و بسیاری از ما شاهد مستقیم هیچ موردی از اینها نیستیم، یا به موارد معدودی از آن برمیخوریم. بنابر قانون تاکمن احساسی که از شنیدن اخبار پیدا میکنیم واقعیت را بارها و بارها وخیمتر از آنی که هست القا میکند. مگر این وقایع در همین دنیای ما اتفاق نمیافتد؟ پس چرا چگالی فاجعه در خبر بسیار بیش از واقعیت جلوه میکند؟ با فرض اینکه بسیاری از آژانسهای خبری (لااقل بهصورت سازمانیافته و گسترده) نه دروغ میگویند نه اغراق میکنند، علت این پدیده چیست؟
شنیدنی اثرگذارتر از دیدن
روشن است که بسته به اینکه چه کسی باشیم یعنی چه شغلی داشته باشیم، چقدر در اجتماع رفتوآمد کنیم، با چه لایههای اجتماعی بیشتر درآمیخته باشیم، در چه کشوری زندگی کنیم، و تجربههای خیلی خاص (مثلاً جنگ یا زندان یا بلایای طبیعی بزرگ را) داشته یا نداشته بوده باشیم، مشاهدة مستقیم یا تقریباً مستقیم فجایع بهدرجات بسیار متفاوتی برایمان دست میدهد. باوجوداین، مشاغلی که بعضی را بهطور خاص با فجایع درگیر میکند (مثلاً پلیس، قاضی، زندانبان، پزشکی قانونی، آتشنشانی و . . . ) درصد بسیار کوچکی از مردمان را تشکیل میدهد، و شرایطی که چنین میکند (مثلاً تجربة مستقیم و جدی جنگ، قحطی، بلایای طبیعی بزرگ و . . . ) اگر اکثریت جمعیت را در طول عمرشان در نظر بگیریم، بازهم درصد کوچکی از جمعیت در زمان محدودی چنان تجاربی را از سر میگذرانند. بنابراین، چه اکثریت جمعیت را در عمدة دورة عمر خود در نظر بگیریم چه متوسط و معدل تمام جمعیت را، ظاهراً یک چیز مسلم است: تجربة مستقیم ما از شدت و غلظت فجایع بسیار کمتر است از آن میزانی که از طریق اخبار به ذهن و احساس ما منتقل میشود؛ حتی آن مراکز خبری که به اعتدال و استقلال نسبی حسن شهرت دارند.[2]
دقت کنیم که موضوع این نیست که دیدههای ما از شنیدههایمان کمتر است؛ چه، این امری بدیهی است. این است که چرا برداشتی از جهان که متکی به دیدهها است گاه متفاوت از برداشتی است که مستند به شنیدهها (از مراکز تولید و توزیع خبر و گزارش) است. چرا شنیدنْ اثری مهمتر و عمیقتر از دیدن گذاشته است. ما کسر بسیار کوچکی از انسانها و حوادث را مستقیماً بهچشم میبینیم، اما در موارد بسیاری نوعی معیار مشت نمونة خروار درکار است که باعث میشود ترکیب واقعیت آنچنان که ما دیدهایم با ترکیب واقعیت در سطح کلانی که ندیدهایم و فقط خوانده و شنیدهایم نزدیک باشد. بهعنواننمونه، عموم ما تصوری هرچند غیردقیق از این داریم که چهحجمی از مردم تیزهوش، متوسط، یا کندذهناند؛ چهدرصدی از مردم خوشبین، امیدوار یا تلخاندیشاند؛ چه میزان از اجناسی که خریداری میشوند تقلبی از کار درمیآیند، چه میزان از کسانی که مسافرت میروند تصادف میکنند یا سالم به مقصد میرسند، و نظایر اینها. حال اگر متوجه شویم که تصور بعضی در این موارد با واقعیت بسیار متفاوت است، علت چه میتواند باشد؟ این که افراد مزبور ارتباطات اجتماعی وسیعی نداشتهاند، یعنی دچار برداشت غیرواقعی ناشی از بستهبودن دید و محدودیت مواجهه در برخوردهای مستقیم خود بودهاند، یا هم اینکه اطلاعات و اخبار خود را از مسیری بهشدت هدایتشده یا دچار نقص و ناکارآمدی زیاد کسب کردهاند که باعث وقوع اریب در برداشت آنها بوده است. حال اگر ببینیم نه مردمی در گوشهای بلکه گسترة بزرگی از مردم در جوامع مختلف چنان برداشت غیرواقعبینانهای دارند، فرض بستهبودن دید منتفی است و ناچاریم حکم کنیم که این عمدتاً ناشی از علت دوم است. بهنظر میرسد این وضعیت دنیای ما و اخبار فجایع است. احساسی که عموماً از چگالی فجایع در دنیا داریم لابد باید ناشی از رفتار عمومی وسایل ارتباطی و اطلاعگیری و تجربة غیرمستقیم بوده است.[3] تأمل حکایت از این دارد که دنیا درواقع آنقدر پر از فاجعه نیست که از دید و شنید اخبار حس میکنیم. اما چرا؟
پاسخی که معمولاً داده میشود این است که این حوادث در عرض گستردهای از مکان پراکنده است. اگر میزان این حوادث را تقسیم بر گسترة جمعیت کنیم مقداری که بهدست میآید آناندازه فشرده نیست که وقتی از اخبار میشنویم بهنظر میآید. (و اگر نه اخبار یکروز خاص بلکه برداشتمان از حافظه نسبت به اخبار فاجعه را درنظر بگیریم، در طول زمان هم پراکنده است.) اساساً بعضی آمار و ارقام وقتی بهصورت کلی و کلان عرضه میشوند استعداد اینرا دارند که قدرتی بیش از آنی نشان دهند که در حقیقت و در قیاس با جمعیتی که از قِبَلِ آن سود یا زیان میبینند دارند؛ و این ریشة برخی زیادپنداریها است. ثروتمندترین کشورها کداماند؟ پاسخ این پرسش کاملاً بستگی به این دارد که جمعیت کشورها را لحاظ کنیم یا نه. ممکن است کل ثروت برخی کشورها زیاد باشد اما نه در قیاس با جمعیت زیاد آنها. بهعبارتی، ثروتمندترین کشورها از حیث تولید ناخالص و از حیث درآمد سرانه فرق میکنند. این دومی است که بیشتر محتمل است عامل اصلی رفاه عمومی باشد. به همین علت است که درواقع مرفهترین کشورها آنانی هستند که ضمن داشتن ثروتی قابلتوجه (هرچند نه بسیار زیاد) جمعیت اندکی دارند.[4] بنابراین فرقی نمیکند بحث بر سر میزان ثروت باشد یا اخبار فجایع، ارقام کلی در این خصوص میتواند گولزننده باشد. برای برداشتی دقیقتر باید به نسبت آن با جمعیت تحتپوشش توجه کرد. درغیراینصورت نسبت به میزان محرومیتها و بدبختیها دچار بزرگنمائی میشویم.
بهرغم برخی پیچیدگیها، این پذیرفتنی است که دنیای ما دنیای خیلی خوبی نیست. سادهترین دلیل آن وجود جرایم و جنایات و حوادث ناخوشایند است. پس سخن برسر این نیست که واقعیتی مطلوب و آرام برای جهان ادعا کنیم که با دریافت عرفی ما در تعارض است؛ اما دلیل موجه و معقولی هم وجود ندارد که جهان از آنی که هست بدتر بهنظر آید؟ بهحکم آمار و ارقام و پژوهشهای مطمئن، با هر معیاری که بسنجیم، جهان بهطرف صلح و رفاه بیشتر (جنگ و بینوائی کمتر) در حرکت بوده است. چرا پذیرش این گاهی در حد حیرتآوری برای بسیاری دشوار است؟ چرا بیشترینة ما، شاید، گمان داریم دنیا از هر زمانی بیشتر در مانداب ظلم و جور و جنایت و فساد غوطهور است؟[5] یکی از دلایل آن نظام خبررسانی است. بهیمن ابزارهای ارتباط جمعی ما دیگر نهفقط از اخبار محله و شهر و کشور که از همهچیز دنیا با خبریم. معلوم است که میزان جنایات و حوادث ناخوشایند در جهان بیشتر از محله است، اما (امائی قابلتوجه) ما چهبسا زیادشدن این تعداد را نه به "گستردهشدن حوزة اتفاقات" که به "زیادشدن مطلق بدیها" منسوب میکنیم. کسی به ما هشدار نمیدهد که برای داشتن برداشت درستتر و دقیقتری از میزان غلظت فجایع در دنیا باید اعداد و ارقام ناظر به آنرا بر پهنة مکان و تعداد افراد تقسیم کنیم تا متوجه شویم که چنان هم نیست که جهان در آتش جنگ و ترور و تجاوز در حال سوختن باشد.
ممکن است بگوئیم حتی یک فقره جنایت یا حادثة ناخوشایند هم از حیث بدبودن بد است. درست است. این هم پذیرفتنی است که بنیآدم اعضای یک پیکرند، و نظام فراگیر خبررسانی مدرن در تقویت این حس همدلی و یگانگی بشریت تأثیر مثبت داشته است، بهگونهای که هر خبر بدی حتی اگر آنسوی جهانی باشد که فقط در نوع بشری با ما مشابهاند، در ما تأثر ایجاد میکند؛ اما این هم هست که بههرحال فرق است میان اینکه اگر مثلاً هزار نفر به قتل برسند این از میان یک جمعیت دههزار نفره است یا یک جمعیت دهمیلیونی. ممکن است تعجب کنیم که چه فرقی میکند. مگر نه این است که در هردو فرض هزار انسان کشته شدهاند؟ پاسخ من این است که بله، ولی چگالی درد در دو مورد متفاوت است. در اولی از هر دو- سه خانواده یکی فردی را از دست داده است در دیگری از هر دو-سه هزار خانواده. ممکن است بگوئیم ولی وقتی ما نسبت به کل بشریت حس همدلی داشته باشیم این تفاوت از میان برمیخیزد. من میگویم بله، ممکن است همینطور باشد؛ آما آیا این عوارض منفی جدی ندارد؟ از مخابرة زود و زیاد اخبار مصائب و مشکلاتْ مصیبت و مشکل دیگری فراهم میآید.
نظام خبررسانی دنیای معاصر، که گاه شیوة آن چیزی معمول و معقول تلقی میشود، از اشکالهائی رنجور است. قطعاً منظور من آن نوع اشکالهائی نیست که گرایشهای ضدتمدنی و ضدفرهنگِ رادیکالیسم چپ و نظایر آن میگویند،[6] اگرچه ممکن است اشتراک اندکی هم در این میانه دیده شود. مهمترین چیزی که سخن مرا از آندست پندارهای ضدلیبرال و ضدمدرن جدا میکند این است که مشکلی که من از آن سخن خواهم گفت محصولِ (بهخصوص محصولِ توطئهآمیز و اندیشیدة) یک نظام اقتصادی یا سیاسی خاص نیست، مشکلی است که ریشة آن بسا در احوال و عادات بشری باشد و حتی تصوری، بهگمان من اشتباه، از خوبی و همدلی و آگاهی و مسئولیت.
اخبار فاجعه و اولویت بدیهی
اگر از سردبیران خبر (در عمده و اغلب رسانههای مشهور خبری) سؤال کنیم که چرا از مجموعه خبرهائی که بهدستتان رسیده است این اخبار را مهم دانستید و برای انتشار یا پخش انتخاب کردید، یا از خبرنگاران و دستاندرکاران تهیه و تنظیم همان اخبار بپرسیم که چرا در میان وقایع اتفاقیه این موارد برای شما مهم جلوه کرد و اخبار آن را برای مراکز خبررسانی ارسال کردید، به احتمال بسیار زیاد با نوعی ادعای بداهت روبرو خواهیم شد.[7] پاسخ غالباً این است: «بدیهی است؛ این اخبار مهمتر است.» چرا مهمتر است و چرا بدیهی است؟
گزارش فجایع معمولاً جای نخست را در اخبار دارند؛[8] اعم از اینکه فاجعه طبیعی باشد یا بشری، و اعم از اینکه (اگر بشری است) ردپای سیاست و مدیریت هم در آن باشد یا نه. اگر اعلان جنگی باشد یا حملهای تروریستی، زلزلهای یا سقوط هواپیمائی، تظاهرات سیاسی یا سرکوب آن، معمولاً خبر آن در سرخط خبرها خواهد بود. چرا؟ پاسخ قاعدتاً چیزی از این قبیل است که: چون جان انسانها مهمترین چیز است؛ چون امنیت مهمترین دغدغه است؛ چون خشونت بزرگترین ضدارزش است؛ چون مبارزات آزادیطلبانه بزرگترین ارزش است؛ و با پوشش این خبرها باید علیه خشونت و برای آزادی تلاش کرد. این حرفها، از نظر من، بهصورت بنیادی، نه دروغ است نه دغل، و نه حتی اشتباه، بلکه صرفاً غیردقیق و غلطانداز است. این بدیهی است که جان و امنیت مهمترین چیز است و شاید این هم بدیهی باشد که خشونت و آزادیکشی از بدترین چیزها است؛ ولی از کجا مطمئن شدهایم که پوششدادن "بیشتر و زودتر" اخبار فجایع بهترین پاسخ به این دغدغهها است؟ معمولاً ضرورتِ "آگاهی" و ارزش "حقیقتْ" چیزی است که در پاسخ این ایراد، بهشکلی بدیهی، عنوان میشود. من معتقدم در بسیاری از این موارد، اطلاعرسانی، دراساس، یعنی منهای نکات حاشیهای، تکراری است و آگاهی چندانی به ما نمیدهد، و البته آگاهی و حقیقت هم چندان که بهنظر میرسد در حل مشکل کارساز نیست. برعکس، گاهی فایدهای که ندارد هیچ، زیان میرساند.
چون ممکن است سخنان فوقْ کلی، مبهم و مستعد بدفهمی باشد برای حذر از آن بهتر است مثالهائی بزنم. بدیهی است که مواردی از قبیل وقوع یک حملة تروریستی بزرگ یا اعلان یک جنگْ اتفاقی مهم است و خبر آن باید "در اسرع وقت" به اطلاع مردم برسد؛ همینطور است مواردی از کودتا، شورش، تظاهرات، رسوائی سیاسی، سرکوب تظاهرات، گروگانگیری، اعدام گروگانها، سرقت مسلحانه، یا زلزله، طوفان، تصادف قطار و حوادث مشابه. اینک میپرسیم چرا نوع این موارد بهطورکلی در اولویت اهمیتاند و خبررسانی زود و زیاد آنها ضروری است. پاسخ نمیتواند این باشد که چون اطلاع و آگاهی خوب است؛ زیرا حتی اگر اطلاع و آگاهی بهنحومطلق هم خوب باشد (که البته من تردید دارم)، ازآنجاکه ظرفیت اخبار محدود است بایستی دست به انتخاب زد و این دقیقاً کاری است که سردبیران خبر میکنند. پرسش این است که چرا چنین اخباری در اولویت است. پاسخ میتواند این باشد: برای اطلاع از وقایعی که به سرنوشت ما مربوط است، و ابراز همدردی با قربانیان، و مبارزه با علل و عوامل فاجعه، و آمادگی برای رویاروئی با موارد مشابه. این ظاهراً پاسخ محکمی است و بهنظر میرسد نمیتوان با آن درپیچید؛ اما مشکل اینجا است که آیا این معیارها در عموم یا اغلب اولویتهای خبری وجود دارد. پاسخ من منفی است.
اگر مسئله این است که جان انسانها مهم است خبر تصادفات اتومبیل باید مهمتر از سقوط هواپیما باشد، چون تعداد بیشتری کشته میگیرد. احتمالاً در هر روزی که هواپیمائی سقوط کرده یا کشتیای غرق شده یا قطاری از خط خارج شده، در همان روز تعداد تصادفات اتومبیل میزان کشتة بیشتری گرفته و اخبار آن هم نزد پلیس راهنمائی موجود بوده است؛ ولی کمتر آژانس خبری یا کانال رادیو یا تلویزیونی یا روزنامهای این را بر آنها اولویت میدهد. اگر گسترش احساس همدلی و همدردی با قربانیان یا افزایش آمادگی برای رویاروئی با شرایط و خطرات مهلک ملاک است، لابد اخبار و گزارشهائی دربارة مرگ و میرهای تیپیک در خانهها و در بیمارستانها هم باید جای مهمی در اخبار داشته باشد؛ مثلاً گزارش مواردی از قبیل سکتة قلبی، یا کسانی که بر اثر بیاحتیاطی از پشت بام افتاده، یا دچار مارگزیدگی شدهاند (اتفاقاتی که بسیار بیش مرده و کشته میگیرد.[9]) خبر حاکی از یک تکانه در بازار بورس بسیار مهم بهنظر میرسد، اما هزاران بنگاه کوچک اقتصادی ورشکست میشوند که مجموع خسارات و اثراتشان چهبسا بیش از تکانههای بازار بورس باشد، اما جائی در خبرها ندارند. وقتی نام شخصیتهای فرهنگی که مقام رسمی ندارند در سرخط خبر شنیده میشود، در لحظة اول نگرانکننده است، چون غالباً خبر "مرگ" آنها است که میتواند اولویت اخبار را به خود اختصاص دهد. از این گذشته، بسیاری از اخبار فجایع انسانی که سرخط تقریباً دائم خبرها است، گاه چندانتکراری میشوند که کمتر احتمال فایدهای از رهگذر پخش و نشر آنها میرود. بهعبارتی، هر فایدهای از این دست که میتوانسته است داشته باشد لابد داشته است و بهنظر نمیرسد دیگر آن حد از اولویت را داشته باشد.[10]
کالای خبر و روانشناسی مشتری
بهگمان من آنچه این نوع اخبار را برای بنگاههای خبری دارای اولویت میکند، در وهلة اول، این است که برای مردم جالبتوجه است، و چون برای مردم جذابیت دارد عرضة آنها تابع قانون مشتریمداری است. ازیکسو، بنگاههای خبری بنیاد خیریه یا مرکز فعالیتهای خیرخواهانه نیستند، بنگاههائی هستند که، حتی اگر بودجة دولتی هم داشته باشند، آمار بالاتر مشتریانشان میتواند نشان موفقیت بیشتر باشد؛ و ازسویدیگر، برای مردم خبر سقوط هواپیما و سربریدن گروگانها و تحولات مبارزاتی و رسوائیهای سیاسی و اختلاس و نظایر اینها جالبتوجهتر است از خبر مرگومیر در بیمارستان و مخاطرههای رانندگی و ورشکستگیهای خردوریز و شیوع افسردگی و مشکلات بهزیستی. کسی که در بیمارستان در حال نزع روان است نظری را به خود جلب نمیکند ولی اعدام در ملاً عام از قدیم خیل جمعیت را به خود فرا میخوانده است. گویا برای عموم مردم خبری خبرتر است که بیشتر تعجب برانگیزد و شوک وارد کند و بتوان آن را برای دیگران تعریف کرد؛ و از این نظر خبر هرچه فاجعهتر خبرتر! ضربالمثل انگلیسی بیخبری خوشخبری است شاید از همین مبنا برخاسته باشد. همه شنیدهایم که تخریب آسانتر از ساختن است؛ فقط آسانتر نیست، سریعتر و هیجانانگیزتر هم هست، برای همین هم جذابتر است و لذا خبرش خبرتر؛ حال چه تخریبی باشد که طبیعت دست در کار آن است (مثل سونامی) چه تخریبی که انسانها بهبار میآورند (مثل قتل عام).[11]
این تنها معیار اولویتبندی خبرها نیست. معیار دیگر این است که از نگاه مسلط روشنفکری، که یکی از مهمترین مراکزش بنگاههای خبری و تحلیلی است، تلاش برای اشاعة اخبار مربوط به مبارزه و حقخواهی و مقابلة قدرتها با آن و کشمکشهای سیاسی و افشاگریها (یا هرآنچه این تلقی شود) بخشی از رسالتِ خبر دانسته شده است. بهتعبیر دیگر، هر آنچه از خبر که ظلمی و جوری و مبارزهای و زندان و شکنجهای و افشائی در آن باشد و نشر و پخش شود به این معنا است که ما نسبت به شوربختی بینوایان و مصائب مفلوکان و، در شکلی فراگیرتر، نسبت به حقوق انسانی و انسانها، بیتوجه نیستیم و با گسترش آگاهی راجع به آنها در امر مبارزه و حقخواهی مظلومان و حقوق بشر مشارکت میکنیم. معلوم است که مبارزه و جدال و جنگ سربار از حوادث فاجعهآمیخته است، و همینکه بخواهی از مبارزه و درگیری حمایت خبری کنی اولویت اخبارت میشود بمب و نارنجک و تظاهرات و شلیک و زندان و شکنجه و نظایر این.
آیا دو علتی که در بالا ذکر شد برای معمول و معقول دیدن این نظام خبررسانی و ادامة این شیوه کافی است؟ آیا شکل دیگری از نظام خبررسانی با الویتهائی متفاوتی هست که قابلتصور، قابلاجرا و قابلدفاع باشد؟ سخن من در این باب این نیست که میشود یا میباید که اخبار فجایع را پوشش نداد یا پنهان کرد. سخن بر سر میزان اولویت و پهنای باند اختصاص داده به آن و مقدار تأکید بر آن است. تصور من این است که بهآسانی میتوان از همة اینها کاست و این در جهت آسایش انسانها قدمی است رو به جلو. میتوان اخبار برخی فجایع دنبالهدار را با تواتر و توقف کمتری پوشش داد؛ میتوان آن را به انتهای اخبار منتقل کرد؛ میتوان با صدائی و طنینی کمتر حماسی (که نوعی شور شیطنت در لحن آن القا نشود) به بیان آن پرداخت.
بسیار محتمل است که کسانی با شمایلی حقبهجانب براین بشورند که مگر با پنهانکردن فجایعْ آنها واقعاً نیست میشوند و مگر این پیشنهاد سنخی غیر از سر کبک و زیر برف دارد. پاسخ من این است که بله: واقعیتِ مطلق برای کسی اهمیتی ندارد؛ اصلاً معنا ندارد. ما ظاهراً همگی در یک دنیا زندگی میکنیم، ولی حقیقت این است که هرکدام دنیای خود را داریم؛ یعنی بسته به اطلاعات و دغدغههایمان چیزهائی را در این جهان میبینیم و چیزهائی را نمیبینیم. جهان هرکس جهان اطلاعات و دغدغههای او است. چیزهای دیگر را یا نمیبیند یا میبیند ولی با ندیدن فرقی نمیکند چون برایش اهمیتی ندارد. براینمبنا، وقتی به کسی اطلاعاتی داده میشود ممکن است دنیای او تغییر کند؛ حال اگر این اطلاعرسانی با تکرار و تأکید و القا همراه باشد بسا که سیمای واقعیت و ترکیب دغدغهها را برای او بهکلی دیگرگون کند. واقعیت یعنی دنیای ما، دنیای من، و بخشی از این دنیا میتواند معماری شود. جزء مهمی از این معماری میتواند خبردادن و خبرگرفتن باشد؛ این همان چیزی است که زیر نام "ارزش آگاهی" همه از آن باخبریم، اما (امائی بسیار مهم) خبرندادن و خبرنگرفتنِ حسابشده هم نوعی معماری دنیای من است. این البته کاری است که، در بسیاری از موارد، عموم ما به درجات مختلف و غالباً به صرافت درک غریزی، انجام میدهیم. مثلاً بسیار از ما از شنیدن سخنان کسانی که حرفهایشان دغدغة ما نیست میگریزیم؛ بهویژه درمواردی که اختلاف جدی عقیدتی، اخلاقی، سیاسی، یا سطح زندگی و نظایر اینها درکار است؛ اما مواردی هست که گوئی بهعنوان ارزش مسلم خود را شناساندهاند و پخش و نشر آنها و دغدغهمندشدن بیشتر و بیشتر نسبت به آنها و واردکردنشان در دنیای خود و دیگران و از آن پس جهان و واقعیت را آنگونهدیدن نوعی وظیفة روشنفکری و بلکه اخلاقی و انسانی تلقی شده است. تولید و توزیع و مصرف اخبار سیاسی و مدیریتی، که شامل بخش عمدهای از اخبار فجایع انسانساز تلقی میشود، از اهم این موارد است.
اخبار بهویژه وقتی از آنتنهائی پخش میشود که در جبهة آئینی و ایدئولوژیک و سیاسی مقابل ما نیستند، و بهویژه وقتی خبرهائی را پوشش میدهند که مطابق و مقوی عقاید ما است و مثلاً زشتکاریهای رقیب یا خصم ما را رسوا میکند و مراتب ضدیت او را با اخلاق و انسانیت و سایر ارزشهای مقبول نشان میدهد، چنان تلقی میشود که هرچه بیشتر به آن توجه کنیم، ببینیم و بشنویم و برای دیگران هم تعریف کنیم، کاری است به بداهت درست و ارزشمند و بلکه واجب. کسانی که به این کار مشغولاند اگر مورد سوال قرار گیرند تعجب میکنند؛[12] معنای تعجب مزبور این است که شنیدن هرچه بیشتر اخبار (گاه فقط مشروط به این که خبرگزار مستقل و راستگو باشد)، هرچند عمدتاً حدیث سیاهکاریها باشد، کاری است به بداهت درست. من چنین نمیپندارم.
وقتی ندانستن بهتر است
وقتی بعضی منظرهها زشت است دو کار برای ما مفروض است: یک، ازمیانبرداشتن آن چیزهای زشت؛ دو، بستن چشم بهروی آنها. این راه دوم یعنی معماری آگاهانة دنیای من با حذف یا کاهش برخی اطلاعات و دغدغهها. بله، گاهی بستن چشم کار را بدتر میکند؛ چون ممکن است بیاطلاعی ما را آسیبپذیرتر کند؛گاهی هم نه، برعکس. وقتی آگاهی از برخی فجایع نقشی، یا نقش چندانی، در رفع و دفع و حذر از آنها ندارد، معلوم نیست دانستن آن از ندانستنش بدتر نباشد؛ حتی جائی که ظنِّ همدلی و اخلاق میرود. وقتی ظرفیت ما برای تحمل مصائب همنوعان و حتی خودمان محدود است، چه اشکالی دارد که بهروی برخی از آن، که چارهای برای حذف آن عجالتاً نداریم، چشم ببندیم؟ گمان میکنم توانائی این را دارم که اثبات کنم همه با من در این فقره موافقاند حتی اگر مخالفت کنند!
فرض کنید میتوان گوشیهای موبایل را به شبکههائی وصل کرد که بهطور اتوماتیک اخبار فجایع را بهطور مستمر و با تفصیل و موارد خاص به اطلاع برساند. مثلاً هر لحظه گوشی زنگ بخورد و وقتی به متن رسیده نگاه میکنید یا به پیغام صوتی گوش میدهید به شما اطلاع دهند که در ساعات گذشته چه تعداد قتل، تجاوز، آدمربائی، یا مرگ کودکان، یا خودکشی، یا فرزندفروشی یا فروش اجزاء بدن صورت گرفته است؛ ساعت به ساعت چه تعدادی در اقطار عالم بر اثر آتشسوزی و سقوط و غرقاب و مواجهه با حیوانات وحشی آسیب جدی دیدهاند؛ لحظه به لحظه چه تعدادی در کجاها بر اثر تصادف رانندگی و نزاع خیابانی و مصرف زیاد مواد مخدر و اشتباهات پزشکی نابود شدهاند؛ چه زنانی از مردان کتک خورده، چه زندانیانی از بازجوها شکنجه شده، چه کارمندان و کارگرانی از کار خود اخراج شدهاند، چه متقاضیانی در امتحانهای ورودی رد و رفوزه شدهاند؛ و غیره. فرض کنید این موارد با عکس و تفصیلات جزئی هم همراه باشد؛ مثلاً زجر و زاری قربانیان یا بازماندگان. آیا هرکسی پس از مدتی به این نتیجه نمیرسد که لااقل برخی از این پیامها را باز نکند؟ یا بخواهد که بخشی از شرح و تفصیلات کم شود؟ اگر آری، یعنی هرچقدر هم که ما افرادی انسان و همدل و غمگسار و اخلاقی و مسئول و متعهد باشیم، ظرفیت دردمندیمان محدود است و نمیتوانیم و نمیباید هرخبری را بدانیم و بگیریم. پس دعوا نهایتاً بر سر "مقدار" مورد توافق است؛ در اصل اینکه پوشش اخبار فاجعه، بهطور مطلق، چیزی بدیهی و طبیعی و درست نیست، اختلافی نیست. حالا من اضافه میکنم که این مقداری که هست زیاد است.
یک تحلیل محتوای ساده از چند شبکة خبری مشهور و معتبر و گشتی در دنیای سایتها و بلاگها نشان میدهد که چه حجم از اخبار و گفتگوها ناظر به فجایع است. گمان من این است که گاه ناآگاهانه بنیاد "عرضه" بر جلب توجه و بنیاد "تقاضا" بر مشغولیت است، ولی چون مدعای خود تولیدکننده و مصرفکننده، ولو تلویحا، بهطورمعمول اشاره به انسانیت و مسئولیت و همدردی و اصلاح و تغییر دارد، جای این پرسش هست که داغکردن این بازار گاه جز افزایش ناامیدی و تلخاندیشی و افسردگی چه حاصلی دارد؛ آیا ما اخلاقاً موظف به این هستیم با این نظام خبررسانی از میزان رنج تعداد بیشتری آگاه شویم که در بیشتر موارد هیچ کاری در جهت کاستن از رنج آنان نمیتوانیم انجام دهیم؟ آیا ما بهعنوان انسانهای خوب آنقدر ظرفیت داریم که علیالدوام بر میزان آن همدلی که رنج بیشتر بههمراه میآورد بیفزائیم؟ و اگر پاسخ مثبت نیست، آنوقت میتوان در لزوم معماری دنیای من از طریق تنظیم و کاهش دادوستد اخبار فاجعه تأملِ بیشتر کرد.
تردیدی در این نیست که بهرغم استحکام این مدعا، بسیاری از ما بهشدت از آن تعجب میکنیم. ممکن است لحنی شورشی و تمسخرآلود یا لااقل شگفتزده بهخود بگیریم که این ضدانسانی و ضداخلاقی و منافی ارزش همدلی و ... است. کسانی ممکن است باشند که واقعاً گمان میکنند با مشارکت بیشتر در دیدن و شنیدن و گفتن و محکوم کردن این اخبار روح انسانی و همنوعگرایشان صیقل میگیرد. یک قوم از کسانی که چنین میگویند ممکن است دانسته یا ندانسته با این دادوستد این اخبار سرگرمی میکنند. قومی دیگر ایدئولوژیکاند و از این طریق درپی تقویت شواهد مدعاهای مبارزاتی خود هستند. درهرحال، اعتماد بیش از حد بهچیزهائی که بدیهی جلوه میکند ولی هنگام محاسبه و بازنگری مشکل پیدا میکند خطا است. مشارکت در این اخبار لزوماً و همواره مشکلی نه از دیگران و نه از ما حل نمیکند. احساس مساعد اخلاقی و مبارزاتی که میدهد بسا که گولزننده باشد. سرگرمی نه فقط جایز است که گاهی ناگزیر هم هست ولی اتفاقا انسانیت حکم میکند تا میتوانیم اخبار فجایع را اسباب تفنن و سرگرمی و هیجان نکنیم. اما آنان که دنبال مقاصد گروهی و عقیدتی خود هستند بعید است با آنان بشود در مقام محاجه برآمد.
جائی هم برای اخبار شادی
برای تغییر این وضعیت در وهلة اول باید بپذیریم که میل عمومی به دیدن و شنیدنِ اخبار فاجعه "یکقسم" شیطنتآمیز و غریزی یا ایدئولوژیک است، و آن قسم دومی هم که انسانی و برای دردمندی و چارهاندیشی است ناگزیر باید حد وحدودی متناسب با ظرفیت و طاقت بشری داشته باشد؛ و به نتیجهبخشی آن در قیاس با هزینة آن هم فکر کنیم. اما مسئله فراتر از این است. در مرحلة بعد لازم است در میزان اخبار شادی و جایگاه آن در اخبار بازاندیشی کنیم. فهم این دشوار نیست که در این جهان آدمیان فقط به قتل و تجاوز و جنگ و نظایر این مشغول نیستند، بلکه به کار و لذت و تفریح هم اشتغال دارند. سهم اینها در اخبار چقدر است؟ ممکن است گفته شود اصلاً جنس اینها خبر نیست، و میتوان هم پاسخ گفت تاکنون نبوده است، ولی چرا نتوان خبر را بهگونهای تعریف کرد که بتوان سرخط خبرها را با مواردی مثل این تعدیل کرد: گزارشهائی از جشنها و میهمانیها و عروسیها و پیکنیکها و سفرهای تفریحی و موفقیتهای شغلی و نظایر آن؛ که حتی در میان لایههای پائین اجتماع هم چندان که مشهور است کم نیست.[13] جالب است که ما آمادة قبول این هستیم که شادی زیادش هم کم است و غم کمش هم زیاد؛ ولی نوبت به نقل و گزارش و اخبار که میرسد (حتی در میان ملل و دولتهائی که به شادیستیزی شهره نیستند و حتی در شبکههای مجازی که خصوصی و گاه فردی است هم) طوری عمل میکنیم که گوئی وارونة این اعتقاد داریم. البته این هست که خبرگزاریهائی که در سیطرة برخی دولتها و برخی گرایشهای خاص فکری و سیاسی و ایدئولوژیک (ولو غیر دولتی) قراردارند، اساساً بنابهتعریف، منفعت و آرمان خود را در پیگیری اخبار خشونت و فاجعه و غم میدانند و شادی را گناه میشمارند؛ سخن من راجع به اینها نیست؛ راجع به کسانی است که چنین عقایدی ندارند ولی، بهرغم این، بازهم ترکیب اخبار غم و اخبار شادی را بهنفع اولی سامان میدهند. ممکن است بگوئید حوادث غمانگیز بیشتر از حوادث شادیآور است، اینکه تقصیر اخبار نیست. پاسخ من این است که چرا هست: اولاً، مسلم نیست چنین باشد؛ شاید بسیاری از اخبار شادی چون شادی حق ما است معمولی بهنظر آید و نه دارای هویت خبری. ثانیاً، فرض که چنین باشد، بازهم دلیل نمیشود که پوشش بیشتر و بیشتر اخبار فجایع کار روائی باشد. چرا نتوانیم شادی را که کمتر است بیشتر پوشش خبری دهیم و غم را که بیشتر است کمتر؟ شاید این اغفال بهنظر آید، ولی اغفال هم، وقتی خودخواسته باشد و ابزاری برای ایجاد تناسب بیشتر میان قدرت تحمل و میزان رنج، لزوماً چیز بدی نیست. فراموش نکنید دنیای ما دنیای واقعیات نیست؛ دنیای واقعی ما ترکیبی از واقعیت دنیا و تفسیر و خبر و دغدغه راجع به آن است. اولی نه چندان، ولی دومی تاحدی در اختیار و انتخاب ما تواند بود.
یک مشکل ولی در این میان هست که عملی است و به فکر ربطی ندارد. چنانکه حتی اگر کسانی بخواهند الگوی متفاوتی در پیش بگیرند آسان نیست. مشکل این است که دسترسی به اخبار غم و ناکامی آسانتر و ارزانتر از دسترسی به اخبار شادی و لذت است. مردم غم خود را کمتر امری خصوصی تلقی میکند تا شادی خود را؛ برای ابراز و نشر اولی بیشتر آمادة همکاری هستند تا برای دومی. گویا غمهای ما بیشتر به دیگران مربوط است تا شادیهای ما. کمتر کسی است که به خبرنگاران اجازه ندهد که از مراسم سوکواری او خبر و فیلم تهیه کنند و به عرض عموم برسانند؛ اما گویا چنین سهلگیری و سخاوتی راجع به مراسم شادی وجود ندارد. شادی من بیشتر خصوصی و غم من بیشتر عمومی است. بهنظر میرسد پدیدهای بهنام خبرنگار برای ناکامان و ظلمدیدگان و کشتیشکستگان غالباً یک سروش رحمت است و برای کامکاران و توفیقیافتگان و بر اسب مراد سواران یک مزاحم. این ربط کاملی هم با تقسیم طبقات اجتماعی ندارد. حتی یک کارخانهدار، یک هنرمند مشهور، یک سیاستمدار هم در هنگامة شکست و بدبیاری بیشتر حاضر است با گزارشگران همکاری کند و بسیاری از پائیندستان هم وقتی نوبت شادخواری و لذتشان است نگاه ناظران غیرمرتبط را چندان خوش نمیدارند. این مانع را البته نمیتوان از میان برداشت، ولی گاه میتوان آن را دور زد و از برخی زوایای کمتر بسته راهی به درون آن جست. و این چیزی است که باید بیشتر به آن فکر کنیم.
گیرنده علیه فرستنده
بهدلایلی که گفته شد (منطق بازار و مشتری مداری، بداهت، و حسن شهرت آگاهی و همدلی) احتمال اینکه از توزیعکنندگان خبر گوش کسی بدهکار این دغدغهها باشد زیاد نیست. کمتر کسی از آنان حاضر است بگوید اولویت خبری براساس یک سنت شغلی بوده است یا هیجان و جذابیت ایجاد میکند. معمولاً سعی میشود از صحت و ضرورت آن دفاع شود. بااینهمه، راهحل آسانی در دسترس ما قرار دارد: کاهش مصرف! اگر متقاعد شده باشیم که صرف حقیقتداشتن وقوع فجایع الزامی برای هرچه بیشتر نشرکردن خبر آنها نیست، اگر فرستندگان همچنان ارسال میکنند ما میتوانیم گیرندههای خود را خاموش کنیم. میتوان در خواندن روزنامهها و گوش و چشم سپردن به اخبار رادیو وتلویزیونها و سایتها اندکی بیش خسّت بهخرج داد و مصرف آن را، با این معیار خاص هم، مدیریت کرد. میتوان دگمها را بازبینی کرد و برخی را بهرغم بداهت و قدمت مورد تردید قرار داد. میتوان به خود تلقین کرد که چنین نیست که هر خبری شنیدنش از نشنیدنش بهتر باشد؛ روا نیست که به قهر و لجاج بنگاههای خبری ایدئولوژیک، دروغگو و لافزن پناه ببریم به بنگاههای خبری آزاد و گمان کنیم حکم تشنه و آب زلال را داریم؛ گمان نکنیم با شنیدن دائم و هرچه بیشترِ اخبار بدیها و رسوائیهای نظامهای سیاسی منحط لزوماً کاری صواب یا ثواب میکنیم و درگیر مبارزه با آن میشویم؛ غذای فاسد و سمناک خیلی بد است اما غذای سالم هم چنین نیست که هرچه بیشتر خوردنش بهتر باشد. کم نیستند کسانی که با اشتیاق و ولعی سیریناپذیر پای کانالهای رادیو و تلویزیونهای مستقل (یا شبکههای اینترنتی همچون فیس بوک) نشستهاند و تقریباً دائماً اخبار فاجعه میبینند و همین باعث افسردگی شدید آنها شده است. بعضی از این بهعنوان سرگرمی و گذران استفاده میکنند. چنین کسانی هرچند در انتخاب خود احتمالاً خوشسلیقه نبودهاند، باری وضعشان بهتر از آنانی است که با حساسیت بالای عاطفی هنگام دیدن و شنیدن این اخبار و گزارشها خون دل میخوردند و درون خود تا میشوند. این افراد چنانچه نگران حس همنوعدوستی و اخلاق انسانیت هستند شایسته است به این ایده هم دقت کنند که شرکت اخلاق یک شرکت "با مسئولیت محدود" است. جهان هر لحظه در نقطهای ممکن است شاهد فاجعه باشد. اگر ما بخواهیم در تمامی یا بسیار آن حاضر و ناظر باشیم زندگی غیر ممکن میشود. نگاهی دورادور به فجایع دور کافی است. حتی فجایع نزدیک هم، درحد طاقت و وسع بشری، نه بیشتر. این درست است که بیتفاوتی نسبت به رنج دوستان جوانمردی نیست، اما ذوبشدن از رنج آنان هم چندان پذیرفتنی نمینماید؛ علیالخصوص هنگامی که از این فایدهای هم برای آن قربانیان حاصل نمیشود. رزیم خبری هم نوعی رژیم است که میتوان برای دفع برخی سموم روحی در دستور کار قرار داد.
[1] این سخن خانم باربار تاکمن نویسندة و مورخ سیاسی معروف امریکا و برندة جایزة پولیتزر است. «اینکه کسی در معرض خبر و گزارش باشد دریافتش از گسترة مشهود هر اتفاق اسفناکی بین پنج تا ده برابر واقعیت است» ( Tuchman, Barbara A Distant Mirror).
[2] بعضی بیطرف و مستقل بودن مراکز خبری را یک توهم میدانند و بر ایناند که اساساً ممکن نیست یک بنگاه خبری بیطرف باشد. استنادشان هم به این است که حتی اگر یک خبرگزاری، رادیوتلویزیون یا روزنامه به این معنا مستقل باشد که ارگان یک حزب نیست و عقاید ایدئولوژیک قوی ندارد و از جائی برای تبلیغ و تشویق چیزی پول نمیگیرد، (که البته در مواردی اینها واقعاً هست و عمل میکند) باری مدیران و گردانندگان و حتی کارکنان آن مراکز موجوداتی بشریاند و بهحسب اعتقادات و گرایشهای خود، حتی ناخودآگاه، مواضعی و جهتگیریهائی خواهند داشت. این حرف غلطی نیست، اما ممکن است غلطانداز باشد. منظور از "مستقل" همین است که بهشکل حسابشده و برنامهریخته و بهمیزانی چشمگیر در جهت یکطرفة حمایت از عقاید یک دولت یا یک حزب یا یک طبقه و انکار یا اخفای اخبار علیه آن کار نمیکند. این مغالطة غریبی است که از اینکه هیچ کس بری از اشتباه نیست استنتاج کنیم که پس همه بد هستند.
[3] نمونة آن اینکه کسانی تعداد معتنابهی فیلمهای بالیوود را دیده باشند و بعد به هند بروند، یا فیلمهای هالیوود را دیده باشند و به امریکا (بهویژه جائی بهجز چند شهر مشهور بزرگ) بروند، چنین افرادی قطعاً در بدو ورود دچار تعجب میشوند وقتی میبینند چیزی که مشاهده میکنند بسیار متفاوت از آن چیزی است که در تصور خود داشتهاند. فرواناند کسانی که دنیاس غرب را از روی فیلمها و برخی تبلیغات مخالفان شناختهاند و بهخصوص از منظر برخی روابط خصوصی تنانه برداشتی از آنجا پیدا میکنند که وقتی با واقعیت روبرو میشوند ممکن است حتی شوکه شوند.
[4] اصولاً ریشة این تصور خام که دولتهای دمکرات همچون یک خدایگان باید همهنوع رفاه بههمراه بیاورند و در انواع زمینهها از حمل و نقل عمومی و خدمات شهری تا انواع کمکهای حمایتی و بیمهای انتظارات نامحدودی از آنها وجود دارد، یکقسم، این است که دارائی دولتها بر جمعیت ممالک آنها سرشکن نمیشود؛ که اگر بشود قدری از آن قدرت افسانهای کاسته میشود. همینطور است راجع به نقش ثروت ثروتمندان بزرگ در فقر یا ناکافیبودن درآمد و قدرتخرید بینوایان یا لایههای میانه. بهعنوان نمونه، تشویقکنندگان یا مشارکتکنندگان آنچه جنبش اشغال والاستریت نامیده شد از توجه به این غافل بودند که هرآینه ثروت آن یکدرصد را بر آن نودونهدرصد تقسیم کنند پولی که به هر نفر میرسد چندان نیست که ممکن است در نگاه نخست بهنظر آید.
[5] البته میدانم و میدانید که پاسخ برخی از گرایشهای سیاسی و فکری به این پرسشها میرود سراغ حرفهای رمانتیک گذشتهستا یا نگاههای توطئهانگار ضدامپریالیستی. بهگمانم این سخنان کمکم دیگر حتی ارزش نقد و رد هم ندارد. گرچه من این هردوکار را در نوشتههایم از قدیم تاکنون انجام دادهام.
[6] جریان مسلط روشنفکری چپ (در معنای وسیع آن) از آنجا که (بهغلط) علت اغلب مشکلات عالم را ناآگاهی و بالطبع چارة آنرا آگاهی میداند، حساسیت ویژهای نسبت به عنصر خبر و خبررسانی و رسانهها داشته است؛ و از آنجا که (به غلط ) از ایدة ساختارگرائی تعبیری رادیکال دارد، معمولاً چنین القا کرده که خبرگزاریها بخشی از یک ساختار قدرتاند که قهراً در جهت منافع آن عمل میکنند؛ و از آنجا که (به غلط) نقش توطئه را بیش از آنی که هست میبیند، عموماً القای مشروعیت منافع و مطامع نامشروع را از اوصاف اصلی بنگاههای خبری سراغ میداند.
[7] پییر بوردیو (که من البته با گرایش کلان فکریاش موافق نیستم) در یک سخنرانی از حضور خود در یک کانال تلویزیونی فرانسه سخن میگفت. او همین سؤال را از سردبیر خبر پرسیده بود و همین جواب را شنیده بود.
[8] سردبیر یکی از روزنامههای پرتیراژ ایران در زمان واقعة زلزلة بم گفته بود فاجعه کسبوکار ما است. و سردبیر روزنامة دیگری در برابر این انتقاد که چرا اخبار حوادث سرقت و زورگیری و آدمربائی را اینطور با آبوتاب بیان میکنید گفته بود ما از این حیث جریانساز هستیم. و اشاره کرده بود که مردی به دفتر روزنامه مراجعه کرده و گفته من پدر عروس فراری هستم، و عروس فراری لقبی بود که روزنامة ما به دختر ایشان داده بود.
[9] گویا سالانه 25 هزار نفر در جهان بر اثر مارگزیدگی جان خود را از دست میدهند.
[10] مثلاً آیا از خود پرسیدهایم که چرا دعوای فلسطین و اسرائیل بیش از نیمقرن است، گاه حتی همهروزه، بخشی از اخبار را به خود اختصاص داده است؟ اولویت تکرار اخبار مربوط به این مسئله در چی است؟ در حالی که نام بعضی کشورها که از نظر فقر و بیکاری و بیماری وضع خوبی هم ندارند شاید سالی یکبار هم در اخبار بهگوش نمیرسد. البته منظورم در اینجا این است که گویا همین که اخبار مربوط به این دو کشور پر است از بمب و موشک و قتل گویا جذاب است. این غیر از آن است که گرایش غربستیزانة جریان چپ فجایع مربوط به این دو کشور را چندین سروگردن بالاتر از موارد مشابه میگذارد و پوشش خبری- تحلیلی میدهد.
[11] از بعضی فیلمهای قدیمی و تجربة شخصی بهیاد دارم که گاهی برای اخبار قتل و نظایر آن روزنامهها نسخة فوقالعاده چاپ میکردند و روزنامهفروشهای دورهگرد با اعلام تیتر خبر با صدای بلند مشتریان را به خرید آن ترغیب میکردند.
[12] و غالباً چیزی شبیه این اظهار میکنند که همه چیز ما در زیر فشار و تهدید و در معرض خواست و تصمیم سیاست است، چطور میتوانیم بیتفاوت باشیم و سر در لاک خود کنیم. و البته در برابر این نکته گفتنی بهنظر میرسد که مگر تاکنون که اینهمه حساسیت خبری داشته اید چقدر از آن مشکلات ناشی از سلطة سیاسی را حل یا کسر کردهاید. گویا بسیاری گوش دادن به خبر و لعنت فرستادن را مشارکت در مبارزه و حتی تغییر اوضاع میبیند.
[13] برای دیدن جلوههائی از این پدیده میتوان ظهر و غروب روزهای تعطیل سری به پارکهای عمومی زد یا در دروزاههای خروجی شهر ماشینهای مدلپائینی که رو به سوی سفر به مناطق ییلاقی دارند را نگریست؛ و صدای سازوآواز را از بسیاری خانههای کوچک محلههای معمولی و حتی فقیرنشین شنید.