
همهی ما طعم سوگ را چشیدهایم؛ آن حجم تلخ و گزنده که انسان به تبع انسان بودن ناگزیر از بر دوش کشیدن غم حاصل از آن است. من هم این روزها درگیر به دوش کشیدن این بار ناگزیرم. با علی که تماس گرفتم هر دو مات بودیم و گنگ؛ آگاه نبودیم که چه میگوییم و چه میشنویم و تنها پارهای کلمات و جملات بود که بر زبانمان روان میشد، خالی از معنا و مفهوم. فقط این را میدانستیم چیزی –که سخت است آن را به نام اصلیاش بخوانم: مرگ- ارتباط من، او و دوست دیگرمان را قطع کرده و آن پیوستگی که دائمش تصور میکردیم جای خود را به یک گسستگی دائمی و اجباری داده است. حالا ارمغان این سال بد و بیماری نحس برای ما درد و مرگ و حسرت و شومی بود نه چیزی دیگر.
بعدتر که به مکالمهام با علی و سایر آشنایان فکر میکردم، چیزی نظرم را جلب کرد: بیشتر افراد به محض روبرو شدن با من یا دیگران شروع به شرح و بسط رابطهی خود با فرد درگذشته و روایت دیدار آخر خود با او میکردند. در ابتدا دلیل این کار را نمیفهمیدم: کسی با تو روبرو میشود و بدون اینکه از او سؤالی پرسیده باشی شروع به تعریف از کمیت و کیفیت رابطهی خود با آنکه دیگر نیست میکند. چرا و به چه دلیل؟ پیدا کردن جواب قطعی برای این سؤال دشوار است اما پیش خودم به این نتیجه رسیدم که شاید بتوان جواب را در همان پیوستگی و گسستگی پیدا کرد. مرگ و نیستی حقیقتی است سهمگین که پذیرش آن برای انسانها دشوار است، پس تمام تلاش خود را ،آگاهانه و ناآگاهانه، به کار میگیرند تا از قطع ارتباط خود با آنکه دیگر نیست جلوگیری و ارتباط و پیوستگی خود را با همان کیفیت قبلی حفظ و تضمین کنند اما چون دیگر امکان برقراری ارتباط حقیقی میسر نیست، راهی ندارند جز آنکه فاصله را با پُل خاطرات و خیالها پُر کنند. انسانها تاب و توان گسست ممتد و نهایی را ندارند و نمیخواهند از عزیزانشان دست بکشند، از آنها که با هم خندیدهاند و گریستهاند و حالا یکی از آنها رفته و دیگری مانده، و آنکه مانده تنها میگرید. چه چارهی دیگری میماند جز انکار این رفتن به وسیلهی راههای مختلف؟ و اصلا تو فرض کن که این کارها را با آگاهی از بیفایده بودنشان انجام می دهند، چه توفیری دارد؟ آنکه غرق در سوگ عزیز خود است به هر چیزی چنگ میاندازد تا خاطرهی محبوبش را از گرداب محو و فراموشی برهاند، چه شرح رابطهاش با درگذشته باشد، چه توسل به عطر محبوب او، چه تکهای پارچه و یا خندهای کمرنگ در کنج حافظه. آنچه که برای بازمانده اهمیت دارد ساختن گونهای دیگر از ارتباط است، گونهای که از ارتباطی حقیقیِ تن به تن، لمس گوشت و پوست و در یک جمله ارتباط فیزیکی و جسمانی درمیگذرد و به استحالهی آن در صورتهای مختلف میانجامد. اما افسوس که مرور هر خاطره زخمی تازه بر انبوه زخمهای آن جدایی ناگزیر است، بیآنکه امید وصالی دوباره و این جهانی در کار باشد.

کرونا که آمد همهی ما گیج بودیم و نمیدانستیم که چه اتفاقی در حال رخ دادن است. هر روز اخبار بیشتری از فوت کودک و سالمند و غریبه و آشنا میشنیدیم و نمیتوانستیم همهی این نبودنهای ناگهانی را هضم کنیم. با گذشت زمان و بررسیهای انجام شده، مفیدترین و کاربردیترین راهِ چارهیِ شکستنِ زنجیرهیِ انتقال را در «قرنطینه» دیدند؛ کلمهای که معنای آن در ارتباط با گسستن است و جدایی، جدایی ما از دوستان، آشنایان، سایر انسانها و به طور کلی گسستن پیوندهای اجتماعی که یکی از مهمترین دستاوردهای بشر در دوران حیاتش بوده و تلاشهای ما و نیاکانمان صرف استحکام هرچه بیشتر آن شده است؛ پیوندی که سازندهی میراث و تمدن بشری بوده و خواهد بود. حالا شرایطی پیدا شده بود که انسان باید میراث غنی خود را با دست خود تخریب میکرد! کاری بود دشوار و شاید ناممکن. برای افرادی که نسلهای پی در پی در قلب جامعه و درون پیوندهای گوناگون آن زندگی کردهاند این مهاجرت به تنهاییِ خود، نوعی خودکشی دسته جمعی محسوب میشد و تلاشهای بسیاری انجام گرفت تا راهی برای مقابله با آن پیدا شود. میدانیم یکی از دلایلی که برای اختراع زبان ذکر کردهاند همراه کردن فرد یا گروه به جهت به دست آوردن منفعتی (نزد نیاکان ما احتمالا پیدا کردن آب و غذای بیشتر) بوده است. در شرایط همهگیری ویروس کرونا، ما برای حفظ میراث ارتباطیمان و به دست آوردن منفعت (مدیریت و التیام فشارهای همهگیری) نیاز به یک زبان نوین داشتیم، یک وسیلهی ارتباطی جدید که بتواند تضمین کنندهی منافع ما با کمترین زیان و آسیب باشد و اینبار زبان مشترک ما تلفنهای همراه و هوشمندمان بودند؛ زبانی که ارتباطمان با یکدیگر را در بستری سالم و کارآمد حفظ میکرد. تلفنهای همراه و برنامههایشان اینبار به دادمان رسیدند تا چیزی را برای ما حفظ کنند، چیزی که شاید همهی معنای زندگی ما باشد: ارتباط با آنها که دوستشان داریم و دوستمان دارند. ما به یاری آنها توانستیم علاوه بر شنیدن صوت عزیزانمان، تصویرشان را در صفحات رنگارنگ این دوستان هوشمند ببینیم و به این وسیله به درک حضوری آنکه دور از ماست نزدیک شویم. تلفنهای همراه برای ما امید به ارمغان آوردند، امیدی که در این دوران شاید دیریابتر و دست نیافتنیتر باشد، امیدی که باعث شد بتوانیم در برابر تمام فشارهای روانی همهگیری دوام بیاوریم و در یاد داشته باشیم که هنوز هم کسانی به فکر ما هستند و در این هیاهوی بیپایان تنها رها نشدهایم؛ هستند کسانی که به زندگی ما معنا می بخشند و به خاطر آنهاست که میایستیم و ادامه میدهیم؛ هستند کسانی که اگرچه به ظاهر از یکدیگر دوریم اما قلبهایمان به هم بسته و گره خوردهاند. همین دانستنها و امیدهاست که بهرهوری ما را افزایش میدهد. امید است که در نقش موتور محرکهی آدمی عمل میکند و به "چرا"های او پاسخ میدهد و به قول آن شوریدهی غربی،نیچه، اگر بدانیم که "چرا" با هر "چگونه"ای خواهیم ساخت. شاید به همین دلیل است که نیاکان ما ناامیدی را از جانب شیطان میدانستند. انسان ناامید همانند شخص دست و پا بُریدهیِ رها شده در بیابان است، مات و منفعل. تلفنهای همراه ما را به زندگی برگرداندند و سرچشمههای امیدمان را تازه و پُرآب نگاه داشتند آن هم در هجوم اخبار ناگوار این همهگیری که تمام تلاشش خشکاندن ریشههای امید و اجرای نمایش مرگ عزیزانمان پیش چشمهای ما بود. در این اوضاع و احوال، گوشیها به یاری ما آمدند تا بفهمیم هنوز میتوان راهی به روشنایی پیدا کرد، هنوز میتوان امیدوار بود، هنوز میتوان به عشقها قوام بخشید و هنوز میتوان زندگی کرد.
اطمینان دارم که با پیشرفتهای هر روزه و شتابان بشر، روزی خواهد رسید که این یارهای همراه قابلیت لمس چهره و دست را –با وجود همهی راهها و فاصلهها- میسر کنند تا بتوانیم ارتباطی عمیقتر از شنیدن صوت و دیدن تصویر داشته باشیم؛ ارتباطی که بتوان در آن حضور عزیزانمان را با همهی پوست و گوشت و خونمان تجربه کنیم. خیال دور و درازی به نظر میرسد اما چه کسی میداند؟ شاید روزی دنیای ارتباطات به تحقق این آرزوها و خیالها نزدیک شود.
روزی کرونا پایان خواهد یافت و درمانهای مؤثری برای آن کشف خواهد شد. میدانم روزی دوباره در کنار هم خواهیم بود و شروع به گفتگوی نفس به نفس خواهیم کرد و یاد همهی آنها که نیستند را زنده نگاه خواهیم داشت. این بار که دور هم جمع شویم قدر تلفنهای همراه را بیشتر خواهیم دانست و به چشم وصلههای ناجور به آنها نگاه نخواهیم کرد و به یاد خواهیم داشت که در سالهای بد، همین گوشیها کاری کردند تا بتوانیم بار دیگر لبخند بزنیم و احساس کنیم که زندهایم و بر خلاف آن عزیمتِ جاودانهیِ ناگزیرِ بشر، امید وصال را دوباره و دوباره در ما زنده نگاه داشتند، امیدی شیرین و پُرآب و رنگ. در آخر، چند سطری از کتاب قدرت و جلال، که شاهکار گراهام گرین بریتانیایی است، نقل میکنم و ختم نوشتن:
یکی از عجیبترین کشفهایی که بشر به آن رسیده، این است که هرجور زندگی را پیش بگیری، باز لحظاتی از شادی و شعف در خود دارد؛ همیشه میتوان این لحظات را با روزهای بدتری مقایسه کرد. حتی به هنگام خطر و بدبختی نیز انسان میتواند راه نجاتی پیدا کند.

#امید
#ادبیات
#تلفنهمراه