یکی گفت که: اینجا چیزی فراموش کردهام. فرمود که: در عالَم یک چیز است که آن فراموش کردنی نیست. اگر جمله چیزها را فراموش کنی و آن را فراموش نکنی، باک نیست و اگر جمله را به جای آری[۱] و یاد داری و فراموش نکنی و آن را فراموش کنی، هیچ نکرده باشی. همچنان که پادشاهی تو را به دِه فرستاد برای کاری مُعَین، تو رفتی و صد کار دیگر گزاردی، چون آن کار را که برای آن رفته بودی نگزاردی، چنان است که هیچ نگزاردی.
پس آدمی در این عالَم برای کاری آمده است و مقصود، آن است. چون آن را نمیگزارد پس هیچ نکرده باشد: اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَی الْسَّمَواتِ وَالْاَرضِ وَالْجِبَالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَهَا وَاَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْاِنْسانُ اِنَّهُ کَانَ ظَلُوْماً جَهُوْلاً[۲]. آن امانت را بر آسمانها عرض داشتیم، نتوانست پذیرفتن. بنگر که از او چند کارها میآید که عقل در آن حیران میشود: سنگها را لعل و یاقوت میکند، کوهها را کانِ زر و نُقره می کند، نبات را و زمین را در جوش میآرد و زنده میگرداند و بهشتِ عَدن[۳] میکند. زمین نیز دانهها را میپذیرد و بر میدهد و عیبها را میپوشاند و صدهزار عجایب که در شرح نیاید میپذیرد و پیدا میکند و جبال نیز همچنین معدنهای گوناگون میدهد. این همه میکنند، امّا از ایشان آن یک کار نمیآید، آن یک از آدمی میآید که: وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِیْ آدَمَ[۴]. نگفت که: وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا الْسَّمَاءَ وَ الْاَرْضَ[۵].
پس، از آدمی آن کار میآید که نه از آسمانها میآید و نه از زمینها و نه از کوهها. چون آن کار بکند، ظَلومی و جَهولی از او نَفی شود. اگر تو گویی که: اگر آن کار نمیکنم، چندین کارها از من نمیآید. آدمی را برای آن کارهای دیگر نیافریدهاند. همچنان باشد که تو شمشیرِ پولادیِ هندی بیقیمتی[۶] که آن در خزاین ملوک یابند، آورده باشی و ساطورِ گوشتِ گاو گندیده کرده که: من این تیغ را معطّل نمیدارم، به وی چنین مصلحتی به جای میآورم، یا دیگِ زرّین را آوردهای و در او شَلغم میپزی که به ذرّهای از او صد دیگ به دست آید. یا کاردِ مُجَوهَر را میخِ کدویِ شکسته کردهای که: من مصلحت میکنم و کدو را بر او میآویزم و این کارد را مُعطّل نمیدارم. جای افسوس و خنده نباشد؟ چون کارِ آن کدو به میخِ چوبین یا آهنین که قیمت آن پولی[۷] است بر میآید، چه عقل باشد کاردِ صد دیناری را مشغول آن کردن؟ حق تعالی تو را قیمت عظیم کرده است و میفرماید که: اِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنیِنَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ[۸].
تو به قیمت وَرای دو جهانی
چه کنم قَدر خود نمیدانی[۹]
مَفُروش خویش ارزان که تو بَس گِران بَهایی[۱۰]
حق تعالی میفرماید که: من شما را و اَنفاسِ شما را و اوقاتِ شما را و اَموالِ شما را و روزگارِ شما را خریدم که اگر به من صرف رَوَد[۱۱] و به من دهید، بَهای آن بهشتِ جاودان است. قیمتِ تو پیش من این است. اگر تو خود را به دوزخ فروشی، ظُلم بر خود تو کرده باشی. همچنان که آن مرد، کاردِ صد دیناری را بر دیوار زدهای و بر او کدویی یا کوزهای آویختهای