مولانا در مثنوی بحث رو به این آیه میرسونه
تو ز قرآن بازخوان تفسیر بیت - گفت ایزد ما رمیت اذ رمیت
گر بپرانیم تیر آن نه ز ماست - ما کمان و تیراندازش خداست
ای پیامبر وقتی تیر رو پرتاب کردی در واقع این تو نبودی که پرتاب کردی، پرتاب کننده واقعی خداوند بوده (توحید افعالی)
و هو خلقکم و ما تعملون
خدا هم خودتون رو خلق میکنه هم اعمالتون رو و چیزی که ما داریم همون اختیارمون هست که خلق کدوم یکی از افعالمون رو از خدا میخواهیم.در حقیقت ما خالق فعل نیستیم فقط انتخاب کننده هستیم
مولانا همین که این رو عنوان میکنه که "تو نبودی" میدونه که ممکن هست بعضی برداشت اشتباه کنند اینه که با 5 دلیل میخواد بگه نه، جبری در کار نیستد و دلیل میاره که دلایل از نوع کلامی هستند که میشه در موردش بحث کرد که چقدر واقعا قابل قبول هستند چون بحث جبر و اختیار از مباحثی که همچنان باز هست که خود مولانا هم میگه که انگار خدا هم میخواد بعضی بحث ها تموم نشه. یه دلیل به اینطرف یاد میده میگه از جبر دفاع کن یه دلیل به اونطرف یاد میده که مخالفت کن...
5 دلیل اینها هستند:
دلایل وجدانی و فطری که هر کس احساس میکنه در انجام اعمالش مختار است
تردید و دو دلی انسانها در کارها
امر و نهی کتب آسمانی
پشیمانی و خجالت
خشمین شدن و کینه به دل گرفتن
این نه جبر این معنی جباریست - ذکر جباری برای زاریست
ما موجود مختاری هستیم ولی همین اختیار رو به اختیار داریم یا به جبر؟ مختار بودنمون رو که انتخاب نکردیم. هرجا باشیم از حیطه جباریت خدا خارج نیستیم.
فیلسوف بزرگی میگه اتفاقا آزادی مفهومی هست که انسانهای باهوش ازش فرار میکنن چرا که آزادی مسئولیت میاره. وقتی اسلحه زیر گلوت میگیرن شما کاری که میگن میکنی و مسئولیتی نداری یا یک دیوانه همنطور. اما من در مقابل کاری که میکنم مسئولیت دارم. پس ببینید یک اختیار اجباری به ما داده شده و چه بار بزرگیست. پس این نه جبر این معنی جباریست. مولانا میگه اگه اینو درک بکنی میشینی زار میزنی که من کیم در مقابل تو...
زاری ما شد دلیل اضطرار - خجلت ما شد دلیل اختیار
چرا وقتی کم میاریم گریه و زاری میکنیم؟ اگه جبر هست دیگه زاری کردن نداره، زمانی معنا پیدا میکنه که یا چیزی رو میخوام بهم نمیدن یا نمیخوام به زور میدن.
اگر مجبور هستی چرا از کاری که کردی خجالت میکشی. حیوانات خجالت ندارن چون هر کاری میکنن بر اساس غریزه هست. خجالت زمانی مفهوم داره که من نباید کاری رو انجام بدم ولی انجام دادم و حالا باید پاسخگو باشم و نمیتونم. موجود مجبور خجالت نداره.
گر نبودی اختیار این شرم چیست - وین دریغ و خجلت و آزرم چیست
زجر شاگردان و استادان چراست - خاطر از تدبیرها گردان چراست
اگر ما مجبور هستیم دیگه شاگردی و استادی احتیاج نداریم. ما با تعلیم و تدریس چکار میخواهیم کنیم؟ میخوایم چیزی رو که نمیدونست بدونه که چی؟ که بهتر انتخاب کنه. پس معلومه که اعتقاد داری میشه یه تغییری ایجاد کرد. اون که نمیداند با اونکه میداند یه فرقی داره در انتخابش. ( تالی و مقدم) اگر جبر باشد تدریس بیفایده است ولی تدریس بیفایده نیست پس جبری در کار نیست ( قضیه شرطی متصل).
در انجام کاری فکر کردی از قبل که چکار کنی از چه راهی بری بعد در مسیر که داری میری فکر میکنی اگه اینکارو کنم بهتره. چی میشه که وسط راه پشیمون میشی، تدبیر جدید میاندیشی و تغییر ایجاد میکنی ؟ آدم مجبور که باید بره تا انتهای کار.
مولانا احتمال میده میگه شاید طرف مقابل بگه همه اینها رو شما جبرا انجام میدی اما حواستون نیست یعنی همین که از چیزی نظرت عوض میشه و میری سراغ چیز دیگه اینم جبری هست دست تو نیست که در عصب شناسی جدید هم همین رو میگن و جواب هم داره به همین سادگی هم نیست.
گر ز جبرش آگهی زاریت کو - بینش زنجیر جباریت کو
اصلا بنا رو بر این بگذاریم که خداوند داره همه چیز رو با جبر پیش میبره تو الان فهمیدی که به جبر هست همه چیز؟ پس چرا نمیشینی زار بزنی؟ الان اگه به ما اثبات کنن که ما موجود مجبوری هستیم خوشحال میشیم یا ناراحت؟ اما ما زاری نمیکنیم چون احساس اختیار میکنیم.
بسته در زنجیر چون شادی کند - کی اسیر حبس آزادی کند
میگه شما شاد زندگی میکنید لذت میبرید مگه میشه یه موجود مجبور یه اسیر شاد باشه؟ حالا میخوای بگی من جبرا شادم خب چرا از شادیت لذت میبری....؟
ور تو میبینی که پایت بستهاند - بر تو سرهنگان شه بنشستهاند
پس تو سرهنگی مکن با عاجزان - زانک نبود طبع و خوی عاجز آن
اینجا میره تو بحث اخلاقی میگه حالا تو فکر میکنی یک موجود مجبور هستی خدا داره جباری میکنه . خب الان از این بابت ناراحتی ؟ میگه حالا تو اگه زمانی زیردست پیدا کردی با آنها اینطوری جباری نکن، تو که میبینی جبر چقدر سخته.
مرحوم علامه جعفری خیلی زیباتر بیان میکردن:
میگفت شما میگین جبره؟ باشه الان شما میرسین به جایی که ظلم کنی یا نکنی، شما ظلم نکن بگو مجبور بودم. میتونی کمک کنی یا نکنی، شما کمک کن بگو مجبور بودم
چون تو جبر او نمیبینی مگو - ور همی بینی نشان دید کو
در هر آن کاری که میلستت بدان - قدرت خود را همی بینی عیان
اینجا مصادیق نقضی میاره براش
کاری رو که دوست داری میری انجام میدی میگی "من این کار رو کردم" عالم و ادم میان میگن خب حالا تو 5 درصد کار رو کردی میگی نه "من بودم" این من رو هی پررنگ میکنی، تو که اختیار نداشتی چی شد؟ موجود مجبور که دیگه من نداره. اما کاری رو که دوست نداری انجام بدی میگی نه منو مجبور کرد.
الان کدوم آدم عاقل میتونه بگه که آنچه که خداوند فرستاد برای ما یک نعمت فوق العاده بزرگ نبود به نام باران مفصل؟ حالا بگیم خدا خواست اینهمه آدم بدبخت بشن؟ یا اختیار ما بود اینهمه سال که باید آبخیزداری میکردیم، سد مناسب درست میکردیم، در مسیر آب ساخت و ساز نمیکردیم و... خب اینا جبری بوده؟ ولی ما میخواهیم فرار کنیم ازش میگیم خواست خدا بود. همه اش از جانب خداست ولی میگه باران خیر مطلق هست به شرطی که تو عقلت رو بکار بگیری که از این نعمت استفاده کنی. وگرنه "تو" نعمت رو تبدیل میکنی به نقمت.تو هستی که تبدیل میکنی. هر بدی که به شما میرسه از نفس خودتون هست (ما اصابک من حسنه فمن الله و ما اصابک من سیئه فمن نفسک).
( اینکه ما تحت تاثیر محیط و سیستم هستیم درست هست، ولی اینکه از چی چیزی به چه چیز دیگه شیفت بدیم، از کجا میاد؟ آیا اونچه که باعث میشه ما ساخته بشیم یکیش اختیار خودمون نیست؟ در اجتماع ارزش ها و ضد ارزش های مختلف به ما پیشنهاد میشه اینکه ژنتیک، آموزش، محیط و ... تاثیر داره اما، عامل اختیار هم هست که میتونه روی همه اینها تاثیر گزار باشه. آدمی که ژنتیکش آدم عصبی هست اما میره تو یک فضایی میبینه آدم هایی هستند که چقدر خوش اخلاق هستن و خوب زندگی میکنن، میبینه پس میشه اینطوری بود و شروع میکنه به تمرین و تمرین، اخلاقش عوض میشه. چی باعث میشه ؟ آیا این اسمش جبر هست؟ آیا نداریم شرایطی که خودمون برای خود فراهم میکنیم؟ خیلی وقتا بین 2 چیز این منم که انتخاب میکنم حالا اگه میخوایم بگیم این من که داره تصمیم میگیره ایکس هست، که اینطرف مساوی کلی ممکنه عامل باشه تا بشه ایکس آیا این عوامل همش خارج از اختیار من هست؟ یا حداقل یکیش میتونه انتخاب من باشه. حالا این یک عامل به توان یه عدد چی میشه؟)
ما در محدوده جبر مختار هستیم که این همان معنی جباری خداست
این سخن پایان ندارد لیک ما - باز گوییم آن تمام قصه را