
گیاهان و درختان در اساطیر جایگاه بسیار خاصی دارند و مفاهیم عمیق و ویژهای را منتقل میکنند.
در این روایت داستانواره، به طور خلاصه به چند گیاه و درخت اساطیری در فرهنگ باستانی ایران پرداختهام.
بدون شک، در این روایت تمام حق مطلب ادا نشده است. و من فقط بخش بسیار کوچکی را از اساطیر مربوط به گیاهان و درختان بیان کردهام.
***
روزی روزگاری زنی جوان در نقطهای از سرزمین ایران زندگی میکرد که علاقهی خاصی به درختان و گیاهان داشت. روح جاری زندگی را در وجود آنها کاملا حس میکرد. همیشه میگفت که گیاهان و درختان در حین سکون و ثباتشان از حرکت و پویایی لبریزند. و حقیقت هم همین است؛ گیاهان و درختان ریشه در خاکند و همیشه در حال بالندگی. پس یعنی در حین ایستایی در حرکتند. گیاهان در بهار جوانه میدهند و سبز میشوند. و درختان از برگ و گل و میوه لبریز میشوند، و حتی در پاییز هم تغییر رنگ برگهایشان نوعی پویایی و حرکت و تحول است.
زن جوان برگ گیاهان و تنهی درختان را نوازش میکرد و درختان را در آغوش میگرفت. و آرامشی روان و پویا از روح گیاه و جان درخت به وجودش منتقل میشد.
همین علاقه به گیاهان و درختان باعث شده بود که شیفتهی طبیعت جنگل باشد.
جنگل برایش پر از رمز و راز بود. روح بکر جنگل برایش جاذبهای عمیق داشت.
و همچنان که از این حس و حال در زندگیاش لذت میبرد یک شب در خواب رویایی بینظیر دید.
در یک دشت ایستاده بود. نمیدانست کجاست. اما احساس امنیت داشت و سؤالی در ذهنش نبود که چرا آنجاست.
در مقابلش بانویی بود بسیار زیبا، با پیراهنی به رنگ سبز بر تن که بر دامن بلندش نقش گیاهان مختلف بود، و بر گیسوان سبز و بلندش تاجی از برگها بود.
«سلام.»
صدایش چقدر رسا و در عین حال آرامش بخش بود.
زن جوان که با حیرت به او نگاه میکرد گفت:«سلام. تو کی هستی؟»
بانوی سبزپوش پاسخ داد:«من فرشتهی محافظ همهی گیاهانم؛ از کوچکترین جوانهها گرفته تا بلندترین درختها. اسمم امرداده.»
شگفتی زن جوان بیشتر شد. «تو فرشتهای هستی که از گیاهان و درختها محافظت میکنی؟... خدای من چقدر هیجانانگیز... چقدر فوقالعاده... میدونی، من عاشق گیاهان و درختام...»
امرداد با آرامش لبخند زد. «میدونم که عاشق گیاها و درختایی، و درست به همین دلیل به دیدنت اومدهم.»
زن جوان همچنان هیجانزده گفت:«باور نکردنیه؛ فرشتهی محافظ گیاها و درختا به دیدن من اومده... از کجا اومدی؟»
امرداد با همان آرامش دوستداشتنیاش پاسخ داد:«از دنیای اسطورهها اومدهم؛ از اساطیر باستانی ایران...»
زن جوان با کنجکاوی تکرار کرد:«دنیای اسطورهها؟... اساطیر باستانی ایران؟ ...»
امرداد گفت:«بله... توی اساطیر ایران، اهورامزدا منو برای نگهبانی از گیاهان انتخاب کرد... و تو که انقدر به گیاهان و درختا علاقه داری باید بدونی که توی اسطورههای باستانی گیاه و درخت جایگاه خیلی مقدسی داشته...»
«خدای من... درختای اساطیری... همیشه فکر میکردم که رمز و راز گیاه و درخت از کجاست؟... پس رمز و رازشون از اسطورههاست...»
«توی اسطورهها گیاه و درخت تقدس داشتن؛ چون نماد کاملی از زندگیان.»
«بله، من همیشه به این باور دارم که گیاه و درخت نماد زندگیان...»
«و حالا من اومدهم تا چند گیاه و درخت اساطیری رو بهت نشون بدم.»
زن جوان دوباره هیجانزده شد.«قراره چند گیاه و چند درخت اساطیری رو ببینم؟... چه جوری؟ کجا؟»
«چشماتو ببند و هر وقت گفتم باز کن.»
زن جوان چشمانش را بست و بعد از چند ثانیه با صدای امرداد چشمانش را باز کرد. و از آنچه در مقابلش دید بینهایت حیرت زده شد:
درختی عظیم و بسیار بلند، با تنهای بسیار حجیم در مقابلش بود. ریشههایش در تمام زمین گسترده بود و شاخههایش تمام آسمان را پوشانده بود. خورشید و ماه و ستارگان میوههایش بودند.
امرداد گفت:«اینجا مرکز جهانه و درختی که میبینی درخت کیهانیه؛ درختی که تمام کیهان و جهان و زندگی از اون شروع شده. از ریشههاش زمین گسترده شده. تنهش ستون جهانه. آسمون روی شاخههاش پهن شده، و با میوههاش خورشید و ماه و ستاره به آسمون میده.»
چشمان زن جوان میدرخشید.«چقدر خارقالعاده...»
«بله واقعا خارقالعادهس و حالا باید درختای دیگهای رو هم نشونت بدم. چشماتو دوباره ببند و هر زمان که گفتم باز کن.»
زن جوان دوباره چشمانش را بست و بعد از چند ثانیه به گفتهی امرداد چشمانش را باز کرد.
و این بار در مقابلش دریایی بیکران دید که از میانهاش درختی بلند و عظیم سربرآورده بود. درخت بسیار پر شاخه بود.
زن جوان با حیرت گفت:«چقدر خارقالعاده و زیبا... یه درخت وسط دریا...»
امرداد گفت:«این دریایی کیهانیه. و اسمش فراخکرته. و درختی که وسطش روییده درخت بسیارتخمهس. درختیه که تخمهی همهی گیاها رو توی خودش، داره... راستش من به تولد این درخت خیلی کمک کردم. دوست داری ماجراشو برات تعریف کنم؟»
«آره حتما.»
«وقتی که اهورامزدا تازه جهانو آفریده بود اولین گیاه رو خلق کرد. اهریمن که همش با اهورامزدا و آفریدههای اون میجنگید تا اونو شکست بده و آفریدههاشو از بین ببره به اولین گیاه جهان حمله کرد و خشکوندش. اهریمن فکر کرد پیروز شده. اما من گردههای خشک گیاهو برداشتم و با آب مخلوط کردم و به فرشتهی بارون دادم... فرشتهی بارون گردههای گیاهو همراه قطرههای بارون به زمین فرستاد. اونا در تمام زمین پخش شدن، توی خاک جوونه زدن و کلی گیاه از خاک رویید. اونوقت من از هر گیاه تخمهای گرفتم و همهی تخمهها رو جمع کردم و ریختم وسط دریای کیهانی تا درخت بسیارتخمه به وجود بیاد.»
«چه اتفاق قشنگی...»
در همین موقع، پرندهای بسیار بزرگ و رنگارنگ و زیبا آمد و روی شاخههای درخت بس تخمه نشست. به محضی که نشست شاخههای بسیاری شکست و در آب دریا ریخت.
زن جوان با نگرانی گفت:«اون پرندهی بزرگ و زیبا خیلی از شاخههای درختو شکست.»
امرداد با آرامش لبخند زد.«نگران نباش. اون پرنده سیمرغه. وقتی سیمرغ روی درخت بستخمه میشینه خیلی از شاخههای درخت شکسته میشن و توی آب میریزن و تخمههایی که در اوناست توی آب پخش میشه. اون تخمهها همراه با بخار آب به آسمون میرن و همراه بارون در تمام زمین منتشر میشن و گیاههای تازهای روییده میشن.»
«چقدر خوب... پس این جوری چرخش رویش گیاهان تداوم پیدا میکنه... اما حیفه که هر دفعه خیلی از شاخههای این درخت زیبا با نشستن سیمرغ شکسته میشن... این جوری ممکنه یه روزی بیاد که دیگه هیچ شاخهای روی درخت نباشه.... کاش یه راهی بود که این جوری نشه...»
«این هم جای نگرانی نداره... خود سیمرغ جبران میکنه... نگاه کن تا ببینی...»
در همان هنگام، سیمرغ از روی درخت بلند شد و پرواز کرد، و همزمان با بلند شدنش شاخههای بسیاری بر درخت رویید.
زن جوان با شوق و شگفتی گفت: «این معرکهس...»
«بله... پس میبینی که درخت بستخمه هم خودش هر دفعه تازه و نو میشه... و حالا وقت اینه که سایر درختان اساطیری رو ببینی... برای این کار، باید به یه جنگل خاص بریم...»
زن جوان با ذوق گفت: «وای، جنگل... من دیوونهی جنگلم...»
امرداد گفت:«چشماتو ببند و وقتی گفتم باز کن.»
زن جوان برای بار سوم چشمانش را بست و باز کرد و خودش را در میان یک جنگل دید. جنگل پر از درختان سرو و چنار و انار و انگور، و پر از گیاهان ریواس و هوم و پر سیاووشان بود.
زن جوان با تعجب گفت: «این درختا و گیاها خیلی قشنگن... ولی همشون معلوم و شناخته شدهن. من فکر میکردم درختای اساطیری باید درختای
ویژه و عجیب متفاوتی باشن.»
«خب دوتا درخت کیهانی و بستخمه که دیدی ویژه و عجیب و متفاوت بودن... اما علاوه بر اون دوتا، همین گیاها و درختایی که میشناسی هر کدوم راز و رمز اساطیری دارن... هر کدوم به علتی توی باورهای اساطیری تقدس دارن... بهتره ماجرای هر کدومشونو از زبان خودشون بشنوی.»
زن جوان کنجکاوانه تکرار کرد:«از زبان خودشون؟»
«بله... بیا تا ببینی... بهتره اول به سراغ گیاه ریواس بریم... اون گیاه ریواس که از همهی ریواسها جلوتر و بلندتره...»
به سمت قسمتی رفتند که پر از گیاه ریواس بود. یکی از بوتههای ریواس از سایر بوتهها درشتتر بود و دو ساقهی بلند به هم پیوسته داشت که بر یک پایه ایستاده بودند.
امرداد خطاب به آن دو ساقه گفت:«قصهی خودتونو برای این زن جوان تعریف کنید.»
ناگهان دو ساقهی ریواس به زن و مرد تبدیل شدند. و در حالی که زن جوان با حیرت به آنها نگاه میکرد شروع کردند به حرف زدن.
مرد گفت: «من مشی هستم.»
زن گفت: «من مشیانه هستم.»
مشی گفت:«ما پدر و مادر آدماییم.»
مشیانه گفت: «دانهی ما از نطفهی کیومرث توی خاک جوونه زد و ما رشد کردیم.»
مشی گفت:«کیومرث اولین انسانی بود که اهورامزدا آفرید. و اهریمن که میخواست آفریدههای اهورامزدا رو نابود کنه جان کیومرثو گرفت.»
مشیانه گفت: «موقعی که کیومرث روی زمین افتاد دو قطره آب از پشتش روی خاک چکید و توی خاک فرو رفت که در اون دونهی گیاه بود. چهل سال بعد از مرگ کیومرث از اون دونه گیاه دو ساقهی ریواس جوونه زد و رشد کرد.»
مشی گفت: «اون دو ساقهی ریواس ما بودیم که به شکل انسان دراومدیم. و نسل آدما از ما به وجود اومد.»
مشیانه گفت:«باید بگم که به گیاهی که ما از اون به وجود اومدیم مهرگیاه هم میگن. و در واقع گیاه ما که ریواسه نوعی از مهرگیاهه... ریشهی این گیاه شبیه انسانه... و مهرگیاه به دو انسان تبدیل شد که ما دوتاییم... به همین دلیل، به ما دوتا مهری و مهریانه هم میگن.»
زن جوان گفت:«چه قصهی جالبی... چقدر قشنگ که توی این اسطوره نطفهی انسان به گیاه تبدیل شده و همون گیاه دوباره به شکل انسان شده. چقدر این پیوند و چرخه بین انسان و گیاه بامعنیه.»
مهری گفت: «و به همین دلایله که گیاه ریواس یا مهرگیاه که یه نوع از ریواسه توی اسطورهها مقدسه. چون اولین بار از تخمهی اولین انسان جوونه زد و بعدش هم به پدر و مادر نسل آدما تبدیل شد.»
مهریانه گفت:«خوشحالیم که قصهمونو شنیدی.»
زن جوان گفت:«گیاه ریواس خیلی قشنگه و من همیشه از شکلش خیلی خوشم میومده. اما حالا که قصهی شما رو میدونم حس خیلی قشنگتری به این گیاه پیدا کردم.»
بعد از آن، امرداد زن جوان را به قسمتی برد که پر از گیاه پر سیاووشان بود.
یکی از آنها که در ردیف جلو قرار داشت از سایر گیاهان پرسیاووشان بلندتر و بزرگتر بود. امرداد خطاب به آن گفت:«قصهی خودتو برای این زن جوان تعریف کن.»
در همان وقت مردی جوان و بسیار زیبا از میان گیاه ظاهر شد و در برابرشان ایستاد و رو به زن جوان که با اشتیاق و شگفتی نگاهش میکرد گفت:
«من سیاوشم؛ یک شاهزاده در اساطیر ایرانی. قصهی من یکی از عمیقترین قصههای اساطیری ایرانه. من فرزند کیکاووس، شاه ایران، بودم. نامادریام، سودابه، که زنی ناپاک بود میخواست با من رابطه داشته باشه. اما من اصلا قبول نکردم. سودابه هم قضیه رو به دروغ جوری پیش شاه جلوه داد که انگار من قصد داشتم بهش تعرض کنم. اینجوری میخواست منو گناهکار نشون بده. بنابراین، شاه و بزرگای ایران آزمونی ترتیب دادن تا گناهکار بودن یا گناهکار نبودن من مشخص بشه. آزمون این بود که آتیشی خیلی بزرگ برپا کردن تا من و سودابه هر کدوم به تنهایی از وسطش رد بشیم با این هدف که هر کدوم از ما که زنده و سالم از آتیش بیرون بیاد یعنی پاک و بیگناهه. من با اطمینان از وسط آتیش گذشتم و زنده و سالم موندم. اما سودابه مسلما ترسید که از آتیش رد بشه و یه جوری از انجامش سر باز زد.
خلاصه این جوری شد که بیگناهی من و گناهکار بودن سودابه معلوم میشد. شاه میخواست دستور مجازات و مرگ سودابه رو بده، اما من مانعش شدم.
مدتی بعد، پدرم منو در رأس سپاه ایران برای جنگ با سپاه توران فرستاد. اون زمان همیشه بین ایران و توران کینه و جنگ بود.
همون موقع، قبل از اینکه جنگ گسترش پیدا کنه، پیران، وزیر افراسیاب که پادشاه توران بود و خود افراسیاب به من پیشنهاد صلح دادن و ازم خواستن که به توران برم.
من هم پیشنهاد صلحو پذیرفتم و رفتم.
ممکنه خیلی کار پستی به نظر برسه که من رفتم تا پیش دشمنای ایران زندگی کنم. اما من هیچ وقت به دنبال جنگ و کینه نبودم، که اگه این جوری بودم مانع مجازات سودابه نمیشدم. برای من صلح و وفاداری خیلی اهمیت داشت. دقیقا به همین دلیل هم پدرم همش بهم کنایه میزد که چرا مرد جنگ نیستم و آخرش هم خودش منو برای جنگ فرستاد، در ادامهی جنگهای بیخود و بیهوده بین ایران و توران. اما من میخواستم برای همیشه صلحو بین ایران و توران برقرار کنم. پس به توران رفتم و اول با جریره، دختر توران، و بعد با فرنگیس، دختر افراسیاب ازدواج کردم. اونجا زندگی خیلی خوبی داشتم و پیران خیلی به من محبت میکرد. من حتی توی توران یه شهر ساختم به اسم سیاوشگرد.
اما یکی از درباریان سیاهدل افراسیاب مدام پشت سر من پیش افراسیاب بد میگفت و بهش میگفت که قصد اصلی من تصاحب تاج و تخت اونه. و اونقدر اینا رو گفت و گفت و گفت تا بالاخره افراسیاب با بیخردیش تحت تأثیر قرار گرفت و فرمان کشتن منو داد.
منو بردن و توی همون شهری که خودم ساخته بودم گردن زدن. اونا فکر کردن که این جوری منو از بین بردن. اما از خون من گیاهی رویید که به پرسیاووشان معروف شد. اینجوری شد که زندگی دوبارهی من به طبیعت پیوند خورد. و یه خاصیت خیلی جالب در مورد گیاه پرسیاووشان اینه که هر چی سرشو ببرن دوباره رویش میکنه و جون تازه میگیره. و جالبه که روح من در وجود چنین گیاهی حلول کرد. به همین دلیل خیلیها منو نماد ایزد گیاه و نماد رستاخیز میدونن، رستاخیزی که تکرارش یکی از ویژگیهای طبیعته.
پس در کل باید گفت گیاه پرسیاووشان نماد جاودانگیه، نماد رستاخیز، و نماد روح من. درضمن، گیاه پرسیاووشان خاصیتهای دارویی و درمانی بسیاری داره که این موضوع هم باز به پویایی زندگی برمیگرده، چون به سلامت آدما ارتباط داره.»
زن جوان گفت: «من همیشه از گیاه پر سیاووشان خیلی خوشم میاومده، چون واقعا زیباست. اما از حالا به بعد قداست خاصی برام پیدا کرد و زیباییش توی نگاهم دوبرابر شد.»
مرد جوان با مهربانی لبخند زد.«امیدارم زندگیت همیشه مثل گیاه پرسیاووشان باشه، پر از برکت و پویایی.»
او بعد از گفتن این حرف به داخل گیاه برگشت. و زن جوان به همراه امرداد به سمت گیاه دیگری رفت.
با دیدن آن گیاه که ساقههای سبز و گلهای کوچک زرد داشت، زن جوان گفت: «من این گیاهو توی طبیعت وقتی به کوه و دشت میرم دیدم ولی نمیدونم اسمش چیه... گلاش بوی خیلی خوبی دارن» نفسی عمیق کشید.«به به... چه بویی...»
امرداد گفت: «اسم این گیاه افدراست که در ایران باستان بهش هوم میگفتن.»
بعد رو کرد به گیاه:«ای هوم... دربارهی خودت با این زن جوون صحبت کن.»
در همان وقت، هوم به شکل یک مرد درآمد و سلام کرد.
زن جوان و امرداد هم سلام کردند. و هوم شروع کرد به حرف زدن دربارهی خودش:
«من یه وجود خیلی خاص و عجیبم. توی عالم بهشتی یه ایزد اساطیریام که پسر اهورامزدا محسوب میشم و با دیوها میجنگم. و روی زمین یه گیاهم با خاصیتهای درمانی و دارویی.
طبق یه افسانهی اساطیری، دو تا از فرشتههای اهورامزدا ساقهای از گیاه منو روی کوه میذارن و بعدش دوتا پرنده اون ساقه رو برمیدارن و میبرن توی آشیانهشون روی یه درخت میذارن. اون وقت، یه روز مردی به نام پوروشاسپ اون ساقه رو بالای درخت میبینه و برمیداره و به خونه میبره و میکوبونه و شیرهای ازش درمیاد که با آب مخلوطش میکنه. همسرش از اون شیره میخوره. بعدش با هم همبستر میشن و همسرش زرتشتو باردار میشه.
پس یعنی فرهی من توی وجود زرتشت میره... همین کوبوندن گیاه هوم و درست کردن شیره که توی این افسانه گفته شده یکی از رسمهایی میشه که بسیار بین ایرانیان باستان معمول بوده. اونا در مراسم نیایش ساقهها رو توی هاون میکوبوندن تا فشرده بشه و شیرهی ساقهها بیرون بیاد، و بعد شیره رو با آب یا شیر مخلوط میکردن و میخوردن و باور داشتن که خوردن اون شیره براشون خوشحالی و طول عمر و تندرستی میاره و غم و بیماری رو ازشون دور میکنه... من در شکل ایزدی هم دورکنندهی مرگ و باعث جاودانگی روح محسوب میشم. و جالبه که گیاه من هم یه جورایی خاصیت جاودانگی رو نشون میده، چون حتی توی برف هم سبز میمونه. حتی اگه ساقهها از ریشه جدا بشن هم سبز میمونن. و فقط وقتی سن گیاه تموم میشه و خشک میشه ساقهها زرد میشن. و بهش هوم زرین گفته میشه.
گیاه من با آتش مقدس هم ارتباط جالبی داره و وقتی توی آتیش گذاشته بشه باعث میشه آتیش بیشتر شعلهور بشه.
و راستی، این هم خیلی جالبه که که توی اون افسانهای که گفتم فرشتهها ساقه رو روی کوه میذارن، چون دقیقا به این ربط پیدا میکنه که گیاه من روی کوه و لای صخرهها و توی درهها رویش میکنه... و همین رابطه با کوه به یه قصهی اساطیری دیگه هم مرتبط میشه. توی اون قصه که توی شاهنامه اومده من در شکل ایزدی خودم یه موبدم که توی غاری در کوه نیایش میکنم. و پهلوان و دلیر هستم، چون به کیخسرو در دستگیری افراسیاب کمک میکنم. و این پهلوانی و دلیری ربط پیدا میکنه به اینکه من در شکل گیاهی خودم هم باعث دلیری بیشتر پهلوونها میشم؛ یعنی خوردن شیرهی به وجود اومده از فشردهی ساقهها دلاوری رو افزایش میده.
درضمن درخت هوم سپید هم از منه. توی اساطیر، این درخت توی دریای فراخکرت ریشه داره. اهریمن چندتا وزغ میفرسته تا ریشهها رو بخورن و درختو از بین ببرن، ولی اهورامزدا در دو طرف ریشه توی دریا دوتا
ماهی بزرگ گذاشته که از درخت محافظت میکنن و نمیذارن وزغها ریشه رو بخورن. بر طبق همین اسطوره، در زمان رستاخیز خوراکیای به نام انوش از هوم سپید درست میشه که همهی آدما از اون میخورن و جاودانه میشن...»
زن جوان گفت:«چقدر عالی که از جنبهی اساطیری این گیاه آگاه شدم. از این به بعد هر وقت توی طبیعت ببینمش با یه آگاهی تازه بهش نگاه میکنم.»
سپس با ایزد هوم خداحافظی کرد. ایزد هوم به داخل گیاه برگشت. و زن جوان به همراه امرداد به سمتی رفتند که درختان سرو ایستاده بودند.
امرداد نفسی بلند کشید و در حالی که تبسمی عمیق بر لب داشت به درختان سرو اشاره کرد و گفت:«درخت سرو، نماد آزادگی و ایستادگی و جاودانگی، و یکی از نمادهای مربوط به منه. چون من علاوه بر نگهبانی گیاهان، فرشتهی جاودانگی هم هستم... باید بگم که سرو یکی از مهمترین نمادها در ایران باستانه... سرو همیشه، حتی در برف، سبز میمونه. و در برابر طوفان بسیار مقاومه. و عمری بسیار طولانی داره. به این دلایل، سرو نماد ایستادگی و جاودانگیه.
سرو به دلیل بلندی و راستقامتیش نمادی از ارتباط زمین و آسمونن هم هست.
همچنین به دلیل فرمش تداعیگر شکل آتیش هم هست، و از این نظر هم برای ایرانیان باستان اهمیت داشته.
ایرانیای باستان در مراسم نیایش شاخههایی از سرو به دست میگرفتن، و بر سر سفرههای جشنهاشون هم شاخههایی از سرو میذاشتن.
سرو نمادی از ایزد مهره، با خورشید هم ارتباط داره. این نماد و ارتباط به این دلیله که به باور پیروان آیین مهر، ایزد مهر به همراه خورشید از فراز صخرهها و سروهای سبز و استوار سر برمیاره و به جهان هستی نگاه میکنه و همه جا رو روشن میکنه. بر اساس همین باوره که در بعضی از نقشها و نگارها و معماریها روی نوک سرو خورشید قرار داره.
پیروان آیین مهر، در شب یلدا که در مفهوم اساطیری شب زایش خورشیده، درخت سرو رو تزئین میکردن.
سرو در نقش و نگارهای ایرانی هم نمود بسیاری داره، و در نقشهای تخت جمشید، و در نگارگریهای ایرانی دیده میشه.
سرو در باغهای ایرانی هم جایگاه خاصی داره و حضورش در باغهای ایرانی چشمگیره.
سرو نمادی از آناهیتا، الههی آب هم هست، به دلیل جنبهی آزادگی که در مفهوم اساطیری سرو وجود داره و همون آزادگی در شخصیت آناهیتا هم بوده.
همچنین سرو نماد اهورامزدا هم به حساب میاد، چون تخم سرو مثل مهر اهورامزداست که در دلها کاشته میشه و رشد میکنه و بالنده و سرسبز میشه. و مرتبط با همین موضوع، یه روایته از این قرار که زرتشت با خودش از بهشت اهورامزدا یه ساقهی سرو آورده بود که اونو در کاشمر (یکی از شهرهای استان خراسان) مقابل آتشکدهی آذرمهر برزین کاشت و این سرو بسیار برای مردم مقدس بوده. البته یه درخت سرو هم جای دیگه میکاره. اما متاسفانه سرو کاشمر سرنوشت غمانگیزی داشته از این قرار که سالها و سالها بعد از اینکه سرو رشد میکنه و بزرگ میشه خلیفهی عباسی تعریف این درختو میشنوه و به افرادی دستور میده که به کاشمر برن سرو رو قطع کنن و توسط یه گاری خیلی بزرگ ببرن تا اون ببینه. مردم سعی میکنن مانع این کار بشن، اما موفق نمیشن. و روایته که وقتی اون سرو بریده میشه تمام زمین میلرزه. و پرندههای بسیاری که لابهلای شاخههاش لونه داشتن در آسمون شیون میکنن. درضمن، مردم باور داشتن که هر کس سروی رو قطع کنه خودش میمیره، و جالبه که ادامهی روایت اینطوری رقم میخوره که وقتی مأموران خلیفهی عباسی با سرو بریده شده به سمت شهری میرن که خلیفه اونجا بوده قبل از اینکه اونجا برسن دشمنان خلیفه شبونه میرن و اونو میکشن.
سرو در اشعار فارسی و در استعارهها و تعبیرهای ادبی هم خیلی به کار رفته. خیلی وقتا شاعرا برای تعابیر مربوط به آزادگی و ایستادگی سرو رو مثال آوردن، و خیلی وقتا هم معشوق و محبوب خودشونو به سرو تشبیه کردن.»
زن جوان در حالی که با تحسین به سروهای قدبرافراشته نگاه میکرد گفت:«همیشه از دیدن این درخت استوار و باشکوه لذت میبردم. اما با چیزایی که حالا فهمیدم هر جا که از این به بعد این درختو ببینم با یه غرور و افتخار و احترام خاصی بهش نگاه میکنم.»
بعد از آن سراغ درختان چنار رفتند. امرداد گفت:«توی ایران باستان، به چنار میگفتن «شاه درختان»، که به نظرم به دلیل این همه بلندی و عظمتی که درخت چنار داره تعبیر بسیار مناسبیه. جالبه که بگم در دورهی هخامنشی درخت چنار برای پادشاها خیلی اهمیت داشته.
درخت چنار در اساطیر مظهر برکتبخشی خدایان محسوب میشده و میگفتن باعث حاصلخیزی زمین و باروری زنان میشه، این باور از این ویژگی چنار نشأت میگیره که هر سال پوست میندازه و از نو سبز و جوون میشه، و به نظرم این تولد و تحول هر ساله واقعا یه مفهوم عمیق داره. و راستی، درخت چنار هم مثل درخت سرو در باغهای ایرانی جایگاه خاصی داره.»
زن جوان با لبخندی عمیق گفت: «از این به بعد تنهی کلفت یه درخت چنار بلند و کهنسالو با عشق بیشتری در آغوش میگیرم.»
آن وقت، همراه با امرداد به طرف درختان انار رفت. درختان زیبای انار آنجا ایستاده بودند و با انارهای بزرگ و سرخ جلوهگری میکردند.
یکی از درختها از درختهای دیگر بلندتر بود و انارهای سرختر و درشتتری داشت. بانویی زیبا از آن درخت بیرون آمد با پیراهنی سرخ که بر دامنش نقش انارهای بسیار بود، و بر گیسوان سرخش تاجی از دانههای انار قرار داشت.
گفت:«من دختر انارم... افسانههای مختلفی با موضوع دختر انار روایت شده که نشون از قداست انار داره... تقدس انار دلایل مختلفی داره:
انار به خاطر دونههای زیادی که داره نماد برکت و فراوونیه.
درضمن، این دونههای فراوون داخل پوستهی انار در کنار هم قرار گرفتن و یه کل واحدو تشکیل میدن، پس انار نماد وحدته در عین کثرت که یه باور قوی عرفانیه.
انار به دلیل شکل و سرخیش سمبل خورشید و آتیش هم هست.
در ایران باستان، توی آتشکدهها درخت انار میکاشتن. و مردم موقع نیایش چند شاخهی انار به دست میگرفتن.
انار توی سفرهی جشنهای مهرگان و یلدا هم جایگاه خاصی داره. و اصلا نماد اصلی جشن یلدا محسوب میشه. شب یلدا توی باورهای کهن شب تولد خورشیده. به همین دلیل، باور داشتن که خوردن اناری که سمبل خورشیده و از طرفی هم به خاطر دونههاش نماد فراوونیه به وجود انسان گرما و برکت میده، و بیماریها رو دور میکنه. این باور سنتی با خواص دارویی انار همخونی داره. توی سفرهی جشن مهرگان که مربوط به میترا ایزد مهره،
وجود انار نشان مهربونی و برکت و فراوونیه.
دوتا قصه هم توی اساطیر ایرانی در مورد انار نقل شده؛ یکی اینکه زرتشت به اسفندیار انار میده و خوردن انار باعث میشه که اسفندیار رویینتن بشه.
یکی دیگه اینکه توی قصهی خسرو و شیرین و فرهاد، وقتی فرهاد که با تیشه کوه بیستونو میکنده از مرگ شیرین باخبر میشه تیشه رو به سر خودش میکوبونه، تیشه از کوه به پایین پرت میشه و نوکش توی خاک فرو میره، و چون دستهی تیشه از چوب انار بوده ازش درخت انار سبز میشه. اما وقتی انارهای اون درختو باز میکنن میبینن که داخلش سوخته و خاکستر شده که نشان از سوختگی دل فرهاده
همهی این چیزایی که گفتم روی هم باعث شده که درخت انار یه درخت مقدس به حساب بیاد.»
زن جوان گفت:«جلوهگری درخت انار با انارهای سرخش همیشه شیفتهم میکرد و حالا بیشتر و بیشتر شیفتهی این سرخی و زیبایی شدم.»
سپس، زن جوان و امراد به سمت ردیف درختان انگور رفتند. انگورها در رنگهای ارغوانی و بنفش و سرخ و سبز از شاخهها آویخته بودند و در کنار برگهای زیبای مو جلوهگری میکردند.
امرداد گفت: «درخت انگور در اساطیر مقدس بوده، چون انگور نمادی از خون محسوب میشده که برای زندگی انسان واجبه، و مسلما اینکه انگور نماد خونه به دلیل رنگ آب انگوره. و جالبه که همین آب انگور در شکلهای مختلف از حالت ساده گرفته تا می که در شعر شاعران فارسی هست استحاله داره، همون می سرخ که تعابیر مقدسی از اون شده و چون مظهری از زندگیه میتونه مظهری از خون هم باشه. انگور به دلیل ارتباطش با می مستیبخشی که در حین ناخودآگاهی آگاهی درونی میاره نمادی از اولوهیت هم بوده. و سمبل خرد هم بوده که کاملا میتونه با اون آگاهی درونی از می مستیبخش مرتبط باشه. و شاید حتی اینکه یه شاخه از درخت انگور مظهری از ایزدان بوده به همین خرد هم ارتباط داشته. درضمن، درخت انگور رو باید هر سال هرس کنن و سرشو بزن تا رشدش بیشتر بشه و جوون بمونه، و دقیقا به همین علت درخت انگور نمادی از جوانی و زندگی بیمرگ محسوب میشده.
و یه روایت اساطیری بسیار عمیق هم به دو صورت هست:
یکی اینکه وقتی میترا، ایزد مهر، به فرمان اهورامزدا گاو یکتا رو قربانی میکنه بلافاصله از بدن گاو انواع گیاهان از جمله انگور رویش میکنه...
دومیش اینکه وقتی اهریمن گاو یکتا رو از بین میبره، در محل مرگ او تعداد زیادی گیاه از زمین درمیاد و از خونش درخت انگور رویش میکنه.
باید بگم گاو یکتا در ابتدای جهان تنها گاوی بوده که اهورامزدا آفریده بود که نمادی از روح همهی چهارپایان بوده، و اینکه بعد از مرگش، از بدنش یا از محل مردن و از خونش گیاه به وجود میاد واقعا مفهومی عمیق داره که به نوعی مراحل تکوین زندگی و خلقتو نشون میده، و به پیوند بین گاو و گیاه هم اشاره داره. روییدن درخت انگور از خون گاو هم که اوج زیبایی و معنا رو در خودش داره.»
زن جوان گفت: «خوشههای انگور همیشه برام جلوهی خاصی داشتن، و از حالا به بعد جلوهشون برام بیشتر میشه.»
بعد از به سمتی رفتند که درختان نخل ایستاده بودند. امرداد گفت:«درخت نخل هم تقدس خاصی داره به دو دلیل: یکی اینکه خرما به بار میاره و برکتبخشه... و یکی دیگه اینکه شباهت عجیب و رازآمیزی به انسان داره. هر درختی وقتی سرشو بزنن دوباره رشد میکنه، اما درخت نخل وقتی سرش بریده بشه مثل انسان میمیره. درضمن، مثل انسان که به بلوغ میرسه، درخت نخل هم در شونزده سالگی به بلوغ میرسه. همین خصوصیات رازآلود نخل به همراه برکت و سخاوتش بهش جنبهی مقدس میده...»
حالا دیگر تمام جنگل را دیده بودند.
امرداد گفت:«خب... این هم از گیاهان و درختای این جنگل اساطیری که نشونت دادم... باید بگم که خیلی گیاه و درخت دیگه هم هستن که توی اساطیر فرهنگهای مختلف جایگاه ویژهای دارن، اما من توی این جنگل فقط تعدادی از مهمترین گیاها و درختا رو توی اساطیر ایرانی و فرهنگ ایرانی جمعآوری کردم. یه نکتهی مهم دیگه هم اینکه بعضی از همین گیاها و درختا هم توی اساطیر دیگه جایگاه خاصی دارن، ولی روایتهای مربوط بهشون ممکنه یه مقدار تفاوت داشته باشه...»
زن جوان گفت:«از صمیم قلبم ازت ممنونم امرداد... دیدار با تو و آشنایی با گیاها و درختای اساطیری واقعا برای من اتفاق خیلی قشنگی بود و به منی که به گیاهان و درختا خیلی علاقه دارم جهانبینی تازهای داد. یه دریچهی تازه به روم باز کرد.»
امرداد گفت:«من هم واقعا خوشحالم که به سراغت اومدم و تونستم دریچهی تازهای به روت باز کنم... برای تویی که همیشه ارتباطی عمیق با طبیعت داشتی و از حالا به بعد این ارتباط جنبهی دیگهای هم پیدا میکنه، چون فهمیدی که هستی رازآمیز طبیعت با عمق وجود اسطورهها پیوند داره.»
زن جوان گفت:«دقیقا همینطوره که میگی. واقعا خوشحالم که به این شناخت رسیدم.»
امرداد گفت:«حالا وقت اینه که از این جنگل خارج بشیم، این رویا رو تموم کنیم و به دنیای واقعی برگردیم.»
زن جوان پرسید:«بعد از اینکه به دنیای واقعی برگردیم من چه جوری میتونم باهات ارتباط داشته باشم؟ دلم میخواد باز هم ببینمت.»
امرداد با لبخندی خاص و رازآمیز گفت:«خدا رو چه دیدی... شاید دوباره به رویات بیام... حالا چشماتو ببند و هر وقت که گفتم باز کن.»
زن جوان چشمانش را بست و وقتی آنها را باز کرد درازکشیده روی تخت خوابش قرار داشت، و لبخندی عمیق روی لبانش بود. خورشید داشت طلوع میکرد. و برگهای درختی که پشت پنجرهی کنار تختش بود در متن طلوع خورشید میدرخشیدند.
نویسنده: شبنم حکیم هاشمی