
یکی از کتابهایی که میتوانستم از دل ویرایش دوسالهام پای مجموعۀ عظیم عصر اطلاعات، نوشتۀ مانوئل کاستلز بیرون بکشم، کتاب سرگرمی تا سرحد مرگ، با نام انگلیسی Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business است؛ نوشتۀ نیل پُستمن، به سال 1985. حالاینکه، مقدار اشارۀ کاستلز به پستمن در عصر اطلاعات یکیدو خط، آن هم پراکنده، بیشتر نیست، بماند به حساب ذکاوت ذاتی زائر ستارگان و رصدهای شگفتش! درهرحال، به خیالم قطعاً ازجملۀ کانونیترین بخشهای آن کتاب سهجلدی همان ریزاشارههاست به سرگرمی تا سرحد مرگ.
پُستمن در ایران شناخته شده نیست. به همان اندازه که مارشال مکلوهان نیست. که اگر پستمن شناس بود، این کتاب که یکی از مهمترین آثار علوم رسانه در جهان و یکی از پرفروشترینها در این حوزۀ مطالعاتی است، بیش از اینها خوانده میشد و نامش شنیده میشد. یا دربارۀ مکلوهان، آثار او در حقیقت منبع اصلی مطالعۀ نظریههای مرتبط با رسانه به شمار میرود. نگاهی به کتابهای ترجمهشده از این دو در نشر ایران بیندازید. اینان درست به همان اندازه ناشناختهاند که سواد و شناسایی ما (قشر تحصیلکرده و متوسط ایرانی) از رسانه، فناوری و ارتباطات نوین چندان نیست که حتی قابل تعارف زدن باشد. Media literacy یا سواد رسانهای (آگاهی رسانهای)، مکلوهان و پستمن در خطی سیر میکنند یا در جمعی گرد هم میآیند که احتمالاً نزد ملتفتان به آن منجر به فهمی، گو نصفهونیمه، از قرصترین ستون دنیای امروز خواهد شد: رسانه، و متعاقباً فناوری.
ناگفته نگذارم که این اشارۀ من به مکلوهان، صرفاً بهخاطر نقش مهم این فیلسوف کانادایی در برجسته کردن مفهوم رسانه و فناوری در تاریخ اندیشۀ مدرن است و گره زدن آن با فهم دنیای امروز و امر پیچیدهای همچون فناوری، لزوماً تایید نظرات ستایشگرانۀ او دربارۀ عصر حاضر یا اصطلاحاً «مدرنیته» نیست. ورنه نزد من فیالمثل نگاه انتقادی مارشال برمن در کتاب تجربۀ مدرنیته به نظرات مکلوهان همانقدر مصداق دارد و اصطلاحاً محل نزاع است که نگاه پستمن به تلویزیون و تلویحاً رسانه.
وه که چه ترجمهای!
اجازه بدهید همین ابتدا و پیش از توضیحی دربارۀ کتاب، بروم سراغ ترجمۀ وحید طباطبایی. مترجمی جوان (متولد 1371) که اعتراف میکنم ترجمهاش از این کتاب مهم پستمن از بس فارسیست و از بس روان و سلیس، کیف خوانندۀ هوشیار را کوک میکند و مایۀ حیرت کتابخوانان کارکشتهتر میشود. چرا میگویم خوانندۀ هوشیار؟ چراکه باور دارم خوانندۀ ناهوشیار بسیار است و ناهوشیاریاش چنان مخلِ خواندن که حتی قادر است به این ترجمۀ درخشان در اثر کژی هوشیاری، «ترجمۀ بد» لقب بدهد. چرایی و توضیح علت اینکه چگونه چنین ظرفیتی درون خوانندۀ ناهوشیار هست که خوب را بد جلوه دهد، از حوصلۀ این یادداشت بیرون است. ورنه، گوشهبهگوشۀ این ناهوشیواری را خوب میشناسم و در بیانش هم ناتوان نیستم.
Flashback
من ابتدا قصد کرده بودم این کتاب را به زبان انگلیسی بخوانم. چراکه احتمال میدادم بهسبب امروزی بودن مفاهیم موجود در آن و لنگولوک بودن ترجمۀ کتابهای اینچنینی، ارزش خرید نداشته باشد. پس، زحمت خواندن کتاب به زبان اصلی را با همین سواد نمکشیدۀ خود به جان خریده بودم. اما گوشیِ ناهمراهم ناگهان ریق رحمت را سرکشید و من را در همان ابتدای کتاب (صفحات 40) قال گذاشت. پس، ترجمهاش را خریدم.
راستش، ترجمۀ طباطبایی از این کتاب بهگونهای است که گمان میکنید متنی از مترجمی دستکم 60ساله را میخوانید. دقت کنید گفتم مترجمی 60ساله، اما این توصیف متضمن سنوسال نیست، بلکه اشارهایست به نشانگان تجربه و حذاقت در این ترجمه. حال چگونه این مترجم جوان توانسته ترجمهای به دست دهد که خوانندهای چون من انگار میکند از قلم مترجمی 60ساله بیرون تراویده، کاریست کارستان که طباطباییِ جوان از عهدۀ آن نیک و ستوده برآمده است.
قدری از صفحۀ 55 این ترجمه، محض مزه کردن آن، بخوانید:
امیدوار به اینکه صاف و پوستکنده منظورم را از عنوان این فصل، رسانه در جایگاه معرفتشناسی، بیان کنم، عاریه گرفتنِ این کلامِ نورتروپ فرای[1] را یاریرسان یافتم، فرایی که اصلی را با عنوان رزونانس به کار بست. او مینویسد «بهواسطۀ رزونانس، گزارهای خاص در بستری خاص از معنای عام برخوردار میشود». فرای برای فتحباب از عبارت «خوشههای خشم» سود میجوید که نخست در کتاب اشعیاء[2] درباب جشنی به مناسبت کشتار ظفرآمیزِ ادومیان به چشم میآید. منتها، به قول فرای، «دیری است که این عبارتِ بینظیر از متن اصلی پر زده است و در شاخسار صدها متون تازه آشیان کرده است، متنهایی که بهجای انعکاس تعصبهای آدمی، سرنوشت بشری را سرشار از شوکت و حشمت کرده است.»
جز با خواندن متون فراوان و یقیناً دستبهقلم بودن و همنوایی با روح زبان فارسی و سلاست و صلابت آن، نمیتوان به چنین ترجمهای دست یازید. ازاینرو، چه کتابها و چه ترجمههایی که بعدها از این مترجم روح خوانندگان را از کیف بینبارد.
این درحالی است که –چنانکه خواندید- متنی که پستمن نوشته بهقدری با نامهای سیاستمداران، قانونگذاران، نویسندگان، فعالان اجتماعی و فرهنگی آمریکا، مفاهیم و اصطلاحات عامیانه و فرهنگی و مذهبی آمریکایی-مسیحی و موضوعات اجتماعی و سیاسی آن کشور درهم تنیده که نگو و نپرس. برای مثال مقایسۀ فخامت زبانی و دایرۀ واژگان در یادداشتی از آبراهام لینکلن با سیاستمداری معاصر از این کشور، یا تفاوت فلان شوِ تلویزیونی با اجرای فلانکس با بهمان برنامه و بهمانکس، یا خلقیات و فن بیان فلان سیاستمدار اهل ایالات ویرجینیا از قرن گذشته با خلقیات و فن بیان سیاستمداری نیویورکی که از دوران تایپوگرافی عبور کرده است و با عصر تلویزیون عجین شده است.
حتی با وجود چنین متن تنیده در رنگوبوی فرهنگ کشوری دیگر، که نیک میدانم از دشوارترین متنها برای ترجمه است، ماحصل کار طباطبایی شگفتآور است. گویی نویسندهای در ایران کتاب را نوشته و حتی این خیال را میتوان پروراند که شاید پستمن فارسی هم میدانسته و کتاب را در نسخهای اختصاصی برای فارسیزبانان نوشته. آری، تا به این حد!
ناشرِ ناسپاس به ترجمۀ درخشان
حال، آنچه این جهد و افشرۀ جان و جهان طباطبایی را قدری ضایع کرده چیست؟ وظیفهای است که ناشر (نیلوفر) از گردن خود باز کرده و متن را ویرایشنکرده چاپ کرده است. درواقع، آنچه آن خوانندۀ ناهوشیار آن را ترجمۀ بد نامیده، آفتی مربوط به نشر است که یقۀ این ترجمۀ برجسته را نیز گرفته است. کتاب پر است از غلطهای تایپی و ایرادهایی که اظهرمنالشمس است که بایستی بهدست ویراستار برطرف میشده است. این، تنها ایراد این کتاب است که هنگام خواندن اذیتتان میکند.
بااینهمه، حتی از پس چنین قصور متداول و تیرهای هم، ترجمۀ طباطبایی خوش میدرخشد. حال چرا ناشر را ناسپاس مینامم؟ چون اوست که باید چنین ترجمهای را بر طلیعۀ صنعت چاپ و نشر بگیرد و بگرداند و جار بزند که آی کتابخوانان، ببینید چه درّی چاپ کردهام. اما گویی اوضاع خیطتر از آن است که ترجمۀ پاکیزه و روان و سلیس خریداری داشته باشد و محل توجه ناشری همچون نیلوفر قرار بگیرد.
سرگرمی تا سر حد مرگ
برگردم به کتاب و سخناش. من سالهاست با مفهوم سرگرم شدن زاویه دارم؛ سرگرم شدن در هر حوزهای. گرچه خود فرزند زمانۀ سرگرمیام و حتی معترفم که هماکنون به برخی ابزارهای سرگرمی بسی مشتاقانه معتادم! منجمله بازی و کنسول که هنوز قادر است مرا سرگرم کند. اما این دلیل نمیشود تا از دید انتقادیام از آن روبگیرم. خو گرفتن به ابزارهای زیستی و تفریحی یک چیز است و نگریستن به آن و وارسیدن و پرسش از چیستی و چگونگیاش چیزی دیگر. سخن به گزاف نگویم و خلاصه کنم که گویی همزمان به چیزهایی که سخت دوستشان دارم میتوانم به دیدۀ شک و تردید هم بنگرم. به هنر، به سینما، به کتاب، به تمدن و حتی با تهوری نابخشودنی به شعر!
این را از آن باب نوشتم که اساساً چرا کتاب نیل پستمن و نقل قولهای کاستلز در عصر اطلاعات از او در نظر من جذاب به نظر آمد و رصد کردنش در عصر اطلاعات همچون تشعشعات چیزی گرانبها چشمِ عقلِ زائر ستارگان را گرفت. آنقدر که برای خواندنش به هر دری زدم.
اینها را گفتم تا روشن کنم که من خوانندۀ باری به هر جهت نیستم که هرچه به دستش برسد بخواند. من تا چیزی در جانم رسوخ نکرده باشد و تمنایی در وجودم حاصل نشود و ارتعاش و انعکاس آن تمنا را در قلم و سخن دیگری نبینم یا حس نکنم، رو بهسوی کتابی نمیکنم؛ خاصه در چهلسالگی که حوصلۀ پرداختن به هرچیزی نه در خیال و فکرم هست، نه در فیزیولوژیکِ هر روز فرسودهترم. پس، علت خواندن و نوشتن دربارۀ سرگرمی تا سر حد مرگ زاییدۀ تفنن و سرگرمی نیست، بلکه زاییدۀ همان دیدِ انتقادی به سرگرمیست. همین نوشتۀ کوتاه نیز آنقدر برایم اهمیت داشت که چیزی حدود 6 ماه را صرف نوشتن آن کنم و از صرافت نوشتنش نیفتم. چراکه باور کردهام کتاب کتابِ بسیار مهمیست.
ازاینرو، و با چنین پیشزمینهای در ذهن، هرچه سنم بیشتر شد و عقلم قد کشید بیشتر مظاهر تمدن معاصر را به دیدۀ ابزارهای سرگرمی و نمایش دیدم. با اندکی مسامحه بایستی بگویم همۀ مظاهر آن را. بزرگترین طنین این دغدغه که در نهایت به ضربهای فکری –اگر بتوانم چنین نامی برایش برگزینم- بدل شد، هنگامی زده شد که سلین در «در انتهای شب» نوشت: ما طبیعتاً آنقدر پوچیم که فقط تفریح میتواند مانع مردن ما بشود. این جمله در اندیشۀ من آنقدر فلسفی و فاشگوست که مانند دیدن جهانِ امروز با اشعۀ ایکسری است. نکتۀ شایان توجه این است که این جمله در رمان پساز سفر شخصیت اصلی به آمریکا گفته میشود. کنایتی دوچندان به بزرگترین کشور سرگرمیساز کرۀ خاکی.
رودهدرازی کردم، بالاخره برگردم به کتاب و سخناش. پستمن در این کتاب به ظن بسیاری، بدبینانه به رسانههای تصویری و خاصه تلویزیون نگاه میکند. و اگرچه خود در طول کتاب فروتنانه زهر گمانهایش را، احتمالاً بهسود آرامش خیال جامعۀ حساس آمریکا و والدین، میگیرد، اما طنین آنچه میگوید کوبندهتر از آن است که کسی یا کسانی را یارای پنهان کردنش باشد. او آشکارا از تغییر شکل اندیشیدن و سخن گفتن میگوید. از تغییر مبانی ارتباطی انسانها و از رونق افتادن سخنی که حاصل اندیشیدنِ حقیقی و مکتوب باشد، نه حاصل شامورتیبازیهای دنیای رسانه و نمایش. او در فرازی مهم از کتاب برنامههای آموزشی تلویزیون را که بسیاری از آن دفاع میکنند، آموزش حقیقی نمیداند و حتی به کارآمد و موثر بودنش به دیدۀ شک مینگرد. پستمن معتقد است که آموزش حقیقی در مدارس اتفاق میافتد. البته بدیهی است که ما نباید نظام آموزشی دربوداغان خودمان را با نظام آموزشی کشورهای توسعهیافته مقایسه کنیم. پستمن در بیان هر بُعدی از ابعاد تذکار خود، هرگز رو به نثری ژورنالیستی نمیآورد تا مثلاً آموزش در تلویزیون را با احوالی لحظهای و توصیفاتی هیجانانگیز نقد کند، بلکه متوسل به حقایق آماری، تجربی، ملموس و بلندمدت میشود. از این حیث، در کتاب حتی شیوههای صحیح کتاب خواندن را نیز به شما میآموزد و خود در بیان افکارش، بسیار شمرده و متأملانه پیش میرود.
در محوریترین بخش کتاب، پستمن گذار از دوران تایپوگرافی، یعنی اندیشیدن انسان و عجین شدن خُلق انسان بهواسطۀ مکتوبات را به دوران رسانهمحور، که رصد آن را تا اختراع تلگراف عقب میبرد، نشانگان تغییری عظیم در تمدن میبیند. تغییری در نوع اندیشیدن انسان که در دوران تایپوگرافی با تأمل، درنگ و شاخصهایی همراه بود، که در عصر رسانه (تلویزیون در زمانۀ پستمن) همگی بهکلی رنگ باخته است و جایش را به ابزارهایی برای سرگرمی و نمایش –سرعت در انتقال پیام که آگهی وجه بارز آن است- داده است. مسئلهای که متفکر معاصری مانند بیونگ چول هان نیز در کتاب جامعۀ فرسودگی، جامعۀ شفافیت روی همان دست میگذارد. پستمن حتی فلان جملۀ قصار از فلان سیاستمدارِ برجستۀ قرن گذشته را نتیجۀ اندیشه و تفکر نمیداند، بلکه آن را براساس مکانیکهای کارکردی رسانه و آگاهی هرکس از اثرگذاری آن بهواسطۀ رسانههای جمعی بر شنوندگان میبیند؛ نه گفتهای که حاصل اندیشهای ژرف برای مرتفع کردن معضلات جوامع است و ماحصل مطالعه و دقت در سخن و واژگان و در یک کلام، مکتوبات است.
او برای مدعای خود مثالهای بسیاری از سرتاسر تاریخ آمریکا میآورد تا نشان دهد اثر عجین بودن با مکتوبات چگونه خود را در کلام و اندیشۀ انسانها نمایان میکند. از عامی گرفته تا خاص. مثلاً با آماری حیرتانگیز نزد خوانندۀ ایرانی، میزان باسوادی مردان در دو ایالت آمریکا را بین سالهای 1660 تا 1700 بیش از 97درصد برمیشمرد. به اعداد و تاریخ توجه کنید. سپس بروید و بخوانید جنگ الغای بردگی کی رخ داد. سپس بیابید ربط فرایندی تاریخی را با سواد و اندیشه. جالب آنکه میزان سواد زنان در همان بازۀ زمانی بیش از 70درصد است. زمانی که به این خطوط کتاب رسیدم، چندین بار آن را خواندم. اول برای آنکه اعداد را باور نمیکردم. سپس برای آنکه اعداد درست در ذهنم جاگیر شود. آنقدر باور نداشتم که حتی به جستوجویی در گوگل برای ردیابی سخنی مشابه پرداختم. گرچه پستمن ماخذ خود را از این آمار در کتاب آورده است. میخواهم بگویم به چه مایه از تردید رسیده بودم.
سپس در بخشهای انتهایی کتاب با توضیحاتی علمی و دقیق اتفاقی را که تلویزیون بر سر عقل آدمی (فرایند اندیشه کردن و مسئلۀ درنگ) میآورد، توضیح میدهد. اینکه چگونه درنگ ما برای سخن گفتن و فکر کردن بدل به پراندن واکنشهایی شده است منطبق با تربیت تلویزیونی. چیزی برای سرگرمی محض و نه هیچ فایده و منظور دیگر. چیزی که امروزهروز هم ادامه دارد و مثلاً تحقیقات از مقدار اعتیادآوریِ شبکههای اجتماعیای مانند اینستاگرام همچنان محل بحث است و مخرب بودنش در ابعاد گوناگون – بر کارکرد مغز انسان، عادت کردن به تماشای ویدئوهای کوتاه و تاثیر ریلز بر حوصلهسربر بودن تماشای فیلم و...- هر روز بیش از روز پیش به اثبات میرسد. همچنانکه این کتاب پستمن هنوز محل بحث است و بسیار سادهلوحانه خواهد بود اگر بگوییم چون از تلویزیون میگوید، پس تاریخش گذشته است. حتی همین شیوۀ استدلال کردن و نظر دادن یا پیشفرض گرفتن دربارۀ این کتاب و نامش، زاییدۀ عصر سرگرمی و تفنن و لایک کردن و اسکرول کردن بینهایت برای تماشای معتادانۀ محتویات چرند و بیسروته است. چراکه گویی مکانیک تأمل از ذهنها سلب شده است.
بخوانید چول هان در کتاب جامعۀ فرسودگی، جامعۀ شفافیت دربارۀ تأمل، از قول نیچه، چه میگوید و خود رد اندیشۀ پستمن را بزنید تا بدانید کتابش آبشخور کدام سنتِ فکریست:
پیشفرض زندگی متفکرانه آموختن شیوۀ خاصی از نگریستن است. نیچه در غروب بتان سه وظیفه را صورتبندی میکند که برایشان تعلیم لازم است. آدمی باید سه چیز را یاد بگیرد: نگریستن، اندیشیدن و گفتن و نوشتن. به قول نیچه هدف آموزش «فرهنگ نجیب» است. یادگیریِ نگریستن یعنی «عادت دادن چشمانت به سکون، به صبر، به اینکه بگذاری امور بر تو هویدا شوند»، یعنی توان توجه عمیق و متفکرانه را در خود بپرورید، یعنی بتوانید طولانی و آرام خیره شوید. اینگونه «یادگیری نگریستن» نمایندۀ «اولین تعلیم ابتداییِ معنویت است». آدمی باید یاد بگیرد که «فوراً به یک محرک واکنش نشان ندهد، بلکه مهار غریزههای بازدارنده و مانع را به دست بگیرد».[3]
پستمن بهخوبی لزوم وجود تلویزیون (رسانه) را میفهمد، اما این امر به تسامح یا پذیرش هر شکلی از آن یا به قول امروزیها «فرهنگ استفاده» از آن منجر نمیشود. همیشه قشری (عمدتاً بورژوازی یا متوسط) وجود دارد که مسائل روز را با عینک فرهنگ استفاده سادهسازی میکند و در انتشار و گسترش معضلات و بیماریهای آن سهیم است، بیآنکه فهم درستی از آسیبهای آن به دست آورد. این قشرِ استفادهکننده نمیتواند جز این باشد که هست، چراکه عمدتاً با همان ابزارها خود را تعریف میکند (واکنشهای اجتماعی و کمپینهای فرهنگی و سیاسی و غیره)، برای همین «توده» باقی میماند و سرگرم نقش تودگی خویش میشود و هرگز به تعالی یا ارتقا یا غیرتودگی نمیرسد. این ابزار استفادهشده میخواهد تلویزیون در دهههای پیش باشد، یا توئیتر (ایکس) و اینستاگرام و فیسبوک در امروزِ مفتخر به عصر هوش مصنوعی و انسانِ بیدارِ مبارزِ تننده به محدودیتهای اجتماعیسیاسی و پذیرای تمام آنچه از مخیلۀ تخیلیِ انسان بیرون میریزد!
پستمن در صفحۀ 193 کتاب با استعانت از تیزبینیهای مخصوص هانا آرنت[4] و با توجه به کنایۀ نهفته در آن به قشرِ اشارهشده در پاراگراف پیش، مینویسد:
برهانی نهایی در کار است حاکی از اینکه هر خردهای هم بتوان از مذهب تلویزیون گرفت، این واقعیت گریزناپذیر به قوتِ خود باقی میماند که مذهبِ تلویزیونی قادر به جذب میلیونها مخاطب تلویزیونی است. به نظر معنای گفتههای نقلشده از بیلی گراهام و پت رابینسون در این نکته مکنون است که تودهها به چنین مذهبی محتاجاند. تا آنجا که بنده مطلعم، بهترین پاسخ برای این حضرات متعلق به هانا آرنت است، آنجا که در حین تأمل در باب محصولات فرهنگ تودهای، نوشت:
این وضعیتِ امور را، که به راستی نظیرش را در هیچ کنجی از جهان نمییابید، میتوان با اطمینان فرهنگ تودهای نامید. جارچیان و مورجان آن نه تودههایند نه سرگرمیسازانِ تودهها، بلکه آنانیاند که در تلاشاند تا تودهها را با آن چیزی سرگرم سازند که دیرزمانی ابژۀ اصیل فرهنگ بود، یا به آنان تلقین کنند که هملت میتواند بهاندازۀ بانوی زیبای من[5] سرگرمکننده، و همچنین آموزشی باشد. خطرِ آموزشِ تودهای دقیقاً این است که میتواند به راستی بسیار سرگرمکننده از کار دربیاید. پرشمارند مؤلفانِ عظیمالشأنی از روزگار گذشته که از سدهها نسیان و نادیدهانگاری جان به در بردند، اما کماکان این پرسش به قوت خود باقی است که آیا آنان میتوانند از شرّ نسخۀ سرگرمکنندۀ آنچه خود میگویند، جان به در بَرند.
1. فیلسوف و اسطورهشناس کانادایی (1991-1912).
2. کتابی نوشتۀ اشعیاء، از پیامبران عهد عتیق، که در سدۀ 8 پیشاز میلاد میزیسته است.
3. جامعۀ فرسودگی، جامعۀ شفافیت، بیونگ چول هان، ترجمۀ محمد معماریان، انتشارات ترجمان، ص45.
4. فیلسوف و تاریخنگار آلمانیآمریکایی (1975-1906).
5. نمایش موزیکالی نوشتۀ آلن جی لرنر به سال 1956 که از روی نمایشنامهای به نام Pygmalion از جرج برنارد شاو (1913) نوشته شده است. از روی نمایش جی لرنر فیلمی موزیکال نیز به همین نام (My fair lady) با بازی آئودری هپبورن در سال 1964 ساخته شد.