
منوچهر ستوده (1395-1292)، ايرانشناس و جغرافيدان تاريخی نقل میكند: يكی از روزهای سال دوم دانشسرا استاد فروزانفر به ما دانشجويان گفت: «استادِ من، اديب پيشاوری، در حدود صدوپنجاه تا صدوشصت هزار بیت شعر حفظ بود؛ من به عنوان استاد شما در حدود پنجاه تا شصت هزار بیت در خاطر دارم. شما، تا جایی كه دقت كردهام، شايد پنج تا شش هزار بیت در حافظه داشته باشيد. وای به حال افرادی كه زير دست شما تعليم يابند.» سپس ستوده اضافه میكند: «امروز اين اضمحلال فكری را بنده در نسل پس از خود میبينم!».
با خواندن اين نقل قول دو سوال پيش میآيد: اول اينكه آيا حقيقتا اين اضمحلال فكری رخ داده است؟ ما كه در ظاهر خود را آدمهای باهوشتری در قياس با گذشتگان میدانيم، پس چه شده كه اتهام اضمحلال فكری بر پيشانیمان خورده است. میتوانيم به رد ادعا برآییم و بگوییم چنین نيست؟ بهراستی چند خط شعر از بريم؟ سوال دوم اينكه آيا شعر از بر نبودنِ ما معاصران كه حاجتش به اثبات نيست، تا اين اندازه اهميت دارد كه اديبی چون فروزانفر پيشاپيش به سببش به حالمان افسوس بخورد؟ مگر چه در شعر و شعر حفظ كردن هست كه آن استادِ رخت به سراچه باقی كشيده، از آن همچون دارایی گرانبها، بل گرانبهاترين، ياد كرده است؟! اينجا بايد روشن كرد كه اين «ما» نه مردمِ كوچهبازار كه مخاطبانِ ادبيات و شعرند؛ منِ نويسندهام؛ قلمزنان و مولفاناند و در عمومیترين شكل، تحصيلكردگان.
ما در تقويمِ ادبی خود روزهای بسياری برای پاسداشت شعر و شاعری داريم: اول ارديبهشت روز بزرگداشت سعدی، 25 ارديبهشت روز بزرگداشت فردوسی، 28 ارديبهشت روز بزرگداشت خيام، 27 شهريور روز شعر و ادب فارسی، 8 مهر روز بزرگداشت مولوی، 20 مهر روز بزرگداشت حافظ. با اين حال، با وضعيتِ ترسيم شده، بهگمانم اين روزها بيش از آنكه يادكردی باشد از شعر و شاعری و ادب، بهسانِ هشدار است. همچون هشدار برای يوزپلنگ ايرانی در حال انقراض، بايد برای كمرنگ شدن، بهخاطر نياوردن و شايد انقراضِ شعر در گپوگفتهای روزمره و حتی گفتوگوهای ادبی، چارهای انديشيد. نكته اينجاست كه شايد چارهانديشی در اين فقره نه كار متوليانِ محتضرِ فرهنگی كه كار ماست و بارش اول بر دوشِ ما. امروزه حتی منسوبان به شعر و شاعری نيز چندان شعر نمیدانند و آن را نمیشناسند. همچنانكه شفيعی كدكنی همواره شعر حفظ بودن را ملاكی برای شعرشناسی و شعردوستی دانسته است، بهراستی ما شعرشناسان خوبی هم نيستيم. اما آيا اين وضع چارهكردنی است و از مای سپر به دست برابر غولِ نان برمیآيد؟ چگونه بايد اثبات كرد كه زدودنِ شعر از بستر گفتمانی فارسیزبانان با زدودنِ خميرۀ فرهنگی ما و تهي شدنِ هويتمان مساوی خواهد بود؟
شايد بسيار به اين سوالِ اساسیتر برخوردهايم كه در دنيای جديد چه میگذرد كه شعر چنين به حاشيه رفته است؟ مساله وضعِ موقتی همچون دنياگيری كرونا نيست. من به ياد دارم زمانی را (ابتدای دهه هشتاد) كه در فرهنگسرای بهمن برای يک جلسۀ سادۀ شعر و شعرخوانیِ بدونِ مدعو، سالنی صدنفره كيپتاكيپ پر میشد و حتی ايستاده شعر میشنيدند. اين مساله حتی برای شهرهای حاشيه كرج، در ابتدای دهۀ نود هم صادق بود. اما هنگامی كه آخرين بار، يعنی دو سال پيش و درست پيش از همهگيری كرونا، سری به شب شعری زدم، خوشبينانه بيست نفر در سالن نشسته بودند. بينديشيم كه در اين ده سال بر ما چه گذشته است كه یاران فراموش كردند عشق*. كسانی بر اين باورند كه اتفاقی نيفتاده است و كسانی باور ديگری دارند كه شعر در دنيای ديجيتال و خريدخصال، مهجورتر از هر دورانِ ديگری است. هرچه هست نمیتوان كتمان كرد كه صد سال پيش سطربهسطرِ تک تکِ روزنامههای اين خاک مزين به شعر بود و اكنون در اقليمی به بزرگی ايران، تنها دو مجلۀ تخصصیِ شعر چاپ میشود. شمارگانِ كتابهای شعر و تعداد صفحههايشان را خود بهتر میدانید. اگر اينها هشدار نيست، پس چيست؟
آيا آن سيری كه فروزانفر ترسيم كرده بود در نهايت به بيگانگی ما از شعر و ادبيات -و متعاقبا بيگانگی با هويتِ تاريخیفرهنگیمان- منجر شده است؟ آن هم برای ملتی كه بيش از هزار سال با شعر عجين و انيس بوده است. آنهم شعری كه ريشۀ تمامِ شاخصهای فرهنگیمان از آن آب میخورد. میتوان پا پيشتر گذاشت و پرسيد آيا بیهويتیِ امروزِ ما معلولِ همين بيگانگی با هويتِ تاريخی و فرهنگی ماست؟ در اين صورت چه شیرين سازد تلخ افسانه ما را؟* آيا تمسخرِ شعرپردازان و ادبپروران در نظرِ دانشآموختگان رشتههای فنی، صنعت و اقتصاد مويد همين ادعاست؟ آيا در بوق كردنِ اهميتِ توسعه و پيشرفت و به حاشيه راندنِ ادبيات -و علوم انسانی- در نگاهِ عموم (دانشگاهيان)، مسببِ نگاهِ آن دانشجويان است؟ يا حق با آنانی است كه فاتحانه مدعیاند دورانِ شعر در دنيای ديجيتالی و بمبارانِ اطلاعات -اطلاعاتِ خالهزنكی- تمام شده است. گویی سرانجام به توفيقِ اخراجِ شعر و شاعران از پادآرمانشهرهایشان نائل آمدهاند.
بگذاريد از سوی ديگر ماجرا نيز پرسش كنم. آيا اساسا ماهيتِ زندگیِ امروزی و پرهمهمه و سرسری و انبوه از انديشۀ سلامت، نيازمندِ شعر است؟ شعری كه گاهی ساكت است و محتاجِ درنگ و زمزمه و گاهی كه هيچ سلامت نمیشناسد، چون خون میجوشد و شاعر از شعر رنگش میزند*. آيا حقيقتا جایی برای شعر در دنيای امروز هست؟ آيا در مقامِ يک گزارۀ بدبينانه، يقين داريم كه خليفكانِ ژنتيكیِ آدميم، يا به قولِ داريوش شايگان كودكانِ دورۀ فترتيم، در فاصلۀ بين احتضارِ خدايان و مرگِ قريبالوقوعشان*. شايد ما جهشيافتگانِ شعر نابلديم -انسانهای موتاسيونی-. سايبورگهای عاشقِ دنيای بيونيک و مفتخر به تعريفهای نو از اخلافِ آدم: انسانِ ابزارساز. يا اينكه من نقشی بر آب میزنم از گريه حاليا* و شاعران و ادبپروران به كار سرودن مشغولاند و آنان كه بايد شعر بخوانند و ادبيات بجويند، سر خود را به هوای كلمه و بيت گرم میكنند و دلشان به مكاشفههای شاعران قرص است تا كی شود قرينِ حقيقت مجازشان.
1- عنوان برگرفته از شعر «بر سرمای درون» از احمد شاملو: «آی عشق آی عشق چهره آبی ات پیدا نیست»، دفتر ابراهیم در آتش.
2- چنان قحط سالی شد اندر دمشق / که یاران فراموش کردند عشق، بوستان، باب اول.
3- شعری از صائب تبریزی: «تو کز خون شیر و نوش از نیش و گل از خار می سازی / به چشم خلق شیرین ساز تلخ افسانه ما را»، دیوان اشعار، غزلیات.
4- مصرعی از مولانا: «خون که می جوشد منش از شعر رنگی می زنم»، دیوان شمس، غزل 2807.
5- آسیا در برابر غرب، ص84.
6- حافظ: «نقشی بر آب میزنم از گريه حاليا / تا كی شود قرينِ حقيقت مجاز من، دیوان غزلیات، غزل 400.