
تقوى و نجات از مشكلات
آيات فوق از اميد بخشترين آيات قرآن مجيد است كه تلاوت آن دل را صفا و جان را نور و ضيا مىبخشد، پردههاى ياس و نوميدى را مىدرد، شعاعهاى حياتبخش اميد را به قلب مىتاباند، و به تمام افراد پرهيزگار با تقوا وعده نجات و حل مشكلات مىدهد.
در حديثى از ابوذر غفارى نقل شده كه پيامبر اکرم (ص) فرمودند:
انى لا علم آية لو اخذ بها الناس لكفتهم : و من يتق الله يجعل له مخرجا... فما زال يقولها و يعيدها
من آيهاى را مىشناسم كه اگر تمام انسانها دست به دامن آن زنند براى حل مشكلات آنها كافى است، پس آيه "ومن يتق الله..." را تلاوت فرمود و بارها آن را تكرار كرد.
در حديث ديگرى از رسول خدا (ص) نقل شده كه در تفسير اين آيه فرمود:
من شبهات الدنيا و من غمرات الموت و شدائد يوم القيامه
خداوند پرهيزكاران را از شبهات دنيا و حالات سخت مرگ و شدائد روز قيامت رهائى مىبخشد.
اين تعبير دليل بر اين است كه گشايش امور براى اهل تقوا منحصر به دنيا نيست، بلكه قيامت را نيز شامل مىشود.
و در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است:
من اكثر الاستغفار جعله الله له من كل هم فرجا و من كل ضيق مخرجا
هر كس بسيار استغفار كند (و لوح دل را از زنگار گناه بشويد) خدا براى او از هر اندوهى گشايشى، و از هر تنگنایى راه نجاتى قرار مىدهد.
جمعى از مفسران گفتهاند كه نخستين آيه فوق، درباره "عوف بن مالك" نازل شده كه از ياران پيامبر (ص) بود، دشمنان اسلام فرزندش را اسير كردند، او به محضر پيامبر (صم) آمد و از اين ماجرا و فقر و تنگدستى شكايت كرد، فرمود: تقوا را پيشه كن و شكيبا باش و بسيار ذكر لا حول و لا قوة الا بالله را بگو، او اين كار را انجام داد، ناگهان در حالى كه در خانهاش نشسته بوده فرزندش از در، درآمد، معلوم شد كه از يك لحظه غفلت دشمن استفاده كرده و فرار نموده، و حتى شترى از دشمن را نيز با خود آورده است. (اينجا بود كه آيه فوق نازل شد و از گشايش مشكل اين فرد با تقوا و روزى از جائى كه انتظارش را نداشت خبر داد.)
ذكر اين مطلب نيز لازم است كه هرگز مفهوم آيه، اين نيست كه انسان تلاش و كوشش براى زندگى را به دست فراموشى بسپارد، و بگويد در خانه مىنشينم و تقوا پيشه مىكنم و ذكر "لا حول و لا قوة الا بالله" مىگويم تا از آنجا كه گمان ندارم به من روزى مىرسد، نه هرگز مفهوم آيه چنين نيست، هدف تقوى و پرهيزكارى توام با تلاش و كوشش است، اگر با اين حال درها به روى انسان بسته شد خداوند گشودن آنها را تضمين فرموده است.
و لذا در حديثى مىخوانيم كه يكى از ياران امام صادق (ع)، عمر بن مسلم مدتى خدمتش نيامد، حضرت جوياى حال او شد، عرض كردند: او تجارت را ترك گفته، و رو به عبادت آورده، فرمود: واى بر او، آيا نمى داند كسى كه تلاش و طلب روزى را ترك گويد دعايش مستجاب نمىشود.
سپس افزود: جمعى از ياران رسول خدا (ص) وقتى آيه "و من يتق الله يجعل له مخرجا و يرزقه من حيث لا يحتسب" نازل شد درها را به روى خود بستند، و رو به عبادت آوردند و گفتند خداوند روزى ما را عهدهدار شده! اين جريان به گوش پيامبر (ص) رسيد، كسى را نزد آنها فرستاد كه چرا چنين كردهايد؟ گفتند: اى رسول خدا! چون خداوند روزى ما را تكفل كرده و ما مشغول عبادت شديم، پيامبر (ص) فرمود:هر كس چنين كند دعايش مستجاب نمىشود، بر شما باد كه تلاش و طلب كنيد.
منظور از توكل بر خدا، اين است كه انسان تلاشگر كار خود را به او واگذارد و حل مشكلات خويش را از او بخواهد، خدایى كه از تمام نيازهاى او آگاه است، خدایى كه نسبت به او، رحيم و مهربان است، و خدایى كه قدرت به حل هر مشكلى دارد. کسى كه داراى روح توكل است، هرگز ياس و نوميدى را به خود راه نمىدهد، در برابر مشكلات احساس ضعف و زبونى نمىكند، در برابر حوادث سخت، مقاوم است، و همين فرهنگ و عقيده چنان قدرت روانى به او مىدهد كه مىتواند بر مشكلات پيروز شود، و از سوى ديگر امدادهاى غيبى كه به متوكلان نويد داده شده است به يارى او مىآيد، و او را شكست و ناتوانى رهایی مىبخشد. در حديثى از پيامبر گرامى اسلام (ص) آمده است كه فرمود: از پيك وحى خدا، جبرئيل، پرسيدم: توكل چيست؟ گفت:
حقيقت توكل اين است كه انسان بداند مخلوق، نه زيان مىرساند، و نه نفع، و نه عطا مىكند و نه منع، چشم اميد از خلق برداشتن (و به خالق دوختن) هنگامى كه چنين شود، انسان جز براى خدا كار نمىكند، به غير او اميد ندارد، از غير او نمىترسد، و دل به كسى جز او نمىبندد، اين روح توكل است.
"توكل" با اين محتواى عميق، شخصيت تازهاى به انسان مىبخشد، و در تمام اعمال او اثر مىگذارد، لذا در حديثى مىخوانيم كه پيغمبر اكرم (ص) در شب معراج از پيشگاه خداوند سؤال كرد: پروردگارا! چه عملى از همه اعمال برتر است؟ خداوند متعال فرمود: چيزى در نزد من افضل و برتر از توكل بر من، و خشنودى به آنچه قسمت كردهام نيست. بديهى است توكل به اين معنى هميشه توأم با جهاد و تلاش و كوشش است، نه تنبلى و فرار از مسئوليتها.