
اين آيه و چند آيه بعد، درباره يكى از مهمترين مسائل اسلامى، يعنى مسأله رهبرى بحث مىكند و مراجع واقعى مسلمين را در مسائل مختلف دينى و اجتماعى مشخص مىسازد.
نخست به مردم با ايمان دستور مىدهد كه از خداوند اطاعت كنند، بديهى است براى يك فرد با ايمان همه اطاعتها بايد به اطاعت پروردگار منتهى شود، و هر گونه رهبرى بايد از ذات پاك او سرچشمه گيرد، و طبق فرمان او باشد، زيرا حاكم و مالك تكوينى جهان هستى او است، و هر گونه حاكميت و مالكيت بايد به فرمان او باشد.
در مرحله بعد، فرمان به پيروى از پيامبر (ص) مىدهد، پيامبرى كه معصوم است و هرگز از روى هوى و هوس، سخن نمىگويد، پيامبرى كه نماينده خدا در ميان مردم است و سخن او سخن خدا است، و اين منصب و موقعيت را خداوند به او داده است، بنابراين اطاعت از خداوند، مقتضاى خالقيت و حاكميت ذات او ولى اطاعت از پيامبر (ص) مولود فرمان پروردگار است و به تعبير ديگر خداوند واجب الاطاعة بالذات است، و پيامبر (ص) واجب الاطاعه بالغير و شايد تكرار "أطيعوا" در آيه اشاره به همين موضوع يعنى تفاوت دو اطاعت دارد.
و مرحله سوم فرمان به اطاعت از "اولی الامر" مىدهد كه از متن جامعه اسلامى برخاسته و حافظ دين و دنياى مردم است.
شایان ذکر است دلایل مختلف و همچنین روایات متعددی برای تایید این تفسیر، موجود میباشند که برای حفظ اختصار از ذکر آنها در اینجا صرف نظر شده است. علاقهمندان به بررسی دقیقتر، به کتب تفسیر از جمله تفسیر نمونه و تفسیر المیزان مراجعه نمایند.
اولیالامر چه كسانى هستند؟!
درباره اينكه منظور از اولیالامر چيست در ميان مفسران اسلام سخن بسيار است كه در اینجا به ذکر نظر شیعیان آن اکتفا میکنیم:
همه مفسران شيعه در اين زمينه اتفاق نظر دارند كه منظور از اولیالامر، امامان معصوم ميباشند كه رهبرى مادى و معنوى جامعه اسلامى، در تمام شئون زندگى از طرف خداوند و پيامبر (ص) به آنها سپرده شده است، و غير آنها را شامل نمىشود، و البته كسانى كه از طرف آنها به مقامى منصوب شوند و پستى را در جامعه اسلامى به عهده بگيرند، با شروط معينى اطاعت آنها لازم است نه به خاطر اينكه اولیالامرند، بلكه به خاطر اينكه نمايندگان اولیالامر مىباشند.
تنها تفسيرى كه از اشكالات متعدد سالم ميماند تفسير اولیالامر به رهبران و امامان معصوم است، زيرا اين تفسير با اطلاق وجوب اطاعت كه از آيه فوق استفاده ميشود كاملا سازگار است، چون مقام عصمت امام، او را از هر گونه خطا و اشتباه و گناه حفظ ميكند، و به اين ترتيب فرمان او همانند فرمان پيامبر (ص) بدون هيچگونه قيد و شرطى واجب الاطاعه است، و سزاوار است كه در رديف اطاعت او قرار گيرد و حتى بدون تكرار اطيعوا عطف بر رسول شود. جالب توجه اينكه بعضى از دانشمندان معروف اهل تسنن از جمله مفسر معروف فخر رازى در آغاز سخنش در ذيل اين آيه ، به اين حقيقت اعتراف كرده ، ميگويد:
كسى كه خدا اطاعت او را به طور قطع و بدون چون و چرا لازم بشمرد حتما بايد معصوم باشد، زيرا اگر معصوم از خطا نباشد به هنگامى كه مرتكب اشتباهى ميشود خداوند اطاعت او را لازم شمرده، و پيروى از او را در انجام خطا لازم دانسته، و اين خود يك نوع تضاد در حكم الهى ايجاد ميكند، زيرا از يك طرف انجام آن عمل ممنوع است، و از طرف ديگر پيروى از اولیالامر لازم است، و اين موجب اجتماع امر و نهى ميشود. بنابراين از يك طرف ميبينيم خداوند اطاعت فرمان اولیالامر را بدون هيچ قيد و شرط لازم دانسته و از طرف ديگر اگر اولیالامر معصوم از خطا نباشند چنين فرمانى صحيح نيست، از اين مقدمه چنين استفاده ميكنيم كه اولی الامر كه در آيه فوق به آنها اشاره شده حتما بايد معصوم بوده باشند.
گواهى احاديث:
در منابع اسلامى نيز احاديثى وارد شده كه تفسير اولیالامر را به امامان اهل بيت تاييد ميكند از جمله مفسر مشهور اسلامى ابوحيان اندلسى مغربى در تفسير بحر المحيط مينويسد كه اين آيه در حق على (ع) و ائمه اهل بيت (ع) نازل گرديده است.
به عنوان یک نمونه دانشمند اهل تسنن، ابوبكر بن مؤمن الشيرازى در رساله اعتقاد از ابن عباس نقل ميكند كه آيه فوق درباره على (ع) نازل شد، هنگامى كه پيامبر (ص) او را (در غزوه تبوك) در مدينه بجاى خود گذارد، على (ع) عرض كرد: اى پيامبر! آيا مرا همانند زنان و كودكان در شهر قرار ميدهى؟ پيامبر (ص) فرمود: "آيا دوست ندارى نسبت به من همانند هارون (ع) نسبت به موسى (ع) بوده باشى، آن زمانى كه موسى (ع) به او گفت: در ميان بنى اسرائيل جانشين من باش و اصلاح كن." سپس خداوند عزوجل فرمود: و اولى الامر منكم.