
نکاتی از تفسير نمونه:
قرآن در آيات گذشته این سوره، مراجعه به داوران جور را شديدا محكوم نمود، در اين آيه به عنوان تاكيد اين سخن را میگويد: پيامبرانى را كه ما مىفرستاديم همه براى اين بودهاند كه به فرمان خدا از آنها اطاعت شود و هيچ گونه مخالفتى نسبت به آنها انجام نگردد (و ما ارسلنا من رسول الا ليطاع باذن الله)
زيرا آنها هم رسول و فرستاده خدا بودهاند و هم رئيس حكومت الهى، بنابراين مردم موظف بودهاند هم از نظر بيان احكام خداوند و هم از نظر چگونگى اجراى آن از آنها پيروى كنند، و تنها به ادعاى ايمان قناعت نكنند. از اين جمله به خوبى استفاده مىشود كه هدف از فرستادن پيامبران، اطاعت و فرمانبردارى كردن همه مردم بوده است، حال اگر بعضى از مردم از آزادى خود سوءاستفاده كردند و اطاعت ننمودند، تقصير متوجه خود آنها است، بنابراين آيه فوق عقيده جبريون را كه مىگويند بعضى از مردم از آغاز موظف به اطاعت، و بعضى محكوم به عصيان و مخالفت هستند را نفى مىكند.
ضمنا از تعبير "باذن الله" استفاده مىشود كه پيامبران الهى هر چه دارند از ناحيه خدا است و به عبارت ديگر وجوب اطاعت آنها بالذّات نيست، بلكه آن هم به فرمان پروردگار و از ناحيه اوست.
سپس در دنباله آيه راه بازگشت را به روى گناهكاران و آنها كه به طاغوت مراجعه كردند، و يا به نحوى از انحاء مرتكب گناهى شدند، گشوده و مىفرمايد: اگر آنها هنگامى كه به خويش ستم كردند، به سوى تو مىآمدند و از خدا طلب آمرزش مىنمودند و پيامبر هم براى آنها طلب آمرزش مىنمود، خدا را توبه پذير و مهربان مىيافتند.
قابل توجه اينكه قرآن به جاى اينكه بگويد: نافرمانى خدا كردند و مراجعه به داوران جور نمودند، مىگويد هنگامى كه به خويش ستم كردند! اشاره به اينكه فايده اطاعت فرمان خدا و پيامبر (ص) متوجه خود شما مىشود، و مخالفت با آن در واقع يك نوع ستم به خويشتن است، زيرا زندگى مادى شما را به هم مىريزد و از نظر معنوى مايه عقبگرد شماست.
از اين آيه ضمنا پاسخ كسانى كه توسل جستن به پيامبر و يا امام را يك نوع شرك مىپندارند، روشن مىشود، زيرا اين آيه صريحا مىگويد: آمدن به سراغ پيامبر (ص) و او را بر در درگاه خدا شفيع قرار دادن، و وساطت و استغفار او براى گنهكاران مؤثر است، و موجب پذيرش توبه، و رحمت الهى است.
اگر وساطت و دعا و استغفار و شفاعت خواستن از پيامبر (ص) شرك بود چگونه ممكن بود كه قرآن چنين دستورى را به گنهكاران بدهد؟! منتها افراد خطاكار بايد نخست خود توبه كنند و از راه خطا برگردند، سپس براى قبول توبه خود از استغفار پيامبر (ص) نيز استفاده كنند.
بديهى است پيامبر (ص) آمرزنده گناه نيست، او تنها مىتواند از خدا طلب آمرزش كند و اين آيه پاسخ دندان شكنى است به آنها كه اين گونه وساطت را انكار مىكنند.
جالب توجه اينكه قرآن نمىگويد: تو براى آنها استغفار كن بلكه مىگويد: رسول براى آنها استغفار كند، اين تعبير گويا اشاره به آن است كه پيامبر (ص) از مقام و موقعيتش استفاده كند و براى خطاكاران توبه كننده استغفار نمايد.
اين معنى (تاثير استغفار پيامبر (ص) براى مؤمنان) در آيات ديگرى از قرآن نيز آمده است، مانند آيه 19 سوره محمد (ص) و آيه 5 سوره منافقون و آيه 114 سوره توبه كه درباره استغفار ابراهيم نسبت به پدرش (عمويش) اشاره مىكند، و آيات ديگرى كه نهى از استغفار براى مشركان مىكند و مفهومش اين است كه استغفار براى مؤمنان بلامانع است ، و نيز از بعضى از آيات استفاده مىشود كه فرشتگان براى جمعى از مؤمنان خطاكار در پيشگاه خداوند استغفار مىكنند. (سوره غافر آيه 7 و سوره شورى آيه 5)
خلاصه اينكه آيات زيادى از قرآن مجيد حكايت از اين معنى مىكند كه پيامبران يا فرشتگان و يا مؤمنان پاكدل مىتوانند براى بعضى از خطاكاران استغفار كنند، و استغفار آنها در پيشگاه خدا اثر دارد، اين خود يكى از معانى شفاعت كردن پيامبر و يا فرشتگان و يا مؤمنان پاكدل براى خطاكاران است، ولى همانطور كه گفتيم چنين شفاعتى نيازمند به وجود زمينه و شايستگى و آمادگى در خود خطاكاران است.
شگفتانگيز اينكه از پارهاى از كلمات بعضى از مفسران استفاده مىشود كه خواستهاند استغفار پيامبر (ص) را در آيه فوق مربوط به تجاوز به حقوق شخصى خود پيامبر (ص) بدانند و بگويند چون نسبت به خود پيغمبر (ص) ستم كرده بودند، لازم بود رضايت او را بدست آورند تا خداوند از خطاى آنها بگذرد!
ولى روشن است كه ارجاع داورى به غير پيامبر (ص) ستمى به شخص پيغمبر نيست بلكه مخالفت با منصب خاص او و يا به عبارت ديگر مخالفت با فرمان خداست و به فرض كه ستمى بر شخص پيامبر (ص) باشد، قرآن روى آن تكيه نكرده است بلكه تكيه قرآن روى اين مطلب است كه آنها برخلاف فرمان خدا رفتار كردند.
به علاوه اگر ما به كسى ستم كنيم رضايت او كافى است چه نيازى به استغفار او در پيشگاه خدا است؟ و از همه گذشته به فرض كه چنين تفسيرى براى آيه فوق كنيم در مورد آن همه آيات ديگر كه استغفار پيامبران و فرشتگان و مؤمنان را در حق خطاكاران مؤثر مىداند چه خواهيم گفت؟ آيا در مورد آنها نيز حقوق شخصى در ميان بوده است؟!