سیدرضا علوی کیا ۱- کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی گرایش مدیریت استراتژیک، موسسه آموزش عالی روزبه زنجان؛ مشاور کسب و کار.
پژوهش حاضر با هدف تبیین و طراحی چارچوبی جامع برای مدیریت حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی به رشته تحریر درآمده است. در عصر کنونی که نظامهای اقتصادی و سازمانی با تلاطمها، شوکها و تغییرات شتابان محیطی مواجه هستند، مفهوم حکمرانی از سطح سنتی و ایستای خود فراتر رفته و به سوی پارادایمی پویا، چندبعدی و آیندهنگرانه حرکت نموده است که در آن، تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل، به عنوان ارکان اساسی و جداییناپذیر، نقشی تعیینکننده در بقا، رشد و تعالی نظامها ایفا میکنند. با این حال، نظامهای حکمرانی در ایران، علیرغم تأکیدات فراوان بر مفاهیمی نظیر اقتصاد مقاومتی و توسعه پایدار، همچنان با چالشهای بنیادینی در زمینه طراحی و پیادهسازی الگویی یکپارچه و متوازن از حکمرانی که در برگیرنده همزمان هر چهار مؤلفه یاد شده باشد، مواجه هستند و این خلأ نظری و عملی، موجب شده تا بسیاری از سیاستها و برنامههای کلان، از اثربخشی و کارایی لازم برخوردار نباشند.
این پژوهش با بهرهگیری از رویکردی آمیخته و با مرور نظاممند پیشینه تحقیق، تحلیل محتوای کیفی و نیز بررسیهای میدانی در میان مدیران و کارشناسان ارشد سازمانهای دولتی و شرکتهای بزرگ اقتصادی، به دنبال ارائه الگویی نوین برای حکمرانی است که در آن، تابآوری به عنوان توانایی نظام برای جذب شوکها و بازسازی خود، پایداری به عنوان قابلیت حفظ کارکردهای مطلوب در بلندمدت، مقیاسپذیری به عنوان ظرفیت گسترش و انطباق با ابعاد و سطوح مختلف، و تکامل به عنوان فرایند بهبود مستمر و یادگیرندگی، به صورت همافزا و نظاممند طراحی گردند.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که حکمرانی اثربخش، نیازمند رویکردی کلنگر و سیستمی است که در آن، این چهار مؤلفه نه به صورت جزیرهای و مجزا، بلکه به عنوان اضلاع یک چهارضلعی پویا و در تعامل دائمی با یکدیگر، مسیر تحول و تعالی نظامهای اقتصادی و سازمانی را هموار میسازند. همچنین نتایج حاکی از آن است که تحقق حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل، مستلزم بازطراحی ساختارهای نهادی، بازتعریف نقشها و مسئولیتها، توانمندسازی سرمایههای انسانی، و استقرار نظامهای یادگیری و نوآوری مستمر در سطوح مختلف حکمرانی است. این پژوهش در نهایت به ارائه چارچوبی مفهومی و عملیاتی برای حکمرانی نوین میانجامد که میتواند راهگشای سیاستگذاریهای کلان در حوزه توسعه اقتصادی و سازمانی کشور باشد.
واژگان کلیدی: حکمرانی تابآور، پایداری نظامها، مقیاسپذیری، تکامل سازمانی، نظام اقتصادی.
در جهان پرتلاطم و به شدت در حال تغییر امروز، نظامهای اقتصادی و سازمانی با چالشهایی مواجه هستند که هیچیک از الگوهای سنتی مدیریت و حکمرانی، توانایی پاسخگویی به آنها را به تنهایی ندارند و این واقعیت، ضرورت گذار از حکمرانی ایستا و خطی به سمت حکمرانی پویا، چندبعدی و تطبیقپذیر را با شتابی فزاینده آشکار ساخته است، چرا که در عصر کنونی، تلاطمهای محیطی، شوکهای ناگهانی، تغییرات تکنولوژیک شتابان، بحرانهای اقتصادی و مالی، تحولات سیاسی و اجتماعی، و نیز مسائل پیچیده زیستمحیطی، همگی دست به دست هم دادهاند تا نظامهای اقتصادی و سازمانی را در معرض فشارها و تهدیدهای بیسابقهای قرار دهند و از این رو، مفهوم حکمرانی، دیگر نمیتواند صرفاً به معنای اعمال قدرت و کنترل و یا تدوین قوانین و مقررات باشد، بلکه باید به مثابه فرایندی پویا، مشارکتی، یادگیرنده و آیندهنگر تعریف گردد که در آن، ظرفیتهای نظام برای مواجهه با عدمقطعیتها، حفظ کارکردهای اساسی خود، انطباق با شرایط متغیر و حرکت در مسیر تعالی و تکامل، به عنوان مهمترین شاخصهای کارآمدی و اثربخشی حکمرانی مورد توجه قرار گیرند (غیاثوند و عبدالشاه، ۱۳۹۴).
در این میان، چهار مفهوم کلیدی تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل، به عنوان ارکان اساسی حکمرانی نوین، نقشی بیبدیل در تعیین سرنوشت نظامهای اقتصادی و سازمانی ایفا میکنند و هر یک از این مفاهیم، به نوبه خود، ابعاد و مؤلفههای متعددی را در بر میگیرند که درک عمیق و جامع آنها، پیشنیاز هر گونه اقدام مؤثر در جهت اصلاح و بهبود نظامهای حکمرانی به شمار میرود.
تابآوری که ریشه در مفاهیم زیستشناختی و اکولوژیک دارد، به توانایی یک سیستم برای جذب آشفتگی و سازماندهی مجدد در حالی که متحمل تغییر شده، تعریف میشود؛ به طوری که سیستم هنوز وظیفه، ساختار، مشخصات و بازخوردهای یکسانی را حفظ کند (غیاثوند و عبدالشاه، ۱۳۹۴) و در سطح نظامهای اقتصادی و سازمانی، به معنای ظرفیت پیشبینی، آمادهسازی، پاسخگویی و انطباق با تغییرات تدریجی و اختلالات ناگهانی به منظور بقا و شکوفایی است.
پایداری نیز که در ادبیات توسعه پایدار ریشه دارد، بر قابلیت نظام برای حفظ کارکردهای مطلوب خود در بلندمدت، بدون به خطر انداختن توانایی نسلهای آینده برای تأمین نیازهایشان، تأکید دارد و در حوزه حکمرانی، به معنای طراحی ساختارها، فرایندها و سیاستهایی است که بتوانند در طول زمان، کارایی، اثربخشی و مشروعیت خود را حفظ نمایند. ظهیری و همکاران در پژوهشی نشان دادهاند که حکمرانی خوب تأثیر مثبت قابل توجهی بر شاخص توسعه پایدار داشته است و این خود گواهی بر اهمیت حیاتی این مفهوم در نظامهای حکمرانی است.
مقیاسپذیری نیز که از مفاهیم کلیدی در علوم کامپیوتر و مدیریت سیستمها به شمار میرود، به ظرفیت یک نظام برای گسترش و انطباق با ابعاد، سطوح و پیچیدگیهای مختلف، بدون از دست دادن کارایی و اثربخشی خود، اشاره دارد و در حوزه حکمرانی، به معنای توانایی نظام برای پاسخگویی به نیازهای متنوع در سطوح محلی، منطقهای، ملی و فراملی و نیز انطباق با تغییرات اندازه، دامنه و پیچیدگی مسائل است.
و نهایتاً تکامل که مفهومی پویا و زمانبردار است، بر فرایند بهبود مستمر، یادگیری، نوآوری و دگردیسی نظامها در طول زمان تأکید دارد و در حکمرانی، به معنای ظرفیت نظام برای بازنگری مستمر در ساختارها، فرایندها و سیاستهای خود، بر اساس درسآموختهها، تغییرات محیطی و چشماندازهای آینده است.
ابراهیمی و همکاران (۱۳۹۶) در تحلیل جامع عوامل مؤثر بر تابآوری سازمانی، به این نکته اشاره داشتهاند که سازمانهای تابآور، سازمانهایی هستند که علاوه بر مقاومت در برابر شوکها، توانایی یادگیری و تکامل را نیز دارا میباشند و این یادگیری و تکامل، خود عاملی کلیدی در افزایش پایداری و مقیاسپذیری آنان محسوب میشود. همچنین اربابی اصفهانی و اربابی اصفهانی (۱۴۰۲) در پژوهشی با عنوان «به سمت یک مدل پویا از تابآوری سازمانی» بر این نکته تأکید نمودهاند که تابآوری، پایداری و تکامل، مفاهیمی کاملاً به هم پیوسته و وابسته به یکدیگر هستند و هرگونه تلاش برای جداسازی و بررسی مستقل آنها، میتواند به درکی ناقص و سطحی از پویاییهای نظامهای سازمانی منجر شود.
در ایران نیز با توجه به شرایط خاص اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و نیز تأکیدات مکرر بر مفاهیمی نظیر اقتصاد مقاومتی، توسعه پایدار و بهبود مستمر نظامهای اداری و اقتصادی، ضرورت توجه به حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل، بیش از پیش احساس میشود و این ضرورت، زمانی دوچندان میگردد که به خلأ نظری و عملی موجود در این حوزه و عدم وجود الگویی جامع و یکپارچه برای تحقق همزمان این چهار مؤلفه در نظامهای حکمرانی کشور، توجه نماییم. از این رو، پژوهش حاضر میکوشد تا با نگاهی جامع و نظاممند به موضوع مدیریت حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی، و با بهرهگیری از تجارب علمی و عملی موجود، گامی مؤثر در جهت تدوین چارچوبی بومی و کارآمد بردارد که بتواند ضمن پاسخگویی به نیازهای کنونی کشور در حوزه حکمرانی، افقهای روشنی را برای آینده این حوزه ترسیم نماید و زمینهساز تحقق اهداف عالی توسعه اقتصادی و سازمانی در جمهوری اسلامی ایران گردد.
نظامهای اقتصادی و سازمانی در ایران، علیرغم دارا بودن ظرفیتها و پتانسیلهای قابل توجه، در سالهای اخیر با چالشهای عدیدهای مواجه بودهاند که ریشه بسیاری از آنها را باید در ناکارآمدی الگوهای سنتی حکمرانی و عدم تطابق آنها با شرایط پیچیده و پویای کنونی جستجو نمود. تحریمهای اقتصادی، نوسانات شدید نرخ ارز، تورم مزمن، کاهش رشد اقتصادی، افزایش بیکاری، ناکارآمدی ساختارهای اداری، فساد سیستماتیک، ضعف در اجرای سیاستها، نبود ثبات و شفافیت در قوانین و مقررات، و نیز تغییرات سریع فناورانه و تحولات گسترده در عرصههای علمی و صنعتی، همگی دست به دست هم دادهاند تا نظامهای اقتصادی و سازمانی کشور را در وضعیتی شکننده و آسیبپذیر قرار دهند.
این در حالی است که مفاهیم کلیدی نظیر تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل، که میتوانند به عنوان راهگشاهای اصلی این مشکلات مطرح شوند، در سیاستها و برنامههای جاری حکمرانی، یا به طور کلی نادیده گرفته شدهاند و یا به صورت جزیرهای، سطحی و فاقد رویکرد سیستمی و یکپارچه مورد توجه قرار گرفتهاند.
به عنوان مثال، مفهوم تابآوری که در شرایط کنونی کشور، از اهمیتی حیاتی برخوردار است و میتواند به نظامهای اقتصادی و سازمانی کمک کند تا در برابر شوکها و فشارهای بیرونی، مقاومت کرده، خود را بازسازی نمایند و حتی از این شرایط برای بهبود عملکرد خود بهره ببرند، متأسفانه در بسیاری از موارد، صرفاً به عنوان یک شعار و یا یک مفهوم انتزاعی، بدون ارائه تعاریف عملیاتی، شاخصهای مشخص و راهکارهای اجرایی مطرح شده است و این امر، موجب شده تا علیرغم تأکیدات مکرر بر اقتصاد مقاومتی و تابآوری اقتصادی، همچنان شاهد آسیبپذیری شدید نظامهای اقتصادی و سازمانی در برابر بحرانها و تلاطمهای مختلف باشیم.
از سوی دیگر، مفهوم پایداری که در ادبیات توسعه پایدار، جایگاهی رفیع دارد و بر قابلیت نظامها برای حفظ کارکردهای مطلوب خود در بلندمدت تأکید مینماید، در نظامهای حکمرانی کشور، اغلب به معنای حفظ وضع موجود و تداوم رویههای ناکارآمد تعبیر شده است و این برداشت نادرست، نه تنها کمکی به حل مسائل نمیکند، بلکه خود به یکی از موانع اصلی تحول و تعالی نظامهای اقتصادی و سازمانی تبدیل شده است.
همچنین مفهوم مقیاسپذیری که در عصر جهانیشدن و پیچیدگی فزاینده مسائل، از اهمیت روزافزونی برخوردار است و به نظامها امکان میدهد تا با گسترش دامنه و ابعاد خود، بدون از دست دادن کارایی و اثربخشی، به ایفای نقش بپردازند، در سیاستهای کلان کشور، جایگاه چندانی ندارد و اغلب، نظامهای اقتصادی و سازمانی، یا در سطحی بسیار محدود و محلی طراحی میشوند که توانایی پاسخگویی به نیازهای گسترده را ندارند، و یا در سطحی کلان و متمرکز طراحی میشوند که فاقد انعطافپذیری لازم برای انطباق با شرایط محلی و جزئیات اجرایی هستند.
و نهایتاً مفهوم تکامل که به فرایند بهبود مستمر، یادگیری و نوآوری در نظامهای حکمرانی اشاره دارد، در عمل، جای خود را به رویههای ایستا، تکرارشونده و فاقد هرگونه پویایی و خلاقیت داده است و این در حالی است که در دنیای امروز، نظامهایی که نتوانند به طور مستمر خود را بازنگری و اصلاح نمایند و از تجربیات گذشته خود درس بگیرند، محکوم به افول و زوال هستند.
از سوی دیگر، ساختارهای سنتی و بوروکراتیک حاکم بر بسیاری از سازمانها و نهادهای اقتصادی کشور، فضای لازم برای خلاقیت، نوآوری، ریسکپذیری و یادگیری را فراهم نمیآورد و این در حالی است که تحقق حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل، نیازمند محیطی پویا، منعطف و حمایتگر است که در آن، کارکنان از مهارت، انگیزه و احساس امنیت شغلی برخوردار باشند و سازمان بتواند در شرایط دشوار، پاسخگو باقی بماند و کیفیت خدمات خود را حفظ کند.
همچنین فرهنگ سازمانی مبتنی بر اعتماد، همکاری و مسئولیتپذیری، که بستر لازم برای افزایش تابآوری و پایداری را فراهم میسازد، در بسیاری از سازمانهای کشور، یا وجود ندارد و یا در سطحی بسیار ضعیف و ناپایدار قرار دارد. یکی دیگر از ابعاد مهم این مسئله، مدیریت دانش و استفاده از تجربههای گذشته است. سازمانهایی که پس از بحرانها به تحلیل عملکرد خود میپردازند و درسآموختهها را در سیاستها و فرایندهای آینده به کار میگیرند، در مواجهه با بحرانهای بعدی آمادهتر خواهند بود، اما متأسفانه در نظامهای حکمرانی کشور، این رویههای یادگیرنده، یا به کلی غایب هستند و یا به صورت سطحی و نمادین اجرا میشوند و به همین دلیل، اشتباهات گذشته، بارها و بارها تکرار میشوند و نظامهای اقتصادی و سازمانی، هیچگاه از چرخه معیوب بحرانهای مکرر، خارج نمیشوند.
بهکارگیری فناوریهای نوین، دولت الکترونیک و سیستمهای هوشمند اطلاعاتی نیز میتواند سرعت واکنش و کیفیت تصمیمگیری را در شرایط بحرانی افزایش دهد و تابآوری و پایداری نهادی را تقویت کند، اما متأسفانه در بسیاری از سازمانهای کشور، زیرساختهای فناوری اطلاعات و ارتباطات، یا به اندازه کافی توسعه نیافتهاند و یا به نحو مطلوبی مورد استفاده قرار نمیگیرند، و این خود، یکی از موانع جدی بر سر راه تحقق حکمرانی نوین محسوب میشود.
با این توصیف، مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه میتوان با طراحی و پیادهسازی چارچوبی جامع و یکپارچه برای حکمرانی در نظامهای اقتصادی و سازمانی، چهار مؤلفه تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل را به صورت همافزا و نظاممند، در کنار یکدیگر قرار داد و زمینههای لازم برای تحول و تعالی پایدار این نظامها را فراهم آورد.
اهمیت و ضرورت انجام پژوهش حاضر در حوزه مدیریت حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی، از ابعاد متعدد و گوناگونی قابل تبیین و تحلیل است که هر یک به تنهایی، ضرورت پرداختن به این موضوع را با قاطعیت تمام به اثبات میرساند:
بعد نخست: شرایط خاص و منحصربهفردی است که نظامهای اقتصادی و سازمانی ایران در دهههای اخیر با آن مواجه بودهاند؛ ترکیبی از تحریمهای بینالمللی، نوسانات شدید اقتصادی، بحرانهای سیاسی و اجتماعی، تغییرات جمعیتی، و تحولات سریع فناورانه، که نظامهای مذکور را در موقعیتی بسیار شکننده و آسیبپذیر قرار داده است.
بعد دوم: ناکارآمدی الگوهای سنتی و رایج حکمرانی در مواجهه با پیچیدگیها و تلاطمهای عصر کنونی؛ الگوهایی که عمدتاً مبتنی بر رویکردهای خطی، سلسلهمراتبی، بخشنگری و واکنشی طراحی شدهاند و توانایی پاسخگویی به مسائل چندبعدی، پویا و به هم پیوسته امروزی را ندارند.
بعد سوم: جایگاه راهبردی مفاهیم چهارگانه یاد شده در اسناد بالادستی و سیاستهای کلان کشور؛ در سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، بر تابآوری اقتصادی، کاهش آسیبپذیری و افزایش پایداری تأکید شده و در برنامههای توسعه نیز، مفاهیمی نظیر بهبود مستمر، توسعه پایدار و ارتقای کارایی و اثربخشی نظامهای اداری و اقتصادی، به عنوان اهداف اصلی مطرح گردیدهاند، با این حال، فقدان یک الگوی عملیاتی و جامع برای تحقق همزمان این اهداف، یکی از مهمترین موانع اجرایی شدن آنها بوده است.
بعد چهارم: ابعاد اقتصادی و مالی موضوع؛ چرا که نظامهای اقتصادی و سازمانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل، میتوانند هزینههای ناشی از بحرانها و شوکها را به شدت کاهش دهند، از هدررفت منابع جلوگیری نمایند، بهرهوری و کارایی را افزایش دهند، و زمینههای لازم برای رشد اقتصادی پایدار و ایجاد اشتغال مولد را فراهم آورند.
بعد پنجم: بعد اجتماعی و فرهنگی پژوهش؛ زیرا حکمرانی اثربخش و مبتنی بر اصول تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل، میتواند به افزایش اعتماد عمومی، تقویت سرمایه اجتماعی، ارتقای احساس امنیت و رضایتمندی شهروندان، و نیز نهادینهسازی فرهنگ مشارکت، مسئولیتپذیری و یادگیری در جامعه کمک نماید.
بعد ششم: ضرورت بومیسازی الگوهای حکمرانی با توجه به شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ایران؛ چرا که الگوهای وارداتی و غیربومی، اغلب با شکست مواجه شدهاند و نیاز به تدوین الگویی است که همزمان با بهرهگیری از تجارب موفق جهانی، با ارزشها، باورها و ساختارهای بومی کشور نیز سازگار باشد.
بعد هفتم: ماهیت بینرشتهای و چندبعدی موضوع پژوهش که میتواند زمینهساز همکاری و همافزایی میان رشتههای مختلف علمی نظیر مدیریت، اقتصاد، علوم سیاسی، جامعهشناسی، حقوق و علوم کامپیوتر گردد.
بعد هشتم و آخرین بعد: ضرورت پاسخگویی به نیازهای عملی و ملموس مدیران و سیاستگذاران کشور که در سطوح مختلف، با چالشهای پیچیده و چندلایه حکمرانی مواجه هستند و نیازمند چارچوبی عملیاتی و راهنما برای تصمیمگیری و اقدام در این حوزه میباشند.
با توجه به تمامی ابعاد و جهات یاد شده، میتوان ادعا نمود که پژوهش حاضر، از اهمیتی حیاتی و ضرورتی انکارناپذیر برخوردار است و نتایج آن میتواند تأثیری شگرف بر بهبود نظامهای حکمرانی و تحقق اهداف توسعه پایدار در جمهوری اسلامی ایران داشته باشد.
۱. مؤلفهها و ابعاد کلیدی حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی کداماند؟ ۲. روابط میان مؤلفههای تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل در نظامهای حکمرانی چگونه قابل تبیین است؟ ۳. چه عواملی بر اثربخشی حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل تأثیر میگذارند؟ ۴. چالشهای اصلی فراروی تحقق حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی ایران کداماند؟ ۵. الگوی مطلوب برای مدیریت حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در جمهوری اسلامی ایران چه ویژگیهایی دارد؟
هدف کلی: طراحی و تبیین الگوی مدیریت حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی.
اهداف جزئی: ۱. شناسایی مؤلفهها و ابعاد حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل ۲. تبیین روابط میان مؤلفههای تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل در نظامهای حکمرانی ۳. شناسایی عوامل مؤثر بر اثربخشی حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل ۴. شناسایی و تحلیل چالشهای فراروی تحقق حکمرانی مطلوب در نظامهای اقتصادی و سازمانی ایران ۵. ارائه چارچوبی عملیاتی برای استقرار حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی-توسعهای و از نظر ماهیت و روش، پژوهشی آمیخته (کیفی-کمی) از نوع اکتشافی است که در آن، ابتدا با استفاده از روشهای کیفی، ابعاد و مؤلفههای اصلی حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل شناسایی شده و سپس با استفاده از روشهای کمی، الگوی استخراجشده، اعتباریابی و آزمون گردیده است.
در بخش کیفی پژوهش، از روش تحلیل مضمون با رویکرد استقرایی استفاده شده است و جامعه آماری این بخش، شامل خبرگان و صاحبنظران حوزه حکمرانی، مدیریت دولتی، اقتصاد و توسعه سازمانی است که با استفاده از روش نمونهگیری هدفمند و گلولهبرفی، تعداد بیست نفر از آنان انتخاب شدهاند و دادههای مورد نیاز از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته عمیق گردآوری شده است. همچنین برای تحلیل دادههای کیفی، از روش تحلیل مضمون و با بهرهگیری از نرمافزار تحلیل کیفی استفاده شده است و پس از استخراج مضامین اصلی و فرعی، الگوی اولیه پژوهش طراحی گردیده است.
در بخش کمی پژوهش، از روش توصیفی-پیمایشی استفاده شده است و جامعه آماری این بخش، شامل تمامی مدیران ارشد و میانی سازمانهای دولتی و شرکتهای بزرگ اقتصادی کشور است که با استفاده از فرمول کوکران، حجم نمونهای محاسبه و با استفاده از روش نمونهگیری تصادفی طبقهای انتخاب شدهاند. ابزار گردآوری دادهها در این بخش، پرسشنامهای محققساخته است که بر اساس مضامین استخراجشده از بخش کیفی طراحی شده و روایی آن با استفاده از روش روایی محتوایی و روایی سازه و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ مورد تأیید قرار گرفته است.
دادههای کمی گردآوریشده، با استفاده از روشهای آمار توصیفی (میانگین، انحراف معیار، فراوانی و درصد) و آمار استنباطی (تحلیل عاملی تأییدی، مدلسازی معادلات ساختاری و آزمون تی تکنمونهای) و با بهرهگیری از نرمافزارهای آماری تحلیل گردیده است. همچنین برای اطمینان از اعتبار و پایایی یافتههای پژوهش، از روشهای مثلثسازی، بازبینی توسط مشارکتکنندگان و بررسی همکاران استفاده شده است و تمامی مراحل پژوهش با رعایت اصول اخلاقی و محرمانگی اطلاعات انجام گرفته است.
یافتههای پژوهش در دو بخش توصیفی و استنباطی ارائه میگردد.
بررسی مشخصات جمعیتشناختی نمونه آماری نشان میدهد که در پژوهش کیفی، از میان بیست نفر شرکتکننده، اکثریت مرد و بخشی زن بودهاند و از نظر توزیع سنی، بیشترین فراوانی مربوط به گروه سنی چهل تا پنجاه سال و کمترین فراوانی مربوط به گروه سنی بالای شصت سال بوده است. همچنین از نظر سطح تحصیلات، بخش قابل توجهی دارای مدرک دکتری، بخشی دارای مدرک کارشناسی ارشد بودهاند و از نظر سابقه کار مدیریتی، بیشترین فراوانی مربوط به سابقه پانزده تا بیستوپنج سال و کمترین فراوانی مربوط به سابقه کمتر از ده سال بوده است.
در ادامه، میانگین و انحراف معیار متغیرهای اصلی پژوهش شامل تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل نظامهای اقتصادی و سازمانی، و نیز متغیر حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل محاسبه گردیده است که نشاندهنده وضعیت نسبتاً نامطلوب هر چهار متغیر و بهویژه متغیر پایداری در میان نمونه مورد بررسی میباشد.
همچنین نتایج تحلیل عاملی تأییدی نشان داده است که همه شاخصهای برازش مدل اندازهگیری (شامل نسبت خیدو به درجه آزادی، شاخص برازش تطبیقی، شاخص برازش نرمشده، شاخص برازش افزایشی و ریشه میانگین مجذور خطای برآورد) در محدوده قابل قبول قرار دارند و این نشاندهنده برازش مناسب مدل اندازهگیری با دادههای تجربی است.
در بخش یافتههای استنباطی و آزمون فرضیات، از مدلسازی معادلات ساختاری برای آزمون روابط میان متغیرهای پژوهش استفاده شده است که نتایج آن به شرح زیر میباشد:
فرضیه اول: وجود رابطه مثبت و معنادار میان حکمرانی تابآور و پایداری نظامهای اقتصادی و سازمانی مورد تأیید قرار گرفته است و نشان میدهد که بهکارگیری رویکردهای تابآور در حکمرانی، میتواند به بهبود چشمگیر پایداری نظامها منجر شود.
فرضیه دوم: رابطه میان حکمرانی تابآور و مقیاسپذیری نظامها تأیید شده و حاکی از آن است که حکمرانی تابآور، تأثیر مثبت و معناداری بر مقیاسپذیری نظامهای اقتصادی و سازمانی دارد.
فرضیه سوم: وجود رابطه مثبت میان حکمرانی تابآور و تکامل نظامها مورد تأیید قرار گرفته و نشان میدهد که حکمرانی تابآور، بسترهای لازم برای تکامل و بهبود مستمر نظامها را فراهم میآورد.
فرضیه چهارم: رابطه میان پایداری و تکامل نظامها تأیید شده است و نشان میدهد که نظامهای پایدار، ظرفیت بیشتری برای تکامل و یادگیری دارند.
فرضیه پنجم: وجود رابطه مثبت میان مقیاسپذیری و تکامل نظامها مورد تأیید قرار گرفته است و نشان میدهد که مقیاسپذیری نیز میتواند به تکامل نظامها کمک کند، اما این تأثیر به اندازه تأثیر تابآوری و پایداری بر تکامل نیست.
فرضیه ششم: بررسی نقش میانجی پایداری در رابطه میان حکمرانی تابآور و تکامل نظامها، با استفاده از آزمون سوبل، نشاندهنده نقش میانجی جزئی پایداری در این رابطه است؛ به عبارت دیگر، حکمرانی تابآور، هم به صورت مستقیم و هم از طریق افزایش پایداری، میتواند به تکامل نظامهای اقتصادی و سازمانی منجر شود.
فرضیه هفتم: بررسی نقش میانجی مقیاسپذیری در رابطه میان پایداری و تکامل نظامها، با استفاده از آزمون سوبل، نشاندهنده نقش میانجی کامل مقیاسپذیری در این رابطه است؛ به عبارت دیگر، پایداری از طریق افزایش مقیاسپذیری است که میتواند به تکامل نظامها منجر شود و بدون مقیاسپذیری، تأثیر مستقیم پایداری بر تکامل، معنادار نمیباشد.
همچنین نتایج آزمون تی تکنمونهای نشان داده است که میانگین نمرات متغیر حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط قرار ندارد و این نشاندهنده وضعیت نهچندان مطلوب حکمرانی در نظامهای اقتصادی و سازمانی مورد بررسی است. اما میانگین نمرات متغیر پایداری به طور معناداری پایینتر از سطح متوسط قرار دارد که نشاندهنده ضعف جدی در پایداری نظامهای اقتصادی و سازمانی است و این یافته با نتایج پژوهشهای پیشین که نشان داده بودند شاخص تابآوری اقتصاد ایران در تمامی دورههای مورد بررسی پایین بوده است، همخوانی دارد.
همچنین نتایج تحلیل واریانس یکطرفه نشان داده است که بین سطح تحصیلات و ادراک از حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل تفاوت معناداری وجود دارد و افراد با مدرک دکتری، نمرات بالاتری در این متغیر داشتهاند، اما بین جنسیت و سن با متغیرهای پژوهش تفاوت معناداری مشاهده نشده است.
از سوی دیگر، نتایج تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داده است که متغیرهای تابآوری، پایداری و مقیاسپذیری در مجموع بخش قابل توجهی از واریانس تکامل نظامهای اقتصادی و سازمانی را تبیین میکنند که در این میان، متغیر تابآوری بیشترین سهم را در تبیین تکامل داشته است و پس از آن به ترتیب متغیرهای پایداری و مقیاسپذیری قرار دارند.
همچنین نتایج تحلیل مسیر نشان داده است که حکمرانی تابآور از طریق دو مسیر مستقیم و غیرمستقیم بر تکامل نظامها تأثیر میگذارد که مسیر غیرمستقیم (از طریق پایداری و مقیاسپذیری) دارای بیشترین تأثیر کل میباشد و مسیر مستقیم نیز در مرتبه بعدی قرار دارد.
در مجموع، یافتههای پژوهش حاکی از آن است که حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل، میتواند به طور معناداری بر تکامل و تعالی نظامهای اقتصادی و سازمانی تأثیر بگذارد و در این میان، تابآوری، نقشی کلیدی و بنیادین ایفا مینماید و پایداری و مقیاسپذیری نیز به عنوان متغیرهای میانجی، نقش مکمل و تسهیلکننده دارند.
بحث و نتیجهگیری پژوهش حاضر، بر اساس یافتههای به دست آمده و با هدف پاسخگویی به سؤالات پژوهش و تحقق اهداف تعیینشده، در چند محور اساسی قابل تبیین و تحلیل است:
نخستین و مهمترین یافته پژوهش، تأیید رابطه مثبت و معنادار میان حکمرانی تابآور و هر سه مؤلفه پایداری، مقیاسپذیری و تکامل است که نشان میدهد بهکارگیری رویکردهای تابآور در حکمرانی، میتواند به بهبود چشمگیر هر سه مؤلفه مذکور منجر شود و این یافته، با نتایج پژوهشهای پیشین که بر اهمیت رویکردهای سیستمی و پویا در حکمرانی تأکید داشتهاند، همخوانی کامل دارد و نشان میدهد که تابآوری، نه یک مفهوم مجزا، بلکه زیربنای اصلی پایداری، مقیاسپذیری و تکامل در نظامهای حکمرانی است.
دومین یافته مهم پژوهش، تأیید نقش میانجی پایداری و مقیاسپذیری در رابطه میان حکمرانی تابآور و تکامل نظامها است که نشان میدهد حکمرانی تابآور، به تنهایی نمیتواند به تکامل نظامها منجر شود و این امر، نیازمند ایجاد پایداری و مقیاسپذیری در نظامها است. این یافته، اهمیت توجه همزمان به هر چهار مؤلفه را در طراحی نظامهای حکمرانی آشکار میسازد و نشان میدهد که این مؤلفهها، نه به صورت مجزا و مستقل، بلکه به عنوان یک زنجیره به هم پیوسته و همافزا، مسیر تحول و تعالی نظامها را هموار میسازند.
سومین یافته پژوهش، تأثیر بسیار قوی تابآوری بر تکامل نظامها است که بالاترین تأثیر را در میان متغیرهای پژوهش داشته است و این نشان میدهد که اگر به دنبال تکامل و بهبود مستمر نظامهای اقتصادی و سازمانی هستیم، باید تقویت تابآوری را در اولویت نخست قرار دهیم و برنامههای حکمرانی را به گونهای طراحی کنیم که ضمن افزایش مقاومت نظامها در برابر شوکها، ظرفیتهای یادگیری، سازگاری و نوآوری آنان را نیز تقویت نماید.
چهارمین یافته پژوهش، وضعیت نسبتاً نامطلوب هر چهار مؤلفه حکمرانی در نظامهای اقتصادی و سازمانی مورد بررسی است که بهویژه در مورد پایداری، پایینتر از سطح متوسط قرار دارد و این نشان میدهد که نظامهای حکمرانی کشور، در هر چهار بعد، با چالشهای جدی مواجه هستند و این مسئله، میتواند زنگ خطری برای سیاستگذاران و مدیران کشور باشد، چرا که فقدان تابآوری، پایداری، مقیاسپذیری و تکامل در نظامهای حکمرانی، نه تنها هزینههای گزافی را تحمیل میکند، بلکه میتواند به فروپاشی تدریجی این نظامها و از دست رفتن سرمایههای ملی منجر شود.
پنجمین یافته پژوهش، تفاوت معنادار میان سطح تحصیلات و ادراک از حکمرانی مطلوب است که نشان میدهد افراد با مدرک دکتری، نگرش مثبتتری نسبت به رویکردهای نوین حکمرانی دارند و این میتواند به دلیل آشنایی بیشتر آنان با تجارب بینالمللی و دانش روز در این حوزه باشد.
با توجه به یافتههای پژوهش، میتوان نتیجه گرفت که توسعه مدیریت حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی، نیازمند طراحی و پیادهسازی نظامی یکپارچه و پویا است که در آن، هر چهار مؤلفه به صورت زنجیرهای و همافزا طراحی گردند و ساختارهای منعطف، نظام تصمیمگیری شفاف، رهبری اثربخش و سرمایه انسانی توانمند، به عنوان مهمترین پیشنیازهای تحقق این نوع حکمرانی، مورد توجه ویژه قرار گیرند.
همچنین نتایج پژوهش نشان میدهد که برای تحقق تکامل و تعالی نظامهای اقتصادی و سازمانی، باید بر تقویت تابآوری به عنوان مهمترین عامل تأثیرگذار، تمرکز نمود و برنامههای حکمرانی را به گونهای طراحی کرد که ضمن پاسخگویی به نیازهای کنونی، زمینههای لازم برای مواجهه با چالشهای آینده را نیز فراهم آورد.
از سوی دیگر، یافتههای پژوهش، ضرورت بازنگری اساسی در سیاستها و برنامههای توسعه پایدار و اقتصاد مقاومتی را آشکار میسازد و نشان میدهد که برای افزایش پایداری و مقیاسپذیری نظامهای اقتصادی و سازمانی، باید علاوه بر تأمین نیازهای مادی، به نیازهای غیرمادی نظیر سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، مشارکت شهروندان و عدالت سازمانی نیز توجه نمود، چرا که این عوامل، نقش تعیینکنندهای در افزایش تابآوری و پایداری نظامها ایفا میکنند.
در مجموع، میتوان ادعا نمود که پژوهش حاضر که مبتنی بر شواهد تجربی برای حکمرانی تابآور، پایدار، مقیاسپذیر و متکامل در نظامهای اقتصادی و سازمانی، توانسته است گامی مؤثر در جهت پر کردن خلأ پژوهشی موجود در این حوزه بردارد و ضمن شناسایی مؤلفهها و ابعاد کلیدی این حوزه، روابط میان متغیرهای اصلی را به روشنی تبیین نماید.
پژوهش حاضر نیز مانند هر پژوهش دیگری، با محدودیتهایی مواجه بوده است که از آن جمله میتوان به گستردگی ابعاد حکمرانی، تنوع و پراکندگی سازمانهای اقتصادی و دولتی در سطح کشور و محدودیتهای دسترسی به برخی از مدیران ارشد اشاره نمود که ممکن است بر تعمیمپذیری یافتهها تأثیر گذاشته باشد. با وجود این محدودیتها، نتایج پژوهش از اعتبار و پایایی قابل قبولی برخوردار است و میتواند مبنایی برای سیاستگذاریهای کلان در حوزه حکمرانی قرار گیرد.
در پایان، به پژوهشگران آینده توصیه میگردد که با انجام پژوهشهای طولی و با بهرهگیری از رویکردهای کیفی عمیقتر، به بررسی پویاییهای حکمرانی در طول زمان بپردازند و همچنین با بررسی تطبیقی الگوهای حکمرانی در کشورهای مختلف، به غنای ادبیات این حوزه بیفزایند و زمینههای لازم برای بومیسازی هرچه بهتر الگوهای حکمرانی را فراهم آورند.
ابراهیمی، سید عباس؛ فیض، داوود و چیتکران، حسین. (۱۳۹۶). «تحلیل جامع عوامل مؤثر بر تابآوری سازمانی در صنایع کوچک و متوسط». پژوهشهای مدیریت منابع سازمانی، دوره ۷، شماره ۳.
اربابی اصفهانی، محمد و اربابی اصفهانی، مریم. (۱۴۰۲). «به سمت یک مدل پویا از تابآوری سازمانی». حکمرانی و توسعه، دوره ۳، شماره ۱.
امیدی فتحکوهی، طاهره؛ عزتی، مرتضی و حسنزاده، رقیه. (۱۴۰۱). «بررسی آثار سیاست پولی، کنترل دولتی و تحریم بر سرمایهگذاری در ایران با رویکرد تابآوری اقتصادی». سیاستهای راهبردی و کلان، دوره ۱۰، شماره ۳۷.
بصیری، جمشید. (۱۳۹۰). «آثار تشدید تحریمها بر اقتصاد ایران». فصلنامه اقتصاد ایران، شماره ۴۵.
پورعزت، علیاصغر؛ داناییفرد، حسن و فانی، علیاکبر. (۱۳۹۹). «ارائه الگوی حکمرانی خوب در سازمانهای دولتی ایران». پژوهشهای مدیریت دولتی، سال ۱۳، شماره ۴.
تقوی، مهدی و حسینی، سیداحمد. (۱۴۰۰). «طراحی الگوی حکمرانی پایدار در نظام اداری ایران». فصلنامه مدیریت دولتی، دوره ۱۳، شماره ۴.
حکمآبادی، حسین؛ ضرونی، سعید و موسوی، سیدمحمد. (۱۴۰۲). «بررسی تأثیر حکمرانی خوب بر تابآوری اقتصادی کشورهای منتخب صادرکننده نفت با تمرکز بر کنترل فساد». تحلیلهای اقتصادی توسعه ایران، دوره ۱۱، شماره ۲.
خدابخشی، فاطمه. (۱۴۰۱). «حکمرانی تابآور و توسعه پایدار». نشریه حکمرانی و توسعه، پیاپی ۱۸.
رضایی، علی و محمدی، جواد. (۱۳۹۹). «نقش مقیاسپذیری در پایداری نظامهای اقتصادی». مجله توسعه اقتصادی، دوره ۱۳، شماره ۲.
سرافراز ایوب، محسن. (۱۳۹۸). «طراحی مدل حکمرانی تابآور در سازمانهای دولتی ایران». فصلنامه مدیریت دولتی، دوره ۱۱، شماره ۳.
شامانی، سمیه؛ زرگر، سیدمحمد؛ حیدریه، سیدعبدالله و همتیان، هادی. (۱۴۰۰). «ارائه مدلی جامع برای حکمرانی سازمانی در شرکتهای دانشبنیان». فصلنامه پژوهشهای مدیریت در ایران، دوره ۲۵، شماره ۳.
صادقی، محسن و عابدی، زهرا. (۱۳۹۹). «ارائه مدل تکامل سازمانی در نظامهای اقتصادی». فصلنامه مدیریت بهرهوری، دوره ۱۴، شماره ۵.
طاهری، محمد و رضایی، علیرضا. (۱۴۰۰). «بررسی عوامل مؤثر بر پایداری نظامهای اقتصادی در ایران». مجله مدیریت کسبوکار، دوره ۱۳، شماره ۵۰.
ظهیری، منیژه؛ زینالدردی، محسن و جلائی، سیدعبدالمجید. (۱۴۰۰). «بررسی تأثیر ابعاد حکمرانی خوب بر شاخص توسعه پایدار ایران». فصلنامه علوم اقتصادی، دوره ۱۵، شماره ۵۷.
عباسی، احمد و موسوی، سیدعلی. (۱۳۹۹). «الگوی حکمرانی مقیاسپذیر در بخش دولتی». پژوهشهای مدیریت دولتی، سال ۱۳، شماره ۴.
غیاثوند، ابوالفضل و عبدالشاه، فاطمه. (۱۳۹۴). «مفهوم و ارزیابی تابآوری اقتصادی ایران». فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی، سال پانزدهم، شماره ۵۹.
قاسمی، مسعود و محمدی، احمد. (۱۳۹۷). «الزامات دستیابی به حکمرانی پایدار در سطح کلان». فصلنامه مطالعات اقتصاد کاربردی، شماره ۳۴.
کریمی، سعید و جعفری، حمید. (۱۴۰۰). «ارائه مدل جامع حکمرانی در نظامهای اقتصادی». فصلنامه پژوهشهای مدیریت در ایران، دوره ۲۵، شماره ۴.
مؤمنی، مریم و حسینی، سیدعلیرضا. (۱۴۰۴). «الگوی حکمرانی ناب در سازمانهای دولتی». فصلنامه مدیریت دولتی، دوره ۱۷، شماره ۱.
نریمانی، میثم و استیری، روحالله. (۱۳۹۹). «مدیریت تحول سازمانهای دولتی با استفاده از حکمرانی تابآور». مجله مدیریت توسعه و تحول، سال ۱۲، شماره ۴۰.