پژوهش پیشرو در صدد بازخوانی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت بر پایه الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) است. غیبت امام معصوم به مثابه یک دوره تاریخی‐تکلیفی، تحولی بنیادین در ساختار مرجعیت دینی و نظام وظایف فردی و اجتماعی شیعیان پدید آورد که از غیبت صغری با نهاد نیابت خاصه آغاز شد و در غیبت کبری با گسترش نیابت عامه فقها و تکوین نظریه اجتهاد امامیه به بلوغ رسید. این نوشتار با کاربست روش اجتهاد امامیه و استناد به ادله اربعه یعنی قرآن، سنت، اجماع و عقل، به تبیین این مسئله میپردازد که یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت، نه صرفاً منتظرانی منفعل، بلکه عاملانی فعال در عرصههای فردی، اجتماعی و تمدنی هستند که با التزام به نظام تکالیف شرعی، زمینهساز تمدن اسلامی مبتنی بر فقه پویا و مقاصد شریعت میگردند.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که الگوی فقهی‐تمدنی یاران امام عصر(عج)، ترکیبی از تکالیف عبادی، اخلاقی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است که در چارچوب نظریه انتظار فرج و با رویکرد تمدنسازی توحیدی، جامعه شیعی را از انفعال تاریخی به سوی پویایی و تعالی سوق میدهد. نظام تکالیف مزبور، از شناخت عمیق امام و تجدید عهد روزانه با ولایت تا مشارکت در عرصههای علمی، جهادی و تشکیلاتی را شامل میشود و فقاهت امامیه با تکیه بر اجتهاد پویا و استنباط مستمر از منابع وحیانی، این نظام را در بستر تحولات عصر غیبت، روزآمد و کارآمد میسازد.
این پژوهش که به روش توصیفی‐تحلیلی و اجتهادی سامان یافته، بر آن است که الگوی مذکور میتواند پاسخگوی نیازهای فکری و عملی جامعه شیعه در عصر غیبت کبری بوده و بستری برای تحقق تمدن نوین اسلامی فراهم آورد.
واژگان کلیدی: غیبت صغری، غیبت کبری، نظام تکالیف، اجتهاد امامیه، تمدن اسلامی
مفهوم غیبت در اندیشه شیعه امامیه، نه یک مسئله صرفاً کلامی یا تاریخی، بلکه یک مسئله بنیادین در حوزه فقه، اخلاق، سیاست و تمدنسازی است که تمامی ابعاد حیات فردی و اجتماعی شیعیان را تحت تأثیر قرار داده است. غیبت امام دوازدهم(عج) که با باور به حیات طولانی آن حضرت و استمرار ولایت ایشان در پشت پرده غیبت همراه است، جامعه شیعی را با پرسشهای اساسی درباره چگونگی استمرار حیات دینی، نحوه مرجعیت دینی، کیفیت استنباط احکام شرعی و شیوه مواجهه با چالشهای سیاسی و اجتماعی روبهرو ساخت.
این پرسشها که از همان روزگار غیبت صغری و با آغاز ارتباط محدود و غیرمستقیم شیعیان با امام از طریق نواب اربعه مطرح گردید، در عصر غیبت کبری به اوج خود رسید و فقها و متکلمان امامیه را به تأمل جدی در باب نظام تکالیف شرعی در عصر فقدان حضور ظاهری امام معصوم واداشت. از این رو، بازخوانی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت و ارائه الگوی فقهی‐تمدنی مبتنی بر آموزههای وحیانی و اجتهاد پویای امامیه، نه تنها ضرورتی علمی و نظری، بلکه نیازی عینی و عملی برای جامعه شیعه محسوب میشود که در سایه تحولات شگرف عصر حاضر و گسترش ارتباطات و پیچیدگیهای زیست اجتماعی، بیش از پیش خود را نمایان ساخته است.
در این راستا، جستار پیشرو با تکیه بر ادله اربعه یعنی کتاب خدا، سنت پیامبر و ائمه اطهار(ع)، اجماع فقهای امامیه و دلالتهای عقلانی، به بازخوانی نظام تکالیف شیعه از غیبت صغری تا غیبت کبری پرداخته و الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) را به مثابه چارچوبی جامع برای ساماندهی حیات فردی و اجتماعی شیعیان در عصر غیبت ترسیم مینماید. روش اجتهاد امامیه به عنوان رویکردی که با بهرهگیری از منابع چهارگانه و با در نظر گرفتن مقتضیات زمان و مکان، به استنباط احکام شرعی میپردازد، در این پژوهش نقشی محوری ایفا میکند و امکان ارائه الگویی پویا، کارآمد و متناسب با تحولات عصر غیبت را فراهم میسازد (حسینیزاده شانهچی، 1380).
غیبت صغری به عنوان دورهای که شیعیان از طریق نواب اربعه با امام در ارتباط بودند، زمینهساز شکلگیری نهاد مرجعیت دینی و آشنایی شیعیان با مدیریت غیرمستقیم امام بر جامعه گردید و تحولاتی شگرف در عرصههای فرهنگی، علمی و سیاسی جامعه شیعی پدید آورد (حسینیزاده شانهچی، 1380). این تحولات، اگرچه در بستر شرایط تاریخی خاص و با کندی و آرامی صورت میپذیرفت، اما بنیانهای نظری و عملی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت کبری را پیریزی نمود و زمینه را برای نقشآفرینی فقها و مجتهدان به عنوان نائبان عام امام فراهم ساخت (جباری، 1380).
از سوی دیگر، نظریه ولایت فقیه که در عصر غیبت کبری توسط فقهای برجسته امامیه تدوین و تبیین گردید، نقطه عطفی در تحول نظام تکالیف شیعه محسوب میشود و با ارائه الگویی برای حکومت دینی و تمدنسازی اسلامی، پاسخگوی نیازهای سیاسی و اجتماعی جامعه شیعه در عصر غیبت بوده است (قیصری، 1390). این نظریه که بر نیابت عام فقیه از امام معصوم در عرصههای افتا، قضاء و حکومت استوار است، به مثابه یکی از ارکان نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت کبری عمل میکند و امکان تحقق جامعه دینی و تمدن اسلامی را در پرتو فقه پویا و اجتهاد مستمر فراهم میسازد.
با این حال، الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) فراتر از نظریه ولایت فقیه، به تبیین نظام جامع تکلیفی میپردازد که هر شیعه را در عصر غیبت به عنوان یک عامل فعال و مؤثر در عرصههای فردی، اجتماعی و تمدنی ترسیم میکند و او را از انفعال و انتظار صرف، به سوی مشارکت سازنده و زمینهسازی برای ظهور سوق میدهد (مصباح یزدی، 1383).
غیبت امام معصوم به عنوان یک واقعه بیسابقه در تاریخ تشیع، نظام تکالیف شرعی را با چالشی بینظیر مواجه ساخت که ریشه در فقدان حضور ظاهری معصوم و دشواری دسترسی مستقیم به منبع وحیانی و سنت معصومانه داشت. این مسئله، فقها و متکلمان امامیه را بر آن داشت تا با تکیه بر ادله اربعه و روش اجتهاد، نظامی جامع و منسجم برای تعیین تکالیف فردی و اجتماعی شیعیان در عصر غیبت تدوین نمایند؛ نظامی که نه تنها پاسخگوی نیازهای عبادی و اخلاقی مؤمنان باشد، بلکه در عرصههای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و قضایی نیز راهگشا بوده و جامعه شیعه را از سردرگمی و حیرت رهایی بخشد.
با آغاز غیبت صغری در سال 260 هجری قمری و استمرار آن تا سال 329 هجری، شیعیان از طریق نواب اربعه با امام در ارتباط بودند و این دوره، اگرچه از حیث زمانی محدود، اما از جهت تأثیرگذاری بر ساختار مرجعیت دینی و نظام تکالیف شیعه، دورهای بینظیر محسوب میشود؛ چرا که در این دوره، شیعیان به تدریج با مدیریت غیرمستقیم امام آشنا شدند و نهاد نیابت خاصه به عنوان الگویی برای مرجعیت دینی در عصر غیبت تثبیت گردید و این نهاد، زمینهساز شکلگیری نظریه نیابت عامه فقها در عصر غیبت کبری شد که بر اساس آن، فقهای جامعالشرایط به عنوان نائبان عام امام، عهدهدار وظایف دینی، قضایی و حکومتی در جامعه شیعه گردیدند.
با پایان یافتن غیبت صغری و آغاز غیبت کبری، شیعیان با واقعیتی جدید روبهرو شدند که در آن، هیچ نائب خاصی از سوی امام تعیین نشده بود و این وضعیت، پرسشهای اساسی را در باب چگونگی استمرار حیات دینی و تعیین تکالیف شرعی در غیاب امام معصوم مطرح ساخت و فقهای امامیه را به تکاپوی علمی و اجتهادی فراوانی واداشت تا با بهرهگیری از منابع وحیانی و روشهای عقلی، نظامی کارآمد برای تعیین تکالیف شرعی در عصر غیبت طراحی نمایند.
در این میان، الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) به عنوان یکی از مهمترین و جامعترین نظامهای تکلیفی در اندیشه شیعه، به تبیین جایگاه و نقش شیعیان در عصر غیبت پرداخته و آنان را نه به عنوان منتظرانی منفعل و ساکن، بلکه به عنوان عاملانی فعال و پویا ترسیم میکند که با التزام به نظام تکالیف شرعی در ابعاد مختلف فردی و اجتماعی، زمینهساز تحقق تمدن اسلامی و ظهور حضرت ولی عصر(عج) میگردند. این الگو، برخاسته از آموزههای قرآنی، سنت معصومانه، اجماع فقهای امامیه و دلالتهای عقلانی است که در قالب روش اجتهاد پویا، به استنباط نظامی جامع و منسجم برای حیات طیبه شیعیان در عصر غیبت دست یافته است.
مسئله اساسی که این پژوهش در صدد پاسخگویی به آن است، این است که الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت، چه نظام تکلیفی جامع و منسجمی را برای شیعیان ترسیم میکند و این نظام که بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه استوار است، چگونه میتواند پاسخگوی نیازهای فردی، اجتماعی و تمدنی جامعه شیعه در عصر غیبت کبری باشد؛ و از سوی دیگر، تحول نظام تکالیف شیعه از غیبت صغری تا غیبت کبری، چه مسیری را طی کرده و چگونه نهادهای مرجعیت دینی مانند نیابت خاصه، نیابت عامه و نظریه ولایت فقیه در این تحول نقشآفرینی کردهاند.
پژوهش در باب الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت و بازخوانی نظام تکالیف شیعه بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه، از چنان اهمیت و ضرورتی برخوردار است که میتوان آن را یکی از مهمترین و بنیادینترین موضوعات پژوهشی در حوزه معارف اسلامی و بهویژه اندیشه مهدوی و فقه سیاسی شیعه به شمار آورد.
این اهمیت، نخست از آن جهت است که غیبت امام معصوم، به عنوان یک دوره تاریخی‐تکلیفی بیسابقه، جامعه شیعه را با چالشهای عدیدهای در عرصههای مختلف مواجه ساخته که فهم صحیح و پاسخگویی مناسب به این چالشها، نیازمند بازخوانی دقیق نظام تکالیف شرعی بر پایه منابع معتبر و روشهای اجتهادی معقول است. از سوی دیگر، الگوی فقهی‐تمدنی یاران امام عصر(عج) به عنوان الگویی جامع و منسجم، میتواند راهگشای بسیاری از معضلات فکری و عملی جامعه شیعه در عصر غیبت باشد.
همچنین، با توجه به تحولات شگرفی که در عصر حاضر در عرصههای علمی، فناوری، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی رخ داده و پیچیدگیهای بیسابقهای را در زیست اجتماعی بشر پدید آورده است، ضرورت بازخوانی نظام تکالیف شیعه و ارائه الگویی کارآمد و روزآمد بیش از پیش احساس میشود. علاوه بر این، با توجه به اینکه در عصر حاضر، جریانهای فکری و سیاسی مختلفی در میان شیعیان پدید آمده که هر یک به نحوی به تفسیر تکالیف شرعی در عصر غیبت پرداخته و گاه دیدگاههایی انفعالی یا افراطی را ترویج میکنند، ضرورت ارائه الگویی معتدل، مستدل و جامع دوچندان میگردد.
از منظر روششناختی نیز، پژوهش حاضر از اهمیت ویژهای برخوردار است، چرا که با بهرهگیری از روش اجتهاد امامیه و استناد به ادله اربعه، به بازخوانی نظام تکالیف شیعه پرداخته و این رویکرد، میتواند به عنوان الگویی برای سایر پژوهشهای فقهی و اصولی در عرصه مهدویت و فقه سیاسی مورد استفاده قرار گیرد.
نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه چه ویژگیها و مؤلفههایی دارد؟
الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت، چه نظام تکلیفی جامع و منسجمی را برای شیعیان ترسیم میکند؟
تحول نظام تکالیف شیعه از غیبت صغری تا غیبت کبری چگونه صورت گرفته و نهادهای مرجعیت دینی چه نقشی در این تحول داشتهاند؟
الگوی فقهی‐تمدنی یاران امام عصر(عج) چگونه میتواند زمینهساز تحقق تمدن نوین اسلامی در عصر غیبت گردد؟
الگوی مذکور چه ظرفیتهایی برای پاسخگویی به چالشهای معاصر جامعه شیعه در عرصههای مختلف دارد؟
هدف کلی: بازخوانی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت و تبیین الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه.
اهداف جزئی:
تبیین ویژگیها و مؤلفههای نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه.
ترسیم نظام تکلیفی جامع و منسجم یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت.
تحلیل تحول نظام تکالیف شیعه از غیبت صغری تا غیبت کبری و نقش نهادهای مرجعیت دینی در این تحول.
تبیین نقش الگوی فقهی‐تمدنی یاران امام عصر(عج) در زمینهسازی برای تحقق تمدن نوین اسلامی.
شناسایی ظرفیتهای الگوی مذکور در پاسخگویی به چالشهای معاصر جامعه شیعه.
الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت، بر مجموعهای از مبانی نظری استوار است که ریشه در منابع اصیل اسلامی و اندیشه عمیق فقهای امامیه دارد:
مبنای اول — اصل امامت و ولایت: امام معصوم نه تنها رهبر دینی و سیاسی جامعه، بلکه واسطه فیض الهی و حجت خداوند بر روی زمین است و غیبت ایشان، هرگز به معنای قطع ولایت و رهبری نیست، بلکه ولایت به صورت غیرمستقیم و از طریق نائبان عام یعنی فقهای جامعالشرایط استمرار مییابد.
مبنای دوم — نظریه نیابت عامه فقها: بر اساس احادیث معتبر و سیره عقلا، فقهای عادل و جامعالشرایط به عنوان نائبان عام امام معصوم در عصر غیبت، عهدهدار وظایف دینی، قضایی و حکومتی در جامعه شیعه میشوند. این نظریه که در آثار فقهای بزرگی همچون شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی و بهویژه در نظریه ولایت فقیه امام خمینی به اوج خود رسیده است، پایه و اساس نظام تکالیف سیاسی و اجتماعی شیعه در عصر غیبت محسوب میشود.
مبنای سوم — نظریه انتظار فرج: در فرهنگ شیعه، نه به معنای انفعال و سکون، بلکه به معنای آمادگی دائمی برای یاری امام و زمینهسازی برای ظهور ایشان تفسیر شده است و شیعیان را به تکاپو و فعالیت در عرصههای مختلف فردی و اجتماعی فرا میخواند.
مبنای چهارم — اصل اجتهاد پویا و استنباط مستمر از منابع وحیانی: فقهای امامیه با بهرهگیری از ادله اربعه و با در نظر گرفتن مقتضیات زمان و مکان، به استنباط احکام شرعی و ارائه نظام تکالیف کارآمد برای جامعه شیعه میپردازند.
مبنای پنجم — اصل تمدنسازی توحیدی: اسلام به عنوان دینی جامع و کامل، نه تنها به ابعاد فردی و عبادی حیات انسان توجه دارد، بلکه برنامهای کامل برای ساماندهی حیات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بشر ارائه داده است.
مبنای ششم — اصل کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی: هر شیعه در عصر غیبت، نه تنها مسئول سعادت فردی خود، بلکه مسئول سعادت جامعه و زمینهسازی برای تحقق عدالت جهانی نیز هست.
موضوع نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت و الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) از دیرباز مورد توجه فقها، متکلمان و اندیشمندان شیعه بوده است. در دوره غیبت صغری، فقهایی همچون محمد بن یعقوب کلینی در کتاب شریف کافی، به گردآوری روایات مربوط به غیبت و وظایف شیعیان در این دوران همت گماشتند.
در دوره غیبت کبری و با شکلگیری مکاتب فقهی و اصولی امامیه، فقهای بزرگی همچون شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، ابنادریس حلی، علامه حلی، شهید اول و شهید ثانی، هر یک به نحوی به تبیین نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت پرداختند و با ارائه نظریات فقهی و اصولی خود، به غنای ادبیات فقهی در این حوزه افزودند. نظریه نیابت عامه فقها که توسط شیخ مفید و سید مرتضی مطرح گردید و سپس توسط شیخ طوسی و سایر فقها تکمیل و تدوین شد، به عنوان یکی از مهمترین مبانی نظری نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت، مورد پذیرش فقهای امامیه قرار گرفت.
در دوران معاصر نیز، اندیشمندان و فقهای بزرگی همچون امام خمینی، علامه طباطبایی، شهید مطهری، شهید صدر، آیتالله خامنهای و علامه مصباح یزدی، به تبیین و تدوین الگوی فقهی‐تمدنی شیعه در عصر غیبت پرداخته و با ارائه نظریات نوآورانه خود، بهویژه در حوزه نظریه ولایت فقیه و تمدنسازی اسلامی، گامهای مؤثری در این عرصه برداشتهاند. آثار ارزشمندی همچون کتاب ولایت فقیه امام خمینی، حکومت اسلامی شهید صدر، جامعه و تاریخ شهید مطهری، و نظریه انتظار فرج علامه مصباح یزدی، از مهمترین منابع در این زمینه محسوب میشوند.
با این حال، به نظر میرسد که تاکنون پژوهشی جامع و منسجم که به بازخوانی نظام تکالیف شیعه از غیبت صغری تا غیبت کبری بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه پرداخته و الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) را به عنوان چارچوبی نظری و عملی برای حیات فردی و اجتماعی شیعیان در عصر غیبت ترسیم نماید، انجام نشده است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلأ علمی و ارائه الگویی جامع و کارآمد، به این موضوع میپردازد.
پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش توصیفی‐تحلیلی و اجتهادی سامان یافته است و در این راستا، تلاش میکند تا با استفاده از منابع معتبر کتابخانهای و با تکیه بر ادله اربعه یعنی قرآن کریم، سنت معصومانه، اجماع فقهای امامیه و دلالتهای عقلانی، به بازخوانی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت پرداخته و الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) را تبیین نماید.
مرحله اول: مراجعه به منابع معتبر روایی و فقهی، گردآوری دادههای مربوط به تکالیف شیعه در عصر غیبت از غیبت صغری تا غیبت کبری، و تحلیل این دادهها با روش تحلیل محتوا و رویکرد اجتهادی.
مرحله دوم: استفاده از روش اجتهاد امامیه و تکیه بر ادله اربعه برای استنباط و تدوین نظام تکالیف جامع و منسجم یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت، با بهرهگیری از قواعد فقهی مانند قاعده الضرر، قاعده میسور، قاعده اهم و مهم و سایر قواعد فقهی. همچنین بررسی تحول نظام تکالیف شیعه از غیبت صغری تا غیبت کبری با روش تحلیل تاریخی، و واکاوی نقش نهادهای مرجعیت دینی مانند نیابت خاصه، نیابت عامه و نظریه ولایت فقیه در این تحول.
مرحله سوم: بهرهگیری از روش تطبیقی و مقایسه الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) با سایر الگوهای تکلیفی موجود در اندیشه شیعه، شناسایی نقاط قوت و ضعف این الگو، و در نهایت ارائه نتایج و پیشنهادات عملی با روش استنتاجی.
بازخوانی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه، نشان میدهد که این نظام، از ویژگیها و مؤلفههای متعددی برخوردار است:
ویژگی اول — جامعیت و شمولیت: تمامی ابعاد حیات فردی و اجتماعی شیعیان را در عصر غیبت پوشش میدهد و از عبادات و مناسک فردی گرفته تا مسائل سیاسی، اقتصادی، قضایی و فرهنگی را در بر میگیرد.
ویژگی دوم — پویایی و روزآمدی: به واسطه روش اجتهاد پویا و باز بودن باب اجتهاد در فقه امامیه، امکان انطباق با مقتضیات زمان و مکان را فراهم میسازد.
ویژگی سوم — تکیه بر عقل و استدلال عقلانی در کنار منابع نقلی: نظام تکالیف شیعه را از سطح یک نظام صرفاً نقلی و تعبدی، به سطح یک نظام استدلالی و مبتنی بر برهان ارتقا داده است.
ویژگی چهارم — توجه همزمان به ابعاد فردی و اجتماعی تکالیف: شیعیان را به مشارکت در عرصههای مختلف اجتماعی، تلاش برای اصلاح جامعه، امر به معروف و نهی از منکر، و زمینهسازی برای تحقق عدالت جهانی فرا میخواند.
ویژگی پنجم — تأکید بر بعد تربیتی و اخلاقی: نظام تکالیف به گونهای طراحی شده که علاوه بر تأمین نیازهای عملی و حقوقی جامعه، به رشد و تعالی اخلاقی و معنوی افراد نیز کمک کند.
در غیبت صغری، با وجود نهاد نیابت خاصه و ارتباط مستقیم شیعیان با امام از طریق نواب اربعه، نظام تکالیف بهصورت متمرکز و با هدایت مستقیم امام اداره میشد. با پایان یافتن غیبت صغری و آغاز غیبت کبری، نظام تکالیف شیعه وارد مرحله جدیدی شد و فقهای امامیه به تدریج نظریه نیابت عامه فقها را تدوین و تثبیت نمودند. در ادامه این تحول، نظریه ولایت فقیه توسط فقهای بزرگ امامیه بهویژه امام خمینی، به عنوان تکمیلکننده نظریه نیابت عامه مطرح گردید و بر اساس آن، فقیه جامعالشرایط عهدهدار زمام امور سیاسی و حکومتی جامعه شیعه در عصر غیبت نیز میشود.
بعد عبادی: شناخت عمیق امام، تجدید عهد روزانه با ولایت، دعا برای فرج امام، اقامه نماز، روزه، حج، زکات و سایر عبادات فردی و جمعی.
بعد اخلاقی: تقوا، عدالت، ایثار، فداکاری، صبر، استقامت، حسن خُلق، و پرهیز از گناهان و محرمات.
بعد سیاسی: اطاعت از ولی فقیه به عنوان نائب عام امام، مشارکت در عرصههای سیاسی، امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با ظلم و فساد، و زمینهسازی برای تحقق حکومت عدل جهانی.
بعد اقتصادی: کسب روزی حلال، پرداخت حقوق شرعی مانند خمس و زکات، کمک به نیازمندان، و پرهیز از اسراف و تبذیر.
بعد قضایی: رجوع به فقهای جامعالشرایط در امور قضایی و حل و فصل اختلافات بر اساس احکام شرعی.
بعد فرهنگی: تعلم و تعلیم معارف دینی، ترویج فرهنگ انتظار، مقابله با شبهات و انحرافات فکری، و مشارکت در تولید علم و دانشهای مفید برای جامعه بشری.
یافتههای پژوهش، فرضیه اصلی پژوهش را تأیید میکند که الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت، نظام تکلیفی جامع و منسجمی را بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه ارائه میدهد که میتواند پاسخگوی نیازهای فردی، اجتماعی و تمدنی جامعه شیعه باشد.
بازخوانی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت و تبیین الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) بر پایه ادله اربعه و روش اجتهاد امامیه، نشان میدهد که این نظام، از چنان جامعیت، پویایی و کارآمدی برخوردار است که میتواند پاسخگوی تمامی نیازهای فردی، اجتماعی و تمدنی جامعه شیعه در عصر غیبت باشد و شیعیان را از سردرگمی و حیرت در تعیین تکالیف شرعی رهایی بخشد.
این نظام، با تکیه بر مبانی نظری مستحکم مانند اصل امامت و ولایت، نظریه نیابت عامه فقها، نظریه انتظار فرج، اصل اجتهاد پویا، اصل تمدنسازی توحیدی و اصل کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی، الگویی جامع و منسجم برای حیات فردی و اجتماعی شیعیان در عصر غیبت ارائه میدهد که در آن، هر شیعه به عنوان یک عامل فعال و مؤثر در عرصههای مختلف، مسئولیتهای متعددی را بر عهده دارد.
از منظر تاریخی، تحول نظام تکالیف شیعه از غیبت صغری تا غیبت کبری، مسیری تدریجی و منطقی را طی کرده است که با شکلگیری نهادهای مرجعیت دینی مانند نیابت خاصه در غیبت صغری، نیابت عامه فقها در اوایل غیبت کبری، و نظریه ولایت فقیه در دوران معاصر، به بلوغ و تکامل رسیده است.
از منظر روششناختی، پژوهش حاضر نشان داد که روش اجتهاد امامیه با تکیه بر ادله اربعه، روشی کارآمد و معتبر برای بازخوانی نظام تکالیف شیعه در عصر غیبت و تبیین الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) است.
در نهایت، میتوان نتیجه گرفت که الگوی فقهی‐تمدنی یاران حضرت حجت(عج) در عصر غیبت، الگویی جامع، پویا و کارآمد برای حیات فردی و اجتماعی شیعیان است که میتواند پاسخگوی نیازهای فکری و عملی جامعه شیعه در عصر غیبت کبری باشد و زمینهساز تحقق تمدن نوین اسلامی و ظهور حضرت ولی عصر(عج) گردد. از این رو، ترویج و نشر این الگو در میان شیعیان، بهویژه در محافل علمی و حوزوی، از اهمیت ویژهای برخوردار است و ضرورت دارد که فقها و اندیشمندان شیعه با ادامه پژوهشهای خود در این حوزه، به تدوین و تکمیل الگوی فقهی‐تمدنی یاران امام عصر(عج) پرداخته و آن را با مقتضیات زمان و مکان روزآمد و کارآمد نگه دارند.
حسینیزاده شانهچی، حسن. (1380). «تشیع در عصر غیبت صغری؛ تداوم و تحول». مجله تاریخ اسلام، شماره 6.
جباری، محمد رضا. (1380). «سازمان رهبری شیعه در عصر غیبت صغری». مجله مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، شماره 82.
قیصری، محمد. (1390). «ایده ولایت فقیه در عصر غیبت در اندیشه سیاسی امام خمینی(س)». مجله متین، شماره 52.
مصباح یزدی، محمد تقی. (1383). «نظریه انتظار فرج و وظایف شیعیان در عصر غیبت». مجله معرفت، شماره 86.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
شیخ مفید، محمد بن محمد. (1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
سید مرتضی، علی بن حسین. (1415ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1387). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: المکتبة المرتضویة.
ابنادریس حلی، محمد بن منصور. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1413ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
شهید اول، محمد بن مکی. (1410ق). الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1413ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
امام خمینی، روحالله. (1378). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
طباطبایی، سید محمد حسین. (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مطهری، مرتضی. (1377). جامعه و تاریخ. تهران: صدرا.
شهید صدر، محمد باقر. (1380). اقتصادنا. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
خامنهای، سید علی. (1383). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. تهران: مؤسسه ایمان جهادی.
مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
نائینی، محمد حسین. (1382). تنبیه الامة و تنزیه الملة. تهران: شرکت سهامی انتشار.