سید رضا علوی کیا
۱- کارشناس ارشد مدیریت بازرگانی گرایش مدیریت استراتژیک؛ کار آفرین مدیر ارشد توسعه و پیشرانی کسبوکار و فناوریهای مالی.
چکیده
اقتصاد اتصال چارچوبی نوین برای فهم اقتصاد آینده است که در آن ارزش اقتصادی نه از مالکیت داراییهای فیزیکی بلکه از توانایی ایجاد مدیریت و بهرهبرداری از اتصال میان انسان داده سرمایه فناوری انرژی و محاسبات خلق میشود. در این نظم اقتصادی جامعه از مصرفکننده منفعل فناوری به مشارکتکننده فعال در تولید داده سرمایهگذاری خرد و مالکیت زیرساختها تبدیل میشود و نظام بانکی و بیمه نیز به سمت خدمات هوشمند دادهمحور و پیشبینانه حرکت میکند. فینتکها با استفاده از داده رابطهای باز و مدلهای اعتبارسنجی جدید نوآوری و شمول مالی را گسترش میدهند و بانکداری باز و بلاکچین زیرساخت جریان امن داده و اعتماد غیرمتمرکز را فراهم میکنند. زیرساختهای دیجیتال مراکز داده انرژی تراشه و بهرهوری محاسباتی ارکان راهبردی این اقتصادند زیرا هوش مصنوعی به برق پایدار تراشه پیشرفته و توان پردازشی وابسته است. در زنجیره یکپارچه اقتصاد هوشمند جامعه داده تولید میکند داده به سرمایه و اعتماد تبدیل میشود سرمایه به زیرساخت و محاسبات هدایت میشود و خروجی نهایی به ظرفیت هوش مصنوعی و ارزش بازگشتی به جامعه میرسد. ایران نیز با وجود محدودیتها از مزیت انرژی جمعیت جوان و ظرفیت فینتک و داده برخوردار است و میتواند با توسعه زیرساخت اصلاح مقررات و مشارکت جامعه در سرمایهگذاری از مصرفکننده فناوری به بازیگر فعال زنجیره ارزش منطقهای تبدیل شود. در جمعبندی اقتصاد اتصال موتور رشد بهرهوری و خلق ثروت آینده است و کشورها و بنگاههایی که زودتر منطق آن را درک و در آن مشارکت کنند در هدایت موج بعدی رشد جهانی موقعیت بهتری خواهند داشت.
واژگان کلیدی: اقتصاد اتصال، مشارکت جامعه، زیرساخت هوشمند، اقتصاد دیجیتال، فینتک.
مقدمه
اقتصاد اتصال چارچوبی برای فهم اقتصاد آینده است که در آن ارزش نه از مالکیت داراییهای فیزیکی بلکه از توانایی ایجاد مدیریت و بهرهبرداری از اتصال میان انسان داده سرمایه فناوری انرژی و محاسبات خلق میشود و هوش مصنوعی و علوم داده موتور محرک این گذارند و مسیر تصمیمگیری اقتصادی سرمایهگذاری و سیاستگذاری صنعتی را بازتعریف میکنند در این نظم جامعه از مصرفکننده منفعل فناوری به مشارکتکننده فعال در تولید داده سرمایهگذاری خرد و مالکیت زیرساختها تبدیل میشود و نظام بانکی و بیمه نیز به سمت خدمات هوشمند دادهمحور و پیشبینانه حرکت میکند و فینتکها با استفاده از داده رابطهای باز و مدلهای اعتبارسنجی جدید نوآوری و شمول مالی را گسترش میدهند و بانکداری باز و بلاکچین زیرساخت جریان امن داده و اعتماد غیرمتمرکز را فراهم میکنند و رقابت را از بنگاههای منفرد به اکوسیستمهای متصل منتقل میسازند و زیرساختهای دیجیتال مراکز داده انرژی تراشه و بهرهوری محاسباتی ارکان راهبردی این اقتصادند زیرا هوش مصنوعی به برق پایدار تراشه پیشرفته و توان پردازشی وابسته است و در زنجیره یکپارچه اقتصاد هوشمند جامعه داده تولید میکند داده به سرمایه و اعتماد تبدیل میشود سرمایه به زیرساخت و محاسبات هدایت میشود و خروجی نهایی به ظرفیت هوش مصنوعی و ارزش بازگشتی به جامعه میرسد و ایران نیز با وجود محدودیتها از مزیت انرژی جمعیت جوان و ظرفیت فینتک و داده برخوردار است و میتواند با توسعه زیرساخت اصلاح مقررات و مشارکت جامعه در سرمایهگذاری از مصرفکننده فناوری به بازیگر فعال زنجیره ارزش منطقهای تبدیل شود و در این مسیر مطالعات نشان میدهد که اقتصاد دیجیتال به عنوان یکی از پیشرانهای اصلی تحولات اقتصادی ظرفیتهای منحصربهفردی برای ارتقای بهرهوری کاهش هزینههای مبادله و خلق ارزشافزوده فراهم ساخته است (سیدامیری و همکاران ۱۴۰۴) و تحقق شهر هوشمند بهعنوان یک پدیده اجتماعی-فناورانه مستلزم عواملی همچون مدل مشارکت مبتنی بر همآفرینی شفافیت و ارتقاء آگاهی و محلمحوری است (توانایی مروی و زخیمی ۱۴۰۴) و حکمرانی داده به عنوان یک مفهوم کلیدی در عصر دیجیتال قابلیت استفاده از اطلاعات در حکمرانی ملی را به همراه دارد و برای افزایش قدرت و منافع ملی ضروری میباشد (آقاسی و انتظاری ۱۴۰۳) و اقتصاد پلتفرمی به عنوان قالب نوین تولید ارزش اشتغال و عرضه خدمات دیجیتال در جهان مطرح شده و ایران نیز از این موج بیبهره نمانده است (طالبی ۱۴۰۴) و توسعه و تقویت زیرساختهای کاربری و بازنگری نظام قانونگذاری لازمه موفقیت و پایداری مدل اقتصاد پلتفرمی است و مستقیماً بر بهبود پیامدهای نهادی و استراتژیک اثرگذار بوده و عامل کلیدی در افزایش اعتماد عمومی و پایداری بازار به شمار میروند (تحلیل عوامل موثر بر طراحی مدل اقتصاد پلتفرمی در ایران متاثر از هوش مصنوعی ۱۴۰۴) و بلاکچین با ویژگیهای منحصربهفرد خود مانند امنیت بالا ثبت شفاف تراکنشها و کاهش نیاز به واسطهها فرصتهای گستردهای برای تحول اقتصاد دیجیتال فراهم میکند (نظری ۱۴۰۳) و در مجموع اقتصاد اتصال موتور رشد بهرهوری و خلق ثروت آینده است و کشورها و بنگاههایی که زودتر منطق آن را درک و در آن مشارکت کنند در هدایت موج بعدی رشد جهانی موقعیت بهتری خواهند داشت.
بیان مسئله
اقتصاد جهانی در آستانه یک گذار پارادایمی بنیادین قرار دارد که در آن منطق سنتی خلق ارزش مبتنی بر مالکیت داراییهای فیزیکی جای خود را به منطق اتصال و شبکهسازی میدهد و در این پارادایم جدید که میتوان آن را اقتصاد اتصال نامید ارزش اقتصادی نه از انباشت سرمایه فیزیکی بلکه از توانایی ایجاد مدیریت و بهرهبرداری از اتصال میان انسان داده سرمایه فناوری انرژی و محاسبات نشئت میگیرد و این تغییر پارادایمی پرسشهای بنیادینی را درباره ماهیت اقتصاد آینده نقش دولت و بازار و جایگاه جامعه در فرآیند توسعه زیرساختها پیش روی پژوهشگران و سیاستگذاران قرار میدهد و مسئله اصلی این است که چگونه میتوان جامعه را از مصرفکننده منفعل فناوری به مشارکتکننده فعال در تولید داده سرمایهگذاری خرد و مالکیت زیرساختها تبدیل کرد و این مشارکت چه الزامات نهادی قانونی و فناورانهای دارد و نظام بانکی و بیمه در این گذار چه نقشی ایفا میکنند و فینتکها با استفاده از داده رابطهای باز و مدلهای اعتبارسنجی جدید چگونه میتوانند نوآوری و شمول مالی را گسترش دهند و بانکداری باز و بلاکچین چگونه زیرساخت جریان امن داده و اعتماد غیرمتمرکز را فراهم میکنند و رقابت را از بنگاههای منفرد به اکوسیستمهای متصل منتقل میسازند و زیرساختهای دیجیتال مراکز داده انرژی تراشه و بهرهوری محاسباتی به عنوان ارکان راهبردی این اقتصاد چگونه تأمین میشوند و هوش مصنوعی که به برق پایدار تراشه پیشرفته و توان پردازشی وابسته است چه الزاماتی برای توسعه زیرساختها ایجاد میکند و در زنجیره یکپارچه اقتصاد هوشمند جامعه چگونه داده تولید میکند و داده چگونه به سرمایه و اعتماد تبدیل میشود و سرمایه چگونه به زیرساخت و محاسبات هدایت میشود و خروجی نهایی چگونه به ظرفیت هوش مصنوعی و ارزش بازگشتی به جامعه میرسد و ایران با وجود محدودیتها و تحریمها چگونه میتواند از مزیت انرژی جمعیت جوان و ظرفیت فینتک و داده خود بهره ببرد و با توسعه زیرساخت اصلاح مقررات و مشارکت جامعه در سرمایهگذاری از مصرفکننده فناوری به بازیگر فعال زنجیره ارزش منطقهای تبدیل شود و شکاف دیجیتال و نابرابری دسترسی به زیرساختها چگونه بر مشارکت جامعه در اقتصاد اتصال تأثیر میگذارد و مدلهای حاکمیتی و تنظیمگری موجود تا چه اندازه با الزامات این اقتصاد نوین همخوانی دارند و چه اصلاحات نهادی و قانونی برای تسهیل مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای آینده ضروری است و چگونه میتوان اعتماد عمومی را به عنوان پیششرط اساسی مشارکت جامعه در زیرساختهای دیجیتال تقویت کرد و در نهایت این پرسش که چه سیاستهایی میتوانند کشور را در مسیر تبدیل شدن به بازیگر فعال اقتصاد اتصال در سطح منطقهای و جهانی قرار دهند و این مسئله در شرایطی مطرح میشود که بسیاری از کشورهای در حال توسعه از جمله ایران با چالشهای ساختاری متعددی در زمینه زیرساختهای ارتباطی حکمرانی داده محدودیت دسترسی به فناوریهای نوظهور و فضای نامطمئن سرمایهگذاری مواجهاند و بخش خصوصی نیز به دلیل وابستگی ساختاری به نهادهای دولتی و شبهدولتی از ایفای نقش اثربخش در توسعه پایدار این حوزه باز مانده است و در چنین بستری ضرورت بازتعریف نقش دولت کاهش تصدیگری نهادی شفافسازی مقررات و تقویت همکاریهای بینالمللی به عنوان پیششرطهای تحول پایدار در اقتصاد دیجیتال بیش از پیش آشکار میشود و این پژوهش در صدد است تا با تحلیل ابعاد مختلف اقتصاد اتصال و بررسی الزامات مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای آینده چارچوبی نظری و عملی برای سیاستگذاری در این حوزه ارائه دهد و به این پرسش اساسی پاسخ دهد که چگونه میتوان در بستر اقتصاد هوشمند ارزشی پایدار و فراگیر خلق کرد که همه آحاد جامعه از ثمرات آن بهرهمند شوند و هیچ گروهی از فرآیند توسعه زیرساختها و خلق ارزش عقب نماند و در این مسیر توجه به تجربه کشورهای پیشرو و درسآموزی از سیاستهای موفق و ناموفق آنها میتواند راهگشای سیاستگذاران داخلی باشد و پژوهش حاضر میکوشد تا با نگاهی جامع و نظاممند به این پرسشها پاسخ دهد و چارچوبی عملی برای تحقق اقتصاد اتصال در بستر اقتصاد ایران فراهم آورد.
اهمیت و ضرورت پژوهش
اقتصاد اتصال به عنوان پارادایم نوین اقتصادی که در آن ارزش از اتصال میان انسان داده سرمایه فناوری انرژی و محاسبات خلق میشود اهمیت و ضرورت پژوهش در این حوزه را از چند منظر اساسی نمایان میسازد و نخستین ضرورت ناشی از تغییرات بنیادینی است که در ماهیت خلق ارزش در اقتصاد جهانی در حال وقوع است و کشورهایی که نتوانند منطق این اقتصاد را درک کنند و در آن مشارکت فعال داشته باشند در معرض خطر عقبماندگی ساختاری از زنجیره ارزش جهانی قرار میگیرند و دومین ضرورت به نقش محوری جامعه در این اقتصاد بازمیگردد زیرا در پارادایم اقتصاد اتصال جامعه از مصرفکننده منفعل به مشارکتکننده فعال در تولید داده سرمایهگذاری خرد و مالکیت زیرساختها تبدیل میشود و بدون درک دقیق از سازوکارهای این مشارکت و الزامات نهادی و قانونی آن نمیتوان سیاستهای مؤثری برای تحقق آن طراحی کرد و سومین ضرورت ناشی از وابستگی متقابل اقتصاد اتصال با فناوریهای نوظهوری همچون هوش مصنوعی بلاکچین اینترنت اشیا و کلانداده است که هر یک به زیرساختهای خاصی نیاز دارند و تأمین این زیرساختها بدون مشارکت جامعه و سرمایهگذاری عمومی امکانپذیر نیست و چهارمین ضرورت مربوط به تحولات نظام مالی و بانکی است که در اقتصاد اتصال به سمت خدمات هوشمند دادهمحور و پیشبینانه حرکت میکند و فینتکها با استفاده از داده رابطهای باز و مدلهای اعتبارسنجی جدید نوآوری و شمول مالی را گسترش میدهند و بانکداری باز و بلاکچین زیرساخت جریان امن داده و اعتماد غیرمتمرکز را فراهم میکنند و درک این تحولات برای سیاستگذاری در نظام مالی ضروری است و پنجمین ضرورت به نقش حیاتی زیرساختهای دیجیتال مراکز داده انرژی تراشه و بهرهوری محاسباتی به عنوان ارکان راهبردی اقتصاد اتصال بازمیگردد زیرا هوش مصنوعی به برق پایدار تراشه پیشرفته و توان پردازشی وابسته است و تأمین این زیرساختها نیازمند سرمایهگذاری کلان و سیاستگذاری بلندمدت است و ششمین ضرورت ناشی از شرایط خاص ایران است که با وجود محدودیتهای ناشی از تحریمها از مزیت انرژی جمعیت جوان و ظرفیت فینتک و داده برخوردار است و میتواند با توسعه زیرساخت اصلاح مقررات و مشارکت جامعه در سرمایهگذاری از مصرفکننده فناوری به بازیگر فعال زنجیره ارزش منطقهای تبدیل شود و هفتمین ضرورت مربوط به شکاف دیجیتال و نابرابری دسترسی به زیرساختهاست که میتواند مشارکت جامعه در اقتصاد اتصال را محدود کند و بدون پژوهش نظاممند در این حوزه نمیتوان سیاستهای مؤثری برای کاهش این شکاف طراحی کرد و هشتمین ضرورت به خلأ نظری موجود در ادبیات فارسی درباره اقتصاد اتصال بازمیگردد که نیازمند پژوهشهای بنیادین برای تبیین مفاهیم و چارچوبهای نظری این حوزه است و نهمین ضرورت ناشی از الزامات عملی سیاستگذاری در حوزههای مرتبط با اقتصاد دیجیتال است که بدون پشتوانه پژوهشهای علمی و شواهد تجربی نمیتوانند اثربخش باشند و دهمین ضرورت مربوط به فرصتهای تاریخی پیش روی ایران در زمینه تبدیل شدن به قطب منطقهای اقتصاد دیجیتال است که نیازمند برنامهریزی راهبردی و پژوهشهای هدفمند است و در مجموع با توجه به این ضرورتهای چندگانه پژوهش حاضر از اهمیت نظری و عملی بالایی برخوردار است و میتواند به عنوان چارچوبی برای سیاستگذاری در حوزه اقتصاد اتصال و مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای آینده مورد استفاده قرار گیرد.
سوالات پژوهش
۱. اقتصاد اتصال به عنوان پارادایم نوین اقتصادی چه مبانی نظری و چه ابعاد و مؤلفههایی دارد؟
۲. جامعه در اقتصاد اتصال چگونه میتواند از مصرفکننده منفعل به مشارکتکننده فعال در تولید داده سرمایهگذاری خرد و مالکیت زیرساختها تبدیل شود؟
۳. فینتکها بانکداری باز و بلاکچین چه نقشی در تحول نظام مالی و گسترش شمول مالی در اقتصاد اتصال ایفا میکنند؟
۴. زیرساختهای دیجیتال مراکز داده انرژی تراشه و بهرهوری محاسباتی چه الزاماتی برای توسعه اقتصاد هوشمند ایجاد میکنند؟
۵. ایران با توجه به مزیتها و محدودیتهای خود چگونه میتواند در اقتصاد اتصال منطقهای به بازیگر فعال تبدیل شود؟
اهداف پژوهش
هدف کلی: تبیین چارچوب نظری و عملی اقتصاد اتصال و تحلیل نقش مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای آینده و خلق ارزش در اقتصاد هوشمند.
اهداف جزئی:
۱. شناسایی و تبیین مبانی نظری ابعاد و مؤلفههای اقتصاد اتصال به عنوان پارادایم نوین اقتصادی.
۲. تحلیل سازوکارهای تبدیل جامعه از مصرفکننده منفعل به مشارکتکننده فعال در تولید داده سرمایهگذاری خرد و مالکیت زیرساختها.
۳. بررسی نقش فینتکها بانکداری باز و بلاکچین در تحول نظام مالی و گسترش شمول مالی در اقتصاد اتصال.
۴. تبیین الزامات توسعه زیرساختهای دیجیتال مراکز داده انرژی تراشه و بهرهوری محاسباتی برای اقتصاد هوشمند.
۵. ارائه راهکارهای عملی برای تبدیل ایران به بازیگر فعال اقتصاد اتصال منطقهای با تکیه بر مزیتهای نسبی و رفع موانع ساختاری.
مبانی نظری پژوهش
اقتصاد اتصال به عنوان یک پارادایم نظری نوین ریشه در تحولات فکری و اقتصادی چند دهه اخیر دارد که مهمترین آنها گذار از اقتصاد صنعتی مبتنی بر مالکیت داراییهای فیزیکی به اقتصاد شبکهای مبتنی بر اتصال و جریان اطلاعات است و این گذار نظری با آثار اندیشمندانی همچون مانوئل کاستلز در سهگانه عصر اطلاعات آغاز شد که شبکههای ارتباطی را به عنوان شکل سازمانی بنیادین جامعه معاصر معرفی کرد و سپس با مفهوم اقتصاد اشتراکی که در آن مصرف مشترک کالاها جایگزین مالکیت فردی میشود بسط یافت و در ادامه با ظهور مفاهیمی همچون اقتصاد پلتفرمی که در آن پلتفرمهای دیجیتال به عنوان واسطههای نوین میان عرضهکنندگان و متقاضیان خدمات عمل میکنند تعمیق شد و اقتصاد اتصال به عنوان سنتز نهایی این تحولات نظری را میتوان چارچوبی دانست که در آن ارزش نه از مالکیت بلکه از توانایی ایجاد مدیریت و بهرهبرداری از اتصال میان انسان داده سرمایه فناوری انرژی و محاسبات خلق میشود و در این چارچوب نظری چهار رکن اساسی قابل شناسایی است که عبارتند از اتصالپذیری به عنوان زیرساخت بنیادین دسترسی به شبکههای دیجیتال داده به عنوان منبع اصلی خلق ارزش در اقتصاد هوشمند مشارکت جامعه به عنوان موتور محرک تولید داده سرمایهگذاری و نوآوری و حکمرانی هوشمند به عنوان چارچوب نهادی تنظیمکننده روابط میان کنشگران مختلف و در سطح نظری اقتصاد اتصال با نظریههای اقتصاد نهادی جدید به ویژه مفاهیم هزینه مبادله و حقوق مالکیت پیوند میخورد زیرا کاهش هزینههای مبادله از طریق اتصال دیجیتال و بازتعریف حقوق مالکیت در بستر دادهمحور از محورهای اصلی این پارادایم است و همچنین با نظریه سرمایه اجتماعی به ویژه مفاهیم اعتماد و شبکههای همیارانه مرتبط است زیرا اعتماد عمومی پیششرط اساسی مشارکت جامعه در زیرساختهای دیجیتال و جریان آزاد داده است و در بعد فناورانه اقتصاد اتصال بر همگرایی فناوریهای نوظهور از جمله هوش مصنوعی اینترنت اشیا بلاکچین و محاسبات ابری استوار است که هر یک به نوبه خود لایهای از زیرساخت این اقتصاد را تشکیل میدهند و در بعد سیاستگذاری این پارادایم مستلزم بازتعریف نقش دولت از تصدیگری مستقیم به تسهیلگری و تنظیمگری است و توجه به الزامات حکمرانی داده به عنوان یک عرصه نوین سیاستگذاری ضروری مینماید.
پیشینه پژوهش
پژوهشهای متعددی در حوزههای مرتبط با اقتصاد اتصال و مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای هوشمند در سالهای اخیر انجام شده است که مرور آنها چارچوب مناسبی برای این پژوهش فراهم میکند و در حوزه اقتصاد دیجیتال سیدامیری و همکاران (۱۴۰۴) در پژوهشی با عنوان تحلیل وضعیت اقتصاد و کسبوکارهای دیجیتال در ایران و مقایسه جایگاه با اقتصادهای نوظهور جهانی نشان دادند که دو عامل شرایط محیط کسبوکار و میزان رقابت و میزان نوآوری و کارآفرینی توسط سازمانها در ایجاد وضعیت آینده اقتصاد دیجیتال ایران نقش اساسی ایفا میکنند و در حوزه چالشهای ساختاری پژوهش دیگری نشان داده است که تداوم مداخلات دولتمحور ساختارهای انحصاری سیاستگذاریهای غیرشفاف و نبود نهادهای مستقل تنظیمگر از مهمترین عوامل بازدارنده در تحقق مؤلفههای بنیادین اقتصاد دیجیتال هستند (چالشهای ساختاری توسعه اقتصاد دیجیتال ایران ۱۴۰۴) و در زمینه شهر هوشمند توانایی مروی و زخیمی (۱۴۰۴) با تدوین مدل مفهومی با رویکرد نظریه دادهبنیاد نشان دادند که تحقق شهر هوشمند از منظر اجتماعی مستلزم عواملی همچون مدل مشارکت مبتنی بر همآفرینی شفافیت و ارتقاء آگاهی محلمحوری مدیریت یکپارچه اعتماد عمومی و تنوع اجتماعی و همهشمولی است و در حوزه حکمرانی داده آقاسی و انتظاری (۱۴۰۳) در پژوهش خود به بررسی مسائل و چالشهای حکمرانی دادههای ملی در جمهوری اسلامی ایران پرداختند و چالشهایی همچون خلأهای قانونی کمبود زیرساختهای فناوری مسائل امنیتی و حریم خصوصی و عدم هماهنگی بین نهادها را شناسایی کردند و در حوزه اقتصاد پلتفرمی طالبی (۱۴۰۴) با تحلیل تحولات بازار کار ایران نشان داد که اقتصاد پلتفرمی از یک سو فرصتهای بیشماری را برای اشتغال و کسب درآمد ایجاد کرده و از سوی دیگر چالشهای پیچیدهای را در زمینه تنظیمگری حقوق کار و امنیت شغلی به وجود آورده است و در زمینه فینتک و بانکداری باز پژوهشها نشان میدهند که عدم انسجام مقررات داخلی و بینالمللی مهمترین مانع پیشروی استارتآپهای فینتک در ایران است و ابهام در قوانین حریم خصوصی دادهها و فرایندهای طولانی صدور مجوز از دیگر چالشهای این حوزه محسوب میشوند (چالشهای قانونی پیشروی استارتآپهای فینتک در ایران ۱۴۰۴) و در حوزه هوش مصنوعی شجاعی و همکاران (۱۴۰۳) در پژوهشی با عنوان بررسی اثر استفاده از هوش مصنوعی در اصلاح ساختار اقتصاد کلان کشور ایران نشان دادند که هوش مصنوعی تأثیر مثبت و معناداری بر تولید ناخالص داخلی و نرخ بیکاری دارد و ضریب تأثیر آن بر تولید ناخالص داخلی ۰.۸۵ و بر نرخ بیکاری منفی ۰.۶۰ است و در حوزه اینترنت اشیا محمدی و همکاران (۱۴۰۴) در پژوهشی با عنوان مدلسازی و تحلیل سناریوی چالشهای بهکارگیری اینترنت اشیا در زنجیره تأمین کسبوکارهای ایران به شناسایی و اولویتبندی این چالشها پرداختند و در حوزه بلاکچین نظری (۱۴۰۳) نشان داد که بلاکچین با ویژگیهای منحصربهفرد خود مانند امنیت بالا ثبت شفاف تراکنشها و کاهش نیاز به واسطهها فرصتهای گستردهای برای تحول اقتصاد دیجیتال فراهم میکند و در حوزه تعاونیهای پلتفرمی مطالعهای مروری نشان داد که تعاونیها بهویژه در قالب پلتفرمهای تعاونی فرصتی برای مقابله با چالشهای مدلهای سنتی پلتفرمی فراهم کردهاند و با تأکید بر مالکیت جمعی مدیریت دموکراتیک و توزیع عادلانه منافع میتوانند پاسخی به نابرابریهای اقتصادی باشند (مطالعه مروری جایگاه تعاونیها در اقتصاد دیجیتال و پلتفرم در ایران ۱۴۰۳) و در مجموع مرور پیشینه نشان میدهد که اگرچه پژوهشهای متعددی در حوزههای مرتبط با اقتصاد دیجیتال انجام شده است اما خلأ پژوهشی قابل توجهی در زمینه اقتصاد اتصال به عنوان یک پارادایم یکپارچه و نقش محوری مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای آینده وجود دارد و پژوهش حاضر در صدد پر کردن این خلأ است.
روش پژوهش
روش پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی-نظری و از نظر روش توصیفی-تحلیلی است و اطلاعات و دادههای موردنیاز از طریق روش کتابخانهای و با مراجعه به منابع علمی معتبر شامل مقالات ژورنالی گزارشهای پژوهشی اسناد سیاستگذاری و منابع معتبر داخلی و بینالمللی گردآوری شده است و جامعه آماری پژوهش شامل کلیه منابع علمی مرتبط با اقتصاد اتصال اقتصاد دیجیتال مشارکت جامعه زیرساختهای هوشمند فینتک بانکداری باز بلاکچین هوش مصنوعی اینترنت اشیا و حکمرانی داده است که در بازه زمانی سالهای اخیر منتشر شدهاند و نمونهگیری به صورت هدفمند و با معیارهای مرتبط بودن اعتبار علمی و بهروز بودن انجام شده است و ابزار گردآوری دادهها شامل فیشبرداری از منابع کتابخانهای و اسناد الکترونیکی است و برای تحلیل دادهها از روش تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمون استفاده شده است که شامل مراحل کدگذاری باز کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی میشود و در این روش ابتدا مفاهیم و مضامین مرتبط با اقتصاد اتصال و مشارکت جامعه از منابع استخراج و کدگذاری شدهاند و سپس روابط میان این مضامین در قالب مقولههای اصلی سازماندهی شده است و در نهایت چارچوب نظری و عملی پژوهش بر اساس این مقولهها تدوین شده است و برای افزایش اعتبار پژوهش از روشهای چندگانه شامل استفاده از منابع متنوع و معتبر بررسی همتایان و انطباق با یافتههای پژوهشهای پیشین استفاده شده است و محدودیتهای پژوهش شامل کمبود منابع فارسی تخصصی در حوزه اقتصاد اتصال دشواری دسترسی به دادههای کمی مرتبط و ماهیت اکتشافی موضوع است و با وجود این محدودیتها پژوهش حاضر تلاش کرده است تا با استفاده از منابع معتبر و روششناسی مناسب چارچوبی جامع و کاربردی برای تحلیل اقتصاد اتصال و نقش مشارکت جامعه در آن ارائه دهد و یافتههای این پژوهش میتواند برای سیاستگذاران پژوهشگران و فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال مفید واقع شود.
یافتههای پژوهش
یافتههای پژوهش حاضر که بر اساس تحلیل محتوای منابع معتبر و مطالعات انجامشده در حوزههای مرتبط با اقتصاد اتصال به دست آمده است نشان میدهد که این پارادایم نوین اقتصادی دارای ابعاد و مؤلفههای چندگانهای است که درک جامع آنها برای سیاستگذاری و برنامهریزی ضروری است و در بعد اول یعنی اتصالپذیری به عنوان زیرساخت بنیادین یافتهها نشان میدهد که بدون دسترسی همگانی به اینترنت پرسرعت و پایدار هیچ یک از ابعاد دیگر اقتصاد اتصال قابل تحقق نیست و شکاف دیجیتال به عنوان یکی از موانع اصلی مشارکت جامعه در این اقتصاد شناخته میشود و تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که سرمایهگذاری در توسعه فیبر نوری و شبکههای نسل پنجم و زیرساختهای ارتباطی روستایی از اولویتهای اساسی است و در این راستا توسعه زیرساختهای اتصالپذیری باید با سیاستهای کاهش شکاف دیجیتال همراه باشد تا همه اقشار جامعه بتوانند در اقتصاد اتصال مشارکت کنند و در بعد دوم یعنی داده به عنوان منبع اصلی خلق ارزش یافتهها نشان میدهد که داده در اقتصاد اتصال نقش نفت را در اقتصاد صنعتی ایفا میکند و دسترسی به دادههای باکیفیت و قابل اعتماد پیششرط توسعه هوش مصنوعی و سایر فناوریهای دادهمحور است و یکی از مهمترین چالشهای توسعه هوش مصنوعی در کشور دسترسی به داده است و اپراتور ملی داده میتواند با ایجاد زیرساخت لازم برای تجمیع ساماندهی و بهرهبرداری از دادهها نقش مهمی در توسعه اقتصاد دیجیتال ایفا کند (روحانینژاد ۱۴۰۵) و حکمرانی داده به عنوان چارچوب نهادی تنظیمکننده جریان داده شامل ابعاد قانونی امنیتی حریم خصوصی و هماهنگی بیننهادی است که بدون توجه به آنها نمیتوان از ظرفیت دادهها برای خلق ارزش استفاده کرد و در بعد سوم یعنی مشارکت جامعه یافتهها نشان میدهد که در اقتصاد اتصال جامعه از مصرفکننده منفعل به مشارکتکننده فعال تبدیل میشود و این مشارکت در سه سطح قابل شناسایی است که عبارتند از سطح تولید داده که در آن شهروندان با استفاده از دستگاههای متصل و پلتفرمهای دیجیتال به طور مستمر داده تولید میکنند سطح سرمایهگذاری خرد که در آن افراد با استفاده از ابزارهای تأمین مالی جمعی و توکنیزاسیون داراییها در پروژههای زیرساختی مشارکت میکنند و سطح مالکیت زیرساختها که در آن جوامع محلی میتوانند از طریق مدلهای تعاونی و پلتفرمهای مشارکتی مالکیت بخشی از زیرساختهای دیجیتال را در اختیار بگیرند و در این راستا پژوهشها نشان میدهند که تحقق شهر هوشمند از منظر اجتماعی مستلزم مدل مشارکت مبتنی بر همآفرینی است و مشارکت شهروندان باید از مشورت صوری به همطراحی با نقاط وتوی قابل اجرا تکامل یابد تا تأثیر واقعی در تصمیمگیری داشته باشد (توانایی مروی و زخیمی ۱۴۰۴) و در بعد چهارم یعنی تحول نظام مالی یافتهها نشان میدهد که فینتکها با استفاده از داده رابطهای باز و مدلهای اعتبارسنجی جدید نوآوری و شمول مالی را گسترش میدهند و بانکداری باز به عنوان یک مدل نوین خدمات مالی که در آن بانکها دادههای مشتریان را با رضایت آنها در اختیار شرکتهای ثالث قرار میدهند میتواند به ایجاد اکوسیستمهای مالی یکپارچه و رقابتی کمک کند و ایران با دارا بودن جمعیت جوان نفوذ بالای موبایل و اکوسیستم فینتک پویا میتواند به یکی از قطبهای منطقه در این حوزه تبدیل شود (بانکداری باز بستری برای گذار از انحصار به اکوسیستم مالی یکپارچه در ایران ۱۴۰۴) و بلاکچین با ویژگیهای منحصربهفرد خود مانند امنیت بالا ثبت شفاف تراکنشها و کاهش نیاز به واسطهها فرصتهای گستردهای برای تحول اقتصاد دیجیتال فراهم میکند و سند ملی ارز دیجیتال که اخیراً در ایران رونمایی شده میتواند نقطه شروعی برای تحول اقتصاد دیجیتال کشور باشد (نظری ۱۴۰۳) و در بعد پنجم یعنی زیرساختهای دیجیتال یافتهها نشان میدهد که هوش مصنوعی به برق پایدار تراشه پیشرفته و توان پردازشی وابسته است و بدون تأمین این زیرساختها توسعه اقتصاد هوشمند امکانپذیر نیست و در این راستا سرمایهگذاری در مراکز داده انرژیهای تجدیدپذیر و صنعت نیمههادی از اولویتهای اساسی محسوب میشود و مطالعات نشان میدهند که هوش مصنوعی تأثیر مثبت و معناداری بر تولید ناخالص داخلی و نرخ بیکاری دارد و ضریب تأثیر آن بر تولید ناخالص داخلی ۰.۸۵ و بر نرخ بیکاری منفی ۰.۶۰ است (شجاعی و همکاران ۱۴۰۳) و در بعد ششم یعنی حکمرانی هوشمند یافتهها نشان میدهد که اقتصاد اتصال مستلزم بازتعریف نقش دولت از تصدیگری مستقیم به تسهیلگری و تنظیمگری است و حکمرانی داده به عنوان یک عرصه نوین سیاستگذاری نیازمند چارچوبهای قانونی شفاف نهادهای مستقل تنظیمگر و هماهنگی بیننهادی است و چالشهای حکمرانی داده در ایران شامل خلأهای قانونی کمبود زیرساختهای فناوری مسائل امنیتی و حریم خصوصی و عدم هماهنگی بین نهادهاست (آقاسی و انتظاری ۱۴۰۳) و در بعد هفتم یعنی اقتصاد پلتفرمی یافتهها نشان میدهد که پلتفرمهای دیجیتال به عنوان واسطههای نوین میان عرضهکنندگان و متقاضیان خدمات عمل میکنند و اقتصاد پلتفرمی از یک سو فرصتهای بیشماری را برای اشتغال و کسب درآمد ایجاد کرده و از سوی دیگر چالشهای پیچیدهای را در زمینه تنظیمگری حقوق کار و امنیت شغلی به وجود آورده است (طالبی ۱۴۰۴) و مهمترین چالش پیش روی اقتصاد پلتفرمی در ایران فقدان چارچوب قانونی جامع و بهروز برای تنظیم روابط میان پلتفرمها و کاربرانشان است و در بعد هشتم یعنی اقتصاد اشتراکی یافتهها نشان میدهد که این مدل اقتصادی مبتنی بر مصرف مشترک کالاها به جای مالکیت کالاها است و پلتفرمهایی مانند اسنپ تپسی اسنپفود جاباما شیپور دیوار بیدود و تخفیفان از جمله نمونههای موفق اقتصاد اشتراکی در ایران هستند (کردنائیج و همکاران ۱۴۰۱) و در بعد نهم یعنی اینترنت اشیا یافتهها نشان میدهد که این فناوری به عنوان یکی از پایههای اصلی دنیای هوشمند امروز وابستگی شدیدی به اتصال پایدار اینترنت دارد و کاربردهای آن در ایران شامل تولید هوشمند داراییهای متصل نگهداری پیشگیرانه شبکههای برق هوشمند شهرهای هوشمند و لجستیک متصل است و چالشهای بهکارگیری اینترنت اشیا در زنجیره تأمین کسبوکارهای ایران شامل مسائل زیرساختی امنیتی و مهارتی است (محمدی و همکاران ۱۴۰۴) و در بعد دهم یعنی تجربه بینالمللی یافتهها نشان میدهد که کشورهای پیشرو در اقتصاد اتصال توانستهاند با ایجاد اکوسیستمهای نوآوری سرمایهگذاری در زیرساختهای دیجیتال و اصلاح مقررات فضای مساعدی برای مشارکت جامعه فراهم کنند و پروژههای اروپایی مانند PVSmile که با هدف تبدیل تأسیسات فتوولتائیک به داراییهای جامعهمحور و آماده برای شبکه هوشمند طراحی شدهاند نمونههای موفقی از مشارکت جامعه در زیرساختهای انرژی هوشمند هستند و در نهایت یافتهها نشان میدهد که اقتصاد اتصال موتور رشد بهرهوری و خلق ثروت آینده است و کشورها و بنگاههایی که زودتر منطق آن را درک و در آن مشارکت کنند در هدایت موج بعدی رشد جهانی موقعیت بهتری خواهند داشت و ایران نیز با وجود محدودیتها از مزیت انرژی جمعیت جوان و ظرفیت فینتک و داده برخوردار است و میتواند با توسعه زیرساخت اصلاح مقررات و مشارکت جامعه در سرمایهگذاری از مصرفکننده فناوری به بازیگر فعال زنجیره ارزش منطقهای تبدیل شود.
بحث و نتیجهگیری
پژوهش حاضر با هدف تبیین چارچوب نظری و عملی اقتصاد اتصال و تحلیل نقش مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای آینده و خلق ارزش در اقتصاد هوشمند انجام شد و یافتههای آن نشان داد که این پارادایم نوین اقتصادی دارای ابعاد و مؤلفههای چندگانهای است که درک جامع آنها برای سیاستگذاری و برنامهریزی ضروری است و در بحث و نتیجهگیری میتوان گفت که اقتصاد اتصال به عنوان یک چارچوب نظری نوین ریشه در تحولات فکری و اقتصادی چند دهه اخیر دارد و در آن ارزش نه از مالکیت داراییهای فیزیکی بلکه از توانایی ایجاد مدیریت و بهرهبرداری از اتصال میان انسان داده سرمایه فناوری انرژی و محاسبات خلق میشود و این پارادایم با نظریههای اقتصاد نهادی جدید نظریه سرمایه اجتماعی و نظریههای فناوری همگرا پیوند میخورد و چارچوبی یکپارچه برای فهم تحولات اقتصادی معاصر ارائه میدهد و یافتههای پژوهش نشان داد که در اقتصاد اتصال جامعه از مصرفکننده منفعل به مشارکتکننده فعال تبدیل میشود و این مشارکت در سه سطح تولید داده سرمایهگذاری خرد و مالکیت زیرساختها قابل تحقق است و تحقق این مشارکت مستلزم ایجاد زیرساختهای اتصالپذیری همگانی حکمرانی شفاف داده اعتماد عمومی و چارچوبهای قانونی حمایتی است و بدون توجه به این الزامات مشارکت جامعه در اقتصاد اتصال به یک شعار آرمانی تبدیل میشود و در بعد نظام مالی یافتهها نشان داد که فینتکها بانکداری باز و بلاکچین نقش محوری در تحول نظام مالی و گسترش شمول مالی ایفا میکنند و ایران با دارا بودن جمعیت جوان نفوذ بالای موبایل و اکوسیستم فینتک پویا میتواند به یکی از قطبهای منطقه در این حوزه تبدیل شود و در بعد زیرساختهای دیجیتال یافتهها نشان داد که هوش مصنوعی به برق پایدار تراشه پیشرفته و توان پردازشی وابسته است و بدون تأمین این زیرساختها توسعه اقتصاد هوشمند امکانپذیر نیست و در این راستا سرمایهگذاری در مراکز داده انرژیهای تجدیدپذیر و صنعت نیمههادی از اولویتهای اساسی محسوب میشود و در بعد حکمرانی یافتهها نشان داد که اقتصاد اتصال مستلزم بازتعریف نقش دولت از تصدیگری مستقیم به تسهیلگری و تنظیمگری است و حکمرانی داده به عنوان یک عرصه نوین سیاستگذاری نیازمند چارچوبهای قانونی شفاف نهادهای مستقل تنظیمگر و هماهنگی بیننهادی است و در مجموع نتیجهگیری میشود که اقتصاد اتصال موتور رشد بهرهوری و خلق ثروت آینده است و کشورها و بنگاههایی که زودتر منطق آن را درک و در آن مشارکت کنند در هدایت موج بعدی رشد جهانی موقعیت بهتری خواهند داشت و ایران نیز با وجود محدودیتها از مزیت انرژی جمعیت جوان و ظرفیت فینتک و داده برخوردار است و میتواند با توسعه زیرساخت اصلاح مقررات و مشارکت جامعه در سرمایهگذاری از مصرفکننده فناوری به بازیگر فعال زنجیره ارزش منطقهای تبدیل شود و برای تحقق این هدف پیشنهاد میشود که سیاستگذاران بر توسعه زیرساختهای اتصالپذیری همگانی تمرکز کنند چارچوبهای قانونی برای حکمرانی داده و بانکداری باز تدوین کنند از مدلهای تأمین مالی جمعی و توکنیزاسیون داراییها برای جذب سرمایهگذاری خرد حمایت کنند نهادهای مستقل تنظیمگر در حوزه اقتصاد دیجیتال ایجاد کنند و همکاریهای بینالمللی برای انتقال فناوری و جذب سرمایه خارجی تقویت کنند و در نهایت پژوهش حاضر نشان میدهد که اقتصاد اتصال یک ضرورت راهبردی برای آینده اقتصاد ایران است و تحقق آن نیازمند عزم ملی مشارکت همه ذینفعان و سیاستگذاری هوشمندانه و بلندمدت است و امید است یافتههای این پژوهش بتواند به عنوان چارچوبی برای سیاستگذاری در حوزه اقتصاد اتصال و مشارکت جامعه در ساخت زیرساختهای آینده مورد استفاده قرار گیرد و زمینهساز پژوهشهای بیشتر در این حوزه شود.
منابع
آقاسی، مهدی؛ انتظاری، محمدحسن. (۱۴۰۳). «مسائل و چالشهای حکمرانی دادههای ملی در جمهوری اسلامی ایران». اولین کنفرانس ملی حکمرانی داده، دانشگاه تهران.
تحلیل عوامل موثر بر طراحی مدل اقتصاد پلتفرمی در ایران متاثر از هوش مصنوعی. (۱۴۰۴). «بررسیهای مدیریت رسانه»، دوره ۴، شماره ۲.
توانایی مروی، لاله؛ زخیمی، نیلوفر. (۱۴۰۴). «تحققپذیری شهر هوشمند بهمثابه برساختی اجتماعی در ایران: تدوین مدل مفهومی با رویکرد نظریه دادهبنیاد». «پژوهشهای جغرافیای انسانی»، دانشگاه تهران.
چالشهای ساختاری توسعه اقتصاد دیجیتال ایران. (۱۴۰۴). «مطالعات اقتصاد سیاسی بینالملل»، دانشگاه شهید بهشتی.
چالشهای قانونی پیشروی استارتآپهای فینتک در ایران با مطالعه رویکرد کشورهای پیشگام در حوزه فناوریهای مالی. (۱۴۰۴). کنفرانس بینالمللی بلاکچین.
روحانینژاد، مهدی. (۱۴۰۵). «اپراتور ملی داده، زیرساخت توسعه هوش مصنوعی در کشور است». خبرگزاری میزان.
سیدامیری، نادر؛ کرباسیزاده، نیما؛ پناهعلی، ایمان. (۱۴۰۴). «تحلیل وضعیت اقتصاد و کسبوکارهای دیجیتال در ایران و مقایسه جایگاه با اقتصادهای نوظهور جهانی». «فصلنامه مدیریت عملیات»، سال پنجم، شماره ۱۷.
شجاعی، سیدحسن؛ ابراهیمی، مهرزاد؛ زارع، هاشم. (۱۴۰۳). «بررسی اثر استفاده از هوش مصنوعی در اصلاح ساختار اقتصاد کلان کشور ایران». «پژوهشنامه اقتصاد و کسبوکار»، شماره ۳۳.
طالبی، حسین. (۱۴۰۴). «اقتصاد پلتفرمی؛ تحولی نوین در بازار کار ایران». روزنامه دنیای اقتصاد.
فرامرزی، صادق. (۱۴۰۴). «گذار از بانکداری باز به داده باز». پایگاه خبری بانکداری الکترونیک.
کردنائیج، اسدالله؛ مشبکی اصفهانی، اصغر؛ اصغری گودرزی، رضا. (۱۴۰۱). «اقتصاد اشتراکی و پلتفرمهای آن در ایران». «فصلنامه مدیریت بازرگانی»، دانشگاه تهران.
محمدی، هاجر؛ مزروعی نصرآبادی، اسماعیل؛ صادقی آرانی، زهرا. (۱۴۰۴). «مدلسازی و تحلیل سناریوی چالشهای بهکارگیری اینترنت اشیا در زنجیره تأمین کسبوکارهای ایران». «رشد فناوری».
مطالعه مروری جایگاه تعاونیها در اقتصاد دیجیتال و پلتفرم در ایران. (۱۴۰۳). کنفرانس بینالمللی مدیریت و اقتصاد.
نظری، مهرین. (۱۴۰۳). «عصر بلاکچین / چالشهای ایران در مسیر توسعه اقتصاد دیجیتال چیست؟». پایگاه خبری اقتصادآنلاین.