یک روز قبل از خبر سقوط یا فرود سخت بشار الاسد در سوریه و ورود نیروهای شورشی به دمشق پایتخت این کشور، مطلبی در مشرق نیوز رسانه وابسته به نهادهای اطلاعاتی ایران منتشر شد:
ایران از ابتدا برای حمایت از دولت اسد شروطی داشت و همچنان هم دارد؛ اما به نظر میرسد بشار اسد با گذشت زمان، وقتی خطر را تا حدودی دور دید بخش های مهمی از آن شروط را به فراموشی سپرد.
ایران اما پس از اثبات برادری خود با تقدیم خیل بزرگی از شهدا در پاسخ به حمایت سوریه از ایران در جنگ تحمیلی، انتظار دارد اسد به درخواست هایش توجه کند. اسد اما چون شروط ایران که مهمترینش تن دادن به مردم سالاری است را نمیپذیرد، اکنون نمیتواند از ایران بخواهد به کمکش بیاید. اینکه عراقچی میگوید منتظر درخواست رسمی سوریه هستیم و سوریه هنوز هم دست دست میکند (چون نمیخواهد به نظام دموکراتیک تن بدهد) را میشود در این راستا ارزیابی کرد.
ایران اما سالها خار در چشم و استخوان در گلو پای این نقض عهد آقای اسد ایستاد، چون میدید اگر تن به مردم سالاری نداده، حداقل در حفظ کمربند محور مقاومت و حمایت از حزب الله با ایران همکاری داشته است. اما وقتی اسد در جریان جنگ حزب الله و اسرائیل [حالا از ترس جان یا هر دلیل دیگری] همکاری خود را قطع میکند و باعث تحمیل آتش بس به حزب الله میشود، این اسد دیگر ارزش حمایت بیشتر را ندارد و شاید فکر میکند با دل خوش کردن به وعده های کشورهایی مثل امارات و دوری جستن از ایران آینده بهتری را برای خود رقم بزند.
تحریرالشام در نهایت مجبور است با ایران مذاکره و معامله کند - مشرق نیوز
ترهاتی و دری وری هایی که درباره مردمسالاری گفته شده در واقع همان ماله طلایی است که برای توجیه ناتوانی ها و تضادهای درونی نیروی منطقه ای موسوم به «محور مقاومت» بیان شده است.
اگر این مزخرفات ظاهری را کنار بزنیم، از این مطلب دو نکته قابل برداشت است:
1- به لحاظ دیپلماتیک اختلافاتی میان ایران و سوریه ایجاد شده بود که احتمالا نتیجه تحرکات دیپلماتیک موثر و کارآمدی دستگاه های دیپلماسی کشورهای عربی منطقه در کنار ناکارآمدی و لختی دیپلماسی ایران بوده است. البته ناکارآمدی دیپلماسی ایران محدود به وزارت امور خارجه نیست و از کشوری که در اوج تنش منطقه ای هنوز قادر به حذف رانت های فلج کننده داخلی خود نیست بیشتر از این توقعی نمی شود داشت.
2- ایران دیگر تمایلی برای حفظ سوریه و هزینه دادن برای نگهداری نفوذ منطقه ای خود و دسترسی به ساحل مدیترانه و آنچه «هلال شیعی» نامیده شده ندارد.
طبیعتا اولین نتیجه ای که عوام و رسانه های زرد از این دو مورد میگیرند این خواهد بود که ایران شکست خورده و آمریکا و اسرائیل پیروز شده اند و رژیم جمهوری اسلامی هم به زودی سقوط خواهد کرد!
اما توجه به برخی نکات دیگر تصویر دیگری را آشکار می کند.
همزمان با پیشروی سریع شورشیان در سوریه و نزدیک شدن به سقوط بشار الاسد، سه خبر دیگر در رسانه ها مطرح شد.
خبر اول این بود که بر اساس گزارش دیده بان هسته ای سازمان ملل، ایران ذخایر اورانیوم غنی شده خود تا حد نزدیک به مرحله تسلیحاتی را به میزان چشمگیری افزایش داده است.
خبر دوم پرتاب سنگین ترین محموله فضایی توسط موشک ماهواره بر سیمرغ به فضا بود. این موشک ماهواره بر توسط صنایع نظامی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تولید شده است.
و خبر سوم مربوط به مشاهده شدن دوباره یک شیئ نورانی ناشناخته در آسمان ایران بود. در این خصوص مشرق نیوز مطلب جالب توجهی منتشر کرد:
در فاصله یک ماه برای بار دوم چشمها به یک شی نورانی در آسمان روشنشده است، پیشازاین در میانه آبان ماه خبر آمد که تصاویر یک شیء نورانی در کویر مرکزی ایران هویدا شده است. در آن زمان معاریو رسانه صهیونیستی در گزارشی نوشت که آنچه در آسمان مشاهدهشده است موشکی قارهپیما است که تست آن دارای پیامهایی خاص است.
خبر آزمایش یک موشک قارهپیمای جدید هیچگاه از زبان مراجع رسمی نظامی تائید یا تکذیب نشد تا ابهامات درون آن سر مگویی را فاش نکرده باشد؛ اما همهکسانی دستی بر آتش اخبار منطقه داشتند بهخوبی میدانستند که دکترین بازدارندگی ایران در حال تغییر است.
شاهد آن سخنان کمال خرازی مشاور رهبر انقلاب بود که در یک مصاحبه با رسانهای لبنانی اعلام کرد که توسعه طرحهای موشکی و بالا بردن برد آنها فراتر از ۲۰۰۰ کیلومتر در دستور کار قرارگرفته است و سیاستی دگر آمده است!
تغییر دکترین بازدارندگی در تهران موردتوجه آمریکاییها نیز قرارگرفته است تا جایی که ویلیام برنز، رئیس سازمان سیا نوشت که چیز که شاهدش هستیم، نشانههایی است مبنی بر توسعه فناوریهای جدید در ایران دارد که باعث شگفتی شده است. از نگاه آمریکاییها، ایران ازنظر توسعه فناوریهای موشکی در مرحله بدون بازگشت به نقطه صفر قرار دارد و قدرت موشکی محدودیت پذیر نیست.
تست بازدارندگی امنیتی در بازار شام - مشرق نیوز
وقتی این اخبار را در کنار دو مرحله عملیات حمله مستقیم ایران به قلمرو اصلی رژیم صهیونیستی که عمدتا از طریق ضربات موشکی صورت گرفته و خصوصا وعده صادق 2 که پدافند پر آوازه ضد موشکی اسرائیل را تقریبا به طور کامل شکست داد بگذاریم، و همچنین با توجه به حمله اخیر اسرائیل به ایران و وعده پاسخ کوبنده ایران از سوی فرماندهی کل قوا که به معنای در پیش بودن عملیات وعده صادق 3 با کیفیتی متفاوت است، آنگاه تحولات درون سوریه معنای دیگری پیدا می کند.
پیش از این دکترین بازدارندگی ایران مبتنی بر نفوذ منطقه ای و درگیر کردن دشمن در حوزه های جغرافیایی متعدد و وسیع بود. به گونه ای که دشمن نتواند قدرت خود را علیه ایران متمرکز نماید.
لیکن به نظر می رسد سه تحول کلیدی موجب تغییر این دکترین بازدارندگی ایران شده است:
1- نزدیک شدن به پایان دوره توافق برجام که خطر فعال سازی مکانیزم ماشه توسط اروپایی ها و بازگرداندن تحریم های فصل 7 توسط سازمان ملل را در پی دارد.
2- وارد شدن ایران و اسرائیل به مرحله درگیری مستقیم و لزوم پاسخ کوبنده ایران به تعرض اخیر اسرائیل و نتیجتا احتمال بکارگیری رژیم صهیونیستی از سلاح هسته ای علیه ایران.
3- تحولات جهانی و درگیری آمریکا و روسیه و چین و لذا فراهم شدن فرصت تاریخی برای تغییر معادلات منطقه ای.
در کنار این سه عامل، پیشرفت های فنی سپاه پاسداران در حوزه موشکی و همچنین پیشرفت های فنی ایران در حوزه هسته ای را هم باید در نظر گرفت.
تغییر دکترین بازدارندگی ایران با سیاست نزدیکی ایران به کشورهای عربی منطقه سازگار است. حفظ نفوذ منطقه ای یکی از مهمترین نقاط اختلاف میان ایران و کشورهای عربی بود. خروج ایران از سوریه و احتمالا پس از آن لبنان و عراق و حتی یمن، احتمالا در راستای اهداف دیپلماتیک ایران در گسترش روابط با کشورهای عربی و خصوصا عربستان و مصر قرار دارد.
از سوی دیگر، همانطور که بارها قبلا گفتیم و از شواهد دیگر هم به وضوح مشخص بود، هدف و راهبرد کلان ایران هرگز در راستای تبدیل شدن به ابرقدرت یا هژمون منطقه ای یا مبارزه با استکبار جهانی یا حتی نابودی اسرائیل نبوده است. هدف ایران همواره احیای روابط راهبردی با آمریکا و باز گرداندن جایگاه منطقه ای ایران و نظم منطقه خاورمیانه به وضعیت قبل از انقلاب بوده است.
در همین راستا و در آستانه ورود ترامپ، نشانه های دیگری دیده می شود که تغییر رویکرد ایران در راستای رسیدن به اهداف فوق الذکر را تایید می کند.
دور دوم ترامپ در چشماندازی بسیار متفاوت و با ظهور پویاییهای جدید آشکار خواهد شد:
پیشرفتهای هستهای ایران: در واکنش به خروج آمریکا از برجام، ایران برنامه هستهای خود را تسریع کرد. در چارچوب رویارویی فزاینده با اسرائیل، مقامات ایرانی به تغییر سیاست احتمالی به منظور بازدارندگی اشاره کردهاند. تهران همچنین به امضاکنندگان اروپایی برجام هشدار داده است که فعالسازی احتمالی «مکانیسم ماشه»، ایران را مجبور به خروج از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) خواهد کرد. شایان ذکر است، مکانیسم ماشه snapback در پاییز ۲۰۲۵ منقضی میشود.
رویارویی ایران و اسرائیل: دو دور رویارویی مستقیم با اسرائیل در ماههای آوریل و اکتبر، توان نظامی ایران را به نمایش گذاشته است. این دو رویداد همچنین نگرانی ایران را در مورد خطرات هر گونه سیاست خصمانه بیشتر از سوی ایالات متحده یا متحدان منطقهای آن به ویژه اسرائیل افزایش داده اند. در برابر این پس زمینه، عراق به طور فزایندهای آسیب پذیر است. تنها در سال ۲۰۲۴، اسرائیل دو بار از حریم هوایی عراق برای حمله به ایران استفاده کرده است. از سوی دیگر بغداد از احتمال حملات هوایی اسرائیل به بازیگران مورد حمایت ایران در خاک عراق نگران است.
آشتی منطقهای: نزدیکی دیپلماتیک بین ایران و کشورهای عربی به ویژه عربستان سعودی - و تا حد زیادی با بحرین، مصر و اردن - چشمانداز سیاسی منطقه را تغییر داده است. با شکل گیری همکاریهای جدید، اکنون تعداد کمی از کشورهای عربی انگیزه مخالفت فعالانه با ایران را دارند.
تابآوری اقتصادی: اتخاذ «اقتصاد مقاومتی» ایران در واکنش به تحریمهای غرب نشان داده است که برخلاف عراق در دهه ۱۹۹۰، میتواند فشار قابل توجهی از آمریکا را بدون مواجهه با فروپاشی تحمل کند. علیرغم تحریمهای گسترده، ایران اقتصاد خود را مدیریت کرده و به حمایت از شبکه ائتلاف منطقهای خود ادامه داده است.
افزایش تهاجم تحت فشار: رویکرد «فشار حداکثری» ترامپ همراه با همسویی وی با برخی متحدان عرب، به اقدامات نظامی ایران دامن زد. این حملات شامل حمله به نیروهای آمریکایی در پایگاه عین الاسد در عراق، سرنگونی یک پهپاد آمریکایی در سواحل ایران و همچنین هدف قرار دادن تاسیسات نفتی عربستان و چهار کشتی تجاری در نزدیکی بندر فجیره امارات بود.
متحد سیاسی در عراق: عراق اکنون دارای دولتی با اکثریت چهرههای همسو با ایران است که بغداد را بیش از همیشه به تهران نزدیک میکند. این همسویی هر گونه امکانی را که عراق توسط آمریکا یا متحدان عرب آن علیه ایران به کار گرفته شود، محدود میکند. نشانههای متعددی وجود دارد که نشان میدهد سیاست دولت آینده آمریکا در قبال ایران به طور قابل توجهی با دوره اول ترامپ متفاوت خواهد بود.
نخست، ترامپ بارها اعلام کرده است که به دنبال تغییر حکومت در ایران نیست و مایل نیست در امور داخلی ایران دخالت کند. وی در این ارتباط گفت: «ما نمیتوانیم به طور کامل در همه موضوعات دخالت کنیم. ما نمیتوانیم خودمان را اداره کنیم، بیایید با آن روبرو شویم. تنها چیزی که وجود دارد این است که آنها نمیتوانند سلاح هستهای داشته باشند.» این اظهارات نشان میدهد که رئیسجمهور بعدی آمریکا ممکن است فشار بر جنبههای دیگر سیاستهای ایران - مانند برنامه موشکهای بالستیک این کشور - را به نفع یک دستور کار متمرکزتر کاهش دهد و دامنه تنش با ایران را به یک منطقه خاص محدود کند. این امر به طور بالقوه میتواند سطح درگیری را کاهش دهد.
دوم، بیزاری ترامپ از درگیر شدن در جنگهای خارج از کشور، به ویژه پس از درگیریهای غزه و اوکراین آشکارتر شده است. وی رویکرد بایدن را مورد انتقاد قرار داده و متعهد شده است این جنگها را به سرعت پایان دهد و بر ترجیح مذاکره بر مداخله نظامی تاکید کرده است. تعهد ترامپ به تنش زدایی و دیپلماسی در مورد تعامل مستقیم نظامی نشان دهنده موضعی است که وی ممکن است در مورد ایران نیز اعمال کند و به جای درگیری نظامی، ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک را در اولویت قرار دهد. در همین راستا او به طور مشخص برخی از کارکنان قبلی خود، از جمله جان بولتون، مشاور سابق امنیت ملی (۲۰۱۸-۲۰۱۹) را که به دفاع از جنگ و خصومت با ایران شهرت دارد، به شدت مورد انتقاد قرار داده است.
سوم، ترامپ ثابت کرده است که در استفاده از اشکال غیرمتعارف دیپلماسی ماهر است. وی از طریق استفاده از ابزارهای اقتصادی و تماس مستقیم، خود را به عنوان یک معامله گر در موقعیتهای درگیری پیچیده معرفی میکند. علاوه بر این، وی کاملاً از پیامدهای منفی تحریمهای طولانی مدت علیه سایر کشورها بر اقتصاد ایالات متحده آمریکا آگاه است.
چهارم، ایران تمایل به مذاکره با ایالات متحده آمریکا را تا زمانی که چنین مذاکراتی با منافع ملی آن همسو باشد نشان داده است. این رویکرد عملگرایانه مدتهاست که جمهوری اسلامی را بر آن داشته که حداقل از طریق واسطههای مختلف با آمریکا ارتباط برقرار کند. در این راستا کشورهایی مانند عمان، قطر و عراق در تسهیل ارتباطات غیرمستقیم تهران و واشنگتن مؤثر بودهاند و این کانالها در پیشبرد تلاشهای دیپلماتیک و تامین تفاهمها مؤثر بودهاند. شهید سلیمانی حامل پیام به عربستان بود که ترور شد/ رویکرد ترامپ در قبال ایران مانند دور اول نیست - تابناک | TABNAK
به بیان خلاصه، در آستانه ورود ترامپ، ایران در حال زمینه سازی برای ارائه دو گزینه به دونالد ترامپ است:
1- گزینه اول، توافق راهبردی آمریکا با ایران و حذف تحریم ها و بازگشت به روابط پیش از انقلاب.
2- گزینه دوم، فرار هسته ای و تبدیل شدن ایران به یک قدرت هسته ای و مجهز به موشک های قاره پیما.
در هر دو حالت دیگر نیازی به نفوذ منطقه ای ایران در سوریه و لبنان نخواهد بود. لذا با توجه به اختلاف نظرات احتمالی میان ایران و بشار الاسد، و با توجه به گذر کردن از مرحله جنگ نیابتی و وارد شدن به مرحله درگیری مستقیم میان ایران و اسرائیل، عدم حمایت ایران از بشار اسد و سقوط سریع سوریه توضیح داده می شود.