ویرگول
ورودثبت نام
سپهر سمیعی
سپهر سمیعیعلوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
خواندن ۱۱ دقیقه·۴ ماه پیش

رانت اقتصادی و انقلاب سیاسی

رانت یعنی درآمد فراتر از میزان مشارکت در تولید. از آن با عناوینی مانند «نهار مجانی»، «سواری مجانی»، «درآمد انگلی» و «درآمد بیشتر از استحقاق» هم یاد شده است.

اگر چه در عرصه نظری معمولا نگاهی منفی و نکوهیده به مقوله رانت وجود دارد، اما در عالم واقع راه گریزی از رانت نیست و هر کجا مازاد تولید وجود داشته باشد قطعا رانت هم وجود دارد. لذا تفاوت تنها در شیوه توزیع رانت است و نه در نفس وجود رانت در اقتصاد.

انتقال ثروت رانتی در سطوح مختلفی امکانپذیر است.

اولین و ساده ترین سطح از انتقال رانت، شیوه زندگی قناعت پیشه در کنار جمعیت مولد است. این شیوه زندگی را در فرهنگ شرقی با قلندران و دراویش و زاهدان و سائلین سراغ داریم. و نمونه غربی آن فرهنگ هیپی ها و پانک ها بوده اند. در بعد فرهنگی این شیوه از اکتساب رانت به پرورش معنوی گرایی و گریز از مادی گرایی می انجامد.

سطح بعدی از انتقال رانت در سرقت و دزدی است. فرد سارق با عمل خود نظام مالکیت را به چالش می کشد. اگر از تولید کننده بدزدد نامش طرار است و اگر از کسی که در نظم مستقر صاحب رانت شده بدزدد نام او عیار است. در هر دو حالت فعل سرقت یک آنومالی و جریان نامتعارف رانت محسوب می شود و نظام مستقر توزیع رانت را متحول نمی کند.

سطح بعدی از انتقال رانت آن سطحی است که موجب تحول و تغییر اساسی در کل نظام توزیع رانت می شود. این فعل و انفعال با عنوان انقلاب سیاسی شناخته می شود و معمولا همراه با خشونت و ویرانی در مقیاس گسترده است. تحول نظام توزیع رانت خصیصه مشترک و ریشه تمام انقلاب های سیاسی است. از انقلاب ملی فرانسه و آمریکا تا انقلاب بلشویکی روسیه و انقلاب مائو در چین. خواه نیروی محرکه انقلاب جنبش سربداران باشد یا قبایل قزلباش یا چریک شهری یا چریک روستایی یا هر نیروی دیگری، انگیزه اولیه و نتیجه نهایی همه انقلاب ها تغییر و تحول در نظام توزیع رانت بوده و هست و خواهد بود.

سطح بعدی از انتقال رانت بر اثر جنگ پدید می آید. جنگ ها می توانند در حد غارت و کسب غنائم جنگی متوقف بمانند. مانند حملاتی که قبایل و نیروهای ازبک گاه و بیگاه به مرزهای شرقی ایران می کردند، یا حملاتی که وایکینگ ها و فرانک ها به مناطق تحت حاکمیت امپراطوری روم می نمودند، یا فتح هندوستان توسط نادرشاه افشار. در این حالت، نظام سیاسی تغییر نمی کند و تنها مقداری رانت از ناحیه مغلوب به حساب نیروی فاتح واریز می شود.

اما جنگ ها ممکن است به تغییر اساسی در شیوه توزیع رانت هم منتهی شود. مثلا وقتی سرزمینی که قبلا در قلمرو یک دولت بود بر اثر شکست در جنگ در اختیار قدرت دیگری قرار می گیرد، ثروت های ناشی از مازاد هر گونه فعالیت اقتصادی در آن سرزمین هم به سوی دولت فاتح سرازیر شده و ذیل نظام توزیع رانت در آن دولت بازتوزیع خواهد گردید. همچنین ممکن است دولت فاتح مستقیما سرزمین ها را به قلمرو سیاسی خود ضمیمه نکند، اما با تغییر معادلات قدرت موجب تحول نظام توزیع رانت در دولت سیاسی مغلوب و اقمار آن گردد. به عنوان مثال ژاپن و آلمان پس از شکست در جنگ جهانی دوم ظاهرا استقلال سیاسی خود را حفظ نمودند، اما نظام سیاسی و معادلات توزیع رانت در آنها درون چارچوب های تحمیل شده از سوی ایالات متحده آمریکا بازتعریف شد.


در کتاب های درسی علم اقتصاد معمولا گفته می شود که منشاء شکل گیری پول به معامله پایاپای و تهاتر کالاها باز می گردد. به این صورت که ابتدا همه تولید کنندگان کالاهای خود را مستقیما با هم مبادله می کردند. مثلا یک نفر تخم مرغ های اضافه خود را به کفاش می داد و کفش گرفت. یک نفر هم نان می پخت و به خیاط می داد و لباس می گرفت. بعد برای تسهیل مبادلات، یک کالا به عنوان کالای مرجع و عمومی جهت مبادله رایج شد. مثلا همه از کیسه های نمک یا فلز طلا برای مبادله استفاده کردند و به این ترتیب آن کالای مرجع به پول رایج تبدیل شد.

اما این قصه که در کتاب های اقتصاد تعریف می شود با هیچکدام از شواهد تاریخی مطابقت ندارد و کاملا ساخته و پرداخته ذهن اقتصاددانان است.

منشاء واقعی شکل گیری پول همیشه محصول شکل گیری یک نظم سیاسی و ابزار انتقال رانت بوده.

به این ترتیب که وقتی یک نیروی سیاسی بر قلمرو جغرافیایی بخصوصی مسلط می شده، از ساکنان قلمرو سیاسی خود طلب رانت می کرده که نام این رانت مالیات بوده است. مالیات ها می توانسته مستقیما به صورت کالاهای تولیدی مانند گندم و جو و پارچه و غیره باشد که در اینصورت مستقیما توسط نیروی سیاسی مسلط بازتوزیع می شده است. اما دولت های سیاسی بزرگ تر نمی توانستند حجم زیاد کالاهای تولیدی را به صورت مستقیم بازتوزیع نمایند. لذا از ابزار دیگری استفاده می کردند که این فرایند بازتوزیع رانت را به شدت تسهیل و آسان می نماید. این ابزار نامش پول است.

در واقع در هر جامعه ای بر اثر افزایش بهره وری تولید و گسترش روابط اجتماعی، مازاد اقتصادی شکل می گیرد و این مازاد اقتصادی تبدیل به رانت می شود و این رانت موجب شکل گیری ساختار سیاسی می شود و ساختار سیاسی برای تسهیل اخذ و بازتوزیع رانت اقدام به ترویج پول می نماید. در حالی که اقتصاددانان این واقعیت تاریخی را نادیده گرفته و هم دولت و هم پول را زاید و غیر واقعی و مزاحم فرض می کنند. و البته این نگاه ایدئولوژیک خود ناشی از شیوه توزیع رانت در نظم سیاسی لیبرال غربی است.

به این ترتیب در تاریخ مشاهده می کنیم همیشه دولت های سیاسی که از حدی بزرگتر می شدند اقدام به ضرب سکه می نمودند. این سکه ها پول رسمی و رایج در قلمرو آن دولت محسوب می شد. به این معنا که دولت می توانست سکه ها را به شیوه ای که مورد نیازش بود میان لشکریان و اعیان و اشراف و شاهزادگان و نوکران و چاکران و عمله ها و غلامان و دیگران توزیع نماید. اینها هم به عنوان «مصرف کننده» و «سمت تقاضا» سکه ها را دریافت کرده و به بازار برده و برای خرید هر کالایی که مورد نیازشان بود خرج می کردند. اما در «سمت عرضه» کسانی که به عنوان «تولید کننده» وارد بازار شده بودند این سکه ها را می پذیرفتند و کالاهای خود را با این سکه ها مبادله می نمودند. چون از آن طرف این تولید کنندگان و فروشندگان ناچار بودند به دولت مستقر باج و خراج و مالیات بپردازند و دولت مستقر هم سکه های ضرب شده و پول رسمی خود را به عنوان مالیات و باج و خراج از آنان می پذیرفت.

به این ترتیب یک چرخه گردش پول شکل می گرفت که از طرفی مالیات ستانی و نظام توزیع رانت در دولت را تسهیل می نمود و از طرف دیگر موجب تسهیل مبادلات در بازار و لذا رونق اقتصادی و تجاری می شد.

نکته مهم اینجاست که برای شکل گیری پول اولا باید مازاد تولید فراهم باشد و ثانیا باید نظام بازتولید رانت وجود داشته باشد و ثالثا باید یک دولت سیاسی مسلط بر جامعه شکل گرفته باشد که واحد پول رسمی را تعیین نماید.


در هم تنیدگی پول و سیاست به حدی بود که ضرب سکه فی نفسه بخشی از اعلام موجودیت سیاسی محسوب می شده است. دولت های محلی و ضعیف معمولا به نام خود سکه ضرب نمی کردند و از واحد پول و سکه های دولت بزرگتر و فراگیر استفاده می کردند. چون این دولت های محلی خود ناچار بودند به دولت بزرگتر مالیات و باج و خراج بپردازند. اتفاقا یکی از ابزارهای اعلام استقلال یک دولت محلی و طغیان و سرکشی نسبت به دولت مرکزی این بود که مستقلا اقدام به ضرب سکه به نام خود می نمودند و از پرداخت مالیات و باج و خراج به دولت بزرگتر سر باز می زدند.

اهمیت سیاسی واحد پول به قدری بود که در تاریخ گفته اند در دوران نادرشاه افشار مواردی بوده که برخی بازاریان را گوش و زبان بریده اند، چون سکه «نادری» را طبق عادت قدیم «عباسی» خوانده بودند.

امروز هم مشاهده می کنیم دولت هایی که سلطه سیاسی دولت های بزرگتر را پذیرفته اند، یا مستقیما از پول دولت بزرگتر در اقتصاد داخلی خود استفاده می کنند یا اگر واحد پول دیگری دارند آن را به پول دولت بزرگتر وصل یا Peg کرده اند. مثلا پاناما، اکوادور، و ال سالوادور مستقیما از دلار آمریکا استفاده می کنند. و کشورهای جنوب خلیج فارس واحد پول خود را به دلار آمریکا Peg کرده اند که یعنی نسبتی ثابت میان پول محلی و دلار آمریکا تعریف شده است.

گاهی اوقات یک انقلاب سیاسی با هدف بازتوزیع رانت موفق می شود نظام سیاسی مستقر را سرنگون کرده و شیوه جدیدی در توزیع رانت را جایگزین نماید. اما ناکارآمدی در نظام جدید توزیع رانت به حدی است که موجب بی اعتبار شدن پول جدید و بازگشت جامعه به پول رایج قبلی یا پول یک دولت بزرگتر می شود. بعنوان مثال دولت زیمبابوه به گونه ای اقدام به رانت پاشی نمود که پول رسمی زیمبابوه از آب بینی بز کم ارزشتر شد و نتیجتا در عمل دلار آمریکا به پول رایج در اقتصاد زیمبابوه تبدیل گردید.

چنین وضعیتی به معنی اوج ناکارآمدی و فلج دولت مرکزی است. جلوگیری از این وضعیت تنها از دو مسیر میسر است. یکی از مسیر اصلاح نظام توزیع رانت، و دیگری از مسیر گسترش منابع رانت. اولی یعنی مدیریت و مهار سمت تقاضا، و دومی یعنی مدیریت و گسترش سمت عرضه.

مهار و مدیریت سمت تقاضا معمولا با عنوان سیاست «ریاضت اقتصادی» شناخته می شود و توسط دولت هایی اجرا می شود که ناچارند نظام کلان توزیع رانت در سطح جهانی را بدون چالش بپذیرند.

اما گسترش سمت عرضه تنها از دو طریق میسر می گردد:

نخست با گسترش قلمرو سیاسی و کشورگشایی، مانند سیاست روسیه در اوکراین و لشکرکشی های آمریکا در خاورمیانه.

دوم با تغییر جایگاه رانتی در سطح جهانی با استفاده از انواع شیوه ها اعم از تحمیل اراده سیاسی، باج گیری، یا بهره گیری از سوراخ های موجود در ساز و کارهای نظم مستقر در جهان. این حالت دوم سیاست پیچیده تر و ظریف تری است که مثال های متعددی از آن می توان بر شمرد. از سیاست خود آمریکا در مقابل اتحادیه اروپا و ژاپن و دیگران، تا سیاست کشورهای عربی جنوب خلیج فارس در فرار از برنامه صنعتی سازی و بازگشت به جایگاه دریافت کننده رانت، تا سیاست ایران در کنترل تنگه هرمز و تحمیل اراده سیاسی خود بر کشورهای جنوب خلیج فارس و سپس خاورمیانه و کل جهان.


یک روایت ساده سازی شده در خصوص جنگ کنونی میان ایران و آمریکا این است که آمریکاییها احساس کردند «بازدارندگی» ایران تضعیف شده و به همین دلیل تصمیم گرفتند فرصت را مغتنم شمرده و به ایران حمله کنند.

در این روایت، پیش فرض این است که آمریکا یا هر قدرت بزرگی مترصد حمله به دولت های ضعیف تر است و هر کجا احساس کند هزینه حمله کمتر از فایده آن باشد دست به حمله می زند. لذا تنها راه پیشگیری از جنگ این است که قدرت بازدارنده نظامی به حداکثر برسد.

این روایت به سادگی به چالش کشیده می شود. چون هر کسی می تواند مشاهده کند کشورهای بسیاری در جهان امروز هستند که از ایران بسیار ضعیف تر و از نظر نظامی آسیب پذیر تر و کوچک تر هستند، اما آمریکا به هیچکدام از آنها حمله نکرده و از بین اینهمه تصمیم گرفته به ایران حمله کند.

عده ای از این مشاهده اینطور نتیجه می گیرند که لابد رفتارهای جنگ طلبانه و ضد سیستمی و سرکش و گستاخانه ایران بوده که آمریکا را تحریک به حمله به ایران نموده است.

اما این هم برداشتی ساده انگارانه و غیر صحیح است. چون جنگ میان دولت ها را به دعوا و نزاع خیابانی تقلیل می دهد.

جنگ میان ایران و آمریکا ادامه تحولات سیاسی درون هر دو دولت است که با تحولات جهانی در هم آمیخته اند. عوامل بروز جنگ ایران و آمریکا در سطح کلان عبارتند از:

1- افول و آسیب پذیری ایالات متحده آمریکا در عرصه سیاسی داخلی آن.

2- صعود چین در قامت یک قدرت بزرگ صنعتی و اصطکاک با آمریکا به عنوان بزرگترین توزیع کننده رانت در جهان.

3- شکست سیاست صنعتی سازی در ایران و خاورمیانه و تمایل به گسترش منابع رانتی و اصطکاک با کشورهای جنوب خلیج فارس به عنوان بزرگترین دریافت کنندگان رانت.

4- انقلاب هوش مصنوعی و حرکت به سمت اتوماسیون حداکثری و شکل گیری مازاد جمعیت در جهان و بحران ناکارآمدی در شیوه های کنونی توزیع رانت.

5- بی اهمیت شدن علم و تکنولوژی به دلیل دسترسی عمومی به آن به واسطه ابزارهای رو به گسترش مسلح به هوش مصنوعی، و متعاقبا اهمیت یافتن منابع اولیه و لذا افزایش تنش بر سر تصاحب و کنترل منابع.

6- فعال شدن ظرفیت های تاریخی و روندهای بلند مدت در برابر ناکارآمدی های ساختاری موجود در نظم موجود در جهان.

7- فعال شدن تضادهای درونی نظم نولیبرال و لزوم جایگزین شدن آن با نظمی پایدارتر.

اگر بخواهیم این هفت مورد را در یک جمله خلاصه کنیم:

آن نظام جهانی که جریان رانت را در ایالات متحده آمریکا متمرکز می کرد و از آمریکا در بقیه جهان بازتوزیع می نمود به پایان رسیده و نظم جدیدی در حال استقرار است که هنوز شکل نگرفته و بر روی کیفیت آن رقابت وجود دارد و ماحصل این رقابت همین جنگی است که مشاهده می کنیم.

سیاسیخلیج فارسجنگانقلاب
۰
۰
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
علوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید