ویرگول
ورودثبت نام
سپهر سمیعی
سپهر سمیعیعلوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
خواندن ۸ دقیقه·۱ سال پیش

راز ثبات و توسعه کشورهای عربی جنوب خلیج فارس

تمام کشورهای عربی جنوب خلیج فارس بافت اجتماعی مشابهی دارند. البته می توان تا حدودی امارات را به دلیل کثرت جمعیت مهاجر آن استثنا نمود. لیکن حتی امارات هم در بافت جمعیت با ملیت اماراتی مشابه سایر همسایگان خود است.

نظم اجتماعی در این کشورها بر پایه روابط عشیره ای و قبیله ای است. هویت هر فرد به اندازه ای با روابط قبیله ای و عشیره ای پیوند خورده که نام خانوادگی هر فرد پس از نام پدر همیشه نام قبیله یا عشیره او است. مثلا، وزیر امور خارجه عمان که اخیرا به دلیل میانجی گری در مذاکرات ایران و آمریکا در ایران شهرت خاصی پیدا کرده، سید بدر بن حمد البوسعیدی است. یعنی اسم کوچک او «بدر» است و چون با خانواده سلطنتی پیوند خونی دارد لقب «سید» را دریافت کرده و نام پدرش «حمد» است و نام قبیله اش هم «بوسعیدی» است که همان قبیله خاندان سلطنتی است.

به همین ترتیب اگر کسی مثلا از قبیله بلوچ باشد نام خانوادگی «البلوشی» را خواهد داشت، یا اگر از قبیله فارسی باشد نام خانوادگی «الفارسی»، و به همین ترتیب سایر قبایل. بنابراین هیچکس خارج از نظام قبیله ای و عشیره ای نیست و مشابه قول ما فارسی زبانان اینطور نیست که کسی از زیر بته به عمل آمده باشد، و دقیقا مشخص است هر کسی متعلق به کدام قبیله است.

این نظام اجتماعی قبیله ای و عشیره ای جایگاه اجتماعی افراد را مشخص می کند و هم دسترسی به فرصت های اقتصادی را منظم و تسهیل می نماید، و هم از طرف دیگر تنش های طبقاتی را بی معنا می کند. لذا مدیریت جامعه بسیار ساده شده و حاکم می تواند با میانجی گری میان قبایل نظم اجتماعی را برقرار سازد.

یعنی در این کشورها قبیله و عشیره همان کارویژه احزاب سیاسی در جوامع اروپایی را بازی می کند. به همین دلیل نه نیازی به احزاب سیاسی هست و نه اساسا در این کشورها احزاب سیاسی می توانند کارکردی داشته باشند.

در سایر کشورهای عربی که فرم حکومت به جمهوری تغییر کرده، مشاهده می کنیم که احزاب سیاسی عملا میان قبایل و عشایر تقسیم شده اند و همچنان کارکرد اصلی در نظم اجتماعی از تقسیم بندی قبایل ناشی می شود.

در کشورهای جنوب خلیج فارس، حاکم ممکن است «شیخ» باشد که کاملا ماهیت قبیله ای و عشیره ای خود را حتی در عنوان حفظ کرده، یا «مَلِک» (پادشاه) باشد که همان معنا را یک مرحله بالاتر برده و از سطح قبیله و عشیره به سطح سرزمین می رسد، یا «سلطان» (شاهنشاه) باشد که احاطه بر سرزمین های متعدد را می رساند. در تمام موارد، مسیر پیوند خوردن جامعه و حکومت از طریق روابط قبیله ای است.

همین ساختار اجتماعی تا پایان دوره قاجار در ایران هم دقیقا به همین شکل وجود داشت. لیکن دو پادشاه پهلوی به شیوه ای کاملا موثر آن نظم اجتماعی را منهدم نمودند و مهمترین عامل در نظام اجتماعی سنتی ایران از دست رفت. هدف پهلوی از این کار هدایت ایران به سمت یک ساختار جدید و مدرن بود تا زمینه ترقی و توسعه و پیشرفت ایران فراهم شود. لیکن در عمل امروز مشاهده می کنیم کشورهای جنوب خلیج فارس که همان نظام اجتماعی سنتی را حفظ کردند در زمینه توسعه و ترقی فرسنگ ها جلوتر از ایران هستند و هیچکدام از تلاطمات اجتماعی تاریخ ایران مشابهی در تاریخ این کشورها ندارد. مواردی از قبیل نهضت ملی شدن صنعت نفت و کودتای 28 مرداد 1332 و 15 خرداد 1342 و انقلاب 1357 و جنگ تحمیلی اول و دوم و تیر 78 و فتنه 88 و دی 96 و آبان 98 و پاییز 1401 و غیره.

علت این ثبات و آرامش سیاسی و اجتماعی در کشورهای عربی جنوب خلیج فارس به دو عامل اساسی باز می گردد:

1- ساختار اجتماعی قبیله ای و عشیره ای سنتی.

2- نظام حکومتی اقتدارگرایانه و پادشاهی.

با نگاهی به دیگر کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا متوجه می شویم هر کجا لااقل یکی از این دو عامل از دست رفته ثبات و آرامش سیاسی و اجتماعی هم رخت بر بسته.

در ایران ساختار اجتماعی سنتی از دست رفته و نظام حکومتی هم چیزی بین دموکراسی و اقتدارگرایی است. در مصر شرایط شباهت بسیار زیادی به ایران دارد. در لبنان ساختار اجتماعی سالم است، ولی ساختار حکومتی دموکراتیک و ناسازگار با ترکیب اجتماعی است. در سوریه ساختار حکومتی معیوب است. در عراق همینطور. و به همین ترتیب.

از منظر اقتصاد سیاسی، کشورهای عربی جنوب خلیج فارس مانند ایران از درآمدهای رانتی قابل توجهی برخوردارند. همین مطلب ثابت می کند آن نظریه سیاسی که ادعا می کند دولت رانتی در ایران مانع توسعه می شود کاملا بی اعتبار است.

حتی ترکیب منابع عمده رانت در کشورهای عربی جنوب خلیج فارس کاملا مشابه ایران است:

1- بیشترین رانت حاصل از صادرات منابع نفت و گاز.

2- در درجه دوم رانت تجاری حاصل از موقعیت جغرافیایی.

3- و نهایتا رانت حاصل از گردشگری مذهبی.

لیکن تفاوت کار آنجاست که در کشورهای عربی جنوب خلیج فارس این رانت از بالا و از طریق نظام اجتماعی قبیله ای و عشیره ای به نسبتی که موجب جلب رضایت همه قبایل شود توزیع می گردد. بخش عمده این رانت با رهبری حاکم اقتدارگرا و تمکین و توافق قبایل، مصروف توسعه ملی می گردد و بخشی هم به صورت انواع خدمات دولت رفاه و یارانه و سوبسید در اختیار اقشار پایینتر جامعه قرار می گیرد. به این ترتیب علیرغم سهم قابل توجهی که در اختیار خانواده سلطنتی و شاهزادگان قرار می گیرد، و علیرغم بریز و بپاش ها و ولخرجی ها، هیچ تنشی در شیوه توزیع رانت در جامعه مشاهده نمی شود و ثبات سیاسی در کنار منابع هنگفت رانتی موجب توسعه این کشورها شده است.

در حالی که در ایران به دلیل از دست رفتن ساختار اجتماعی سنتی و در نبود پیوندهای قبیله ای و عشیره ای، تنش برای جذب منابع رانتی از بالا به لایه های پایین اجتماعی کشانده می شود. توسعه نامتقارن موجب رقابت و تضاد بخش های مختلف شده و هر بخشی برای چانه زنی جهت دریافت رانت بیشتر سعی می کند بخشی از جامعه را علیه رقبا تحریک و بسیج نماید. بخش واردات برای دستیابی به رانت ارز ترجیحی از حربه «معیشت مردم» استفاده کرده و سعی می کند یک طبقه اجتماعی به اسم «مستضعفین» ایجاد نماید. بخش صادرات برای دستیابی به رانت کارگر ارزان از جهش قیمت ارز و دلار در کنار رشد کمتر از تورم دستمزد کارگر استقبال کرده و در عین حال به دنبال دسترسی به رانت انرژی است. همینطور تنش های اجتماعی بر سر مساله «امنیت» که به شکل گیری رانت حاصل از فیلترینگ اینترنت می رسد و بخشی از جامعه طرفدار «امنیت» می شوند و بخشی طرفدار «آزادی»، یا تنش دایمی میان مصرف کننده و تولید کننده در بازار خودرو که برخی طرفدار «تولید» می شوند و برخی طرفدار «حقوق مصرف کننده».

ریشه تمام این تنش های اجتماعی نبود مکانیزم موثر برای توزیع رانت در ایران است. به این ترتیب با شعار «منابع کشور باید در خدمت مردم باشد» همه به دنبال کندن تکه ای بزرگتر از منابع کشور هستند. این رقابت ناسالم موجب بی ثباتی اجتماعی و سیاسی شده و مانع از شکل گیری مفهوم منافع ملی می شود. و اینگونه است که شرایط برای توسعه ملی فراهم نمی شود.

به بیان دیگر، در ایران آن مکانیزم های سنتی که در بافت قبیله ای و عشیره ای موجود بود از دست رفته، و از سوی دیگر به دلیل توسعه نامتقارن، احزاب سیاسی هم نمی توانند شکل بگیرند.

یعنی نبود احزاب سیاسی معنادار و فراگیر و پایدار در ایران به این دلیل نیست که رژیم حاکم جلوی رشد احزاب را می گیرد. بلکه اساسا کارویژه احزاب سیاسی در هیچ کجای دنیا چیزی جز ساز و کار توزیع رانت نیست، و در ایران ساز و کاری برای توزیع موثر رانت نمی تواند شکل بگیرد لذا احزاب سیاسی هم به صورت طبیعی نمی توانند شکل بگیرند.

در کشورهای توسعه یافته با توسعه متقارن، احزاب سیاسی در روز روشن و به صورت شفاف جهت توزیع و تخصیص رانت رقابت می کنند. لیکن در ایران و دیگر کشورهای جهان سوم با توسعه نامتقارن، رقابت برای دستیابی به رانت به صورت مافیایی و مخفیانه و فارغ از هر گونه قید و بند ذیل «منافع ملی» است. چون اساسا آن وحدت و یکپارچگی ملی وجود خارجی ندارد و اگر هم کسی صحبت از منافع ملی می کند معمولا برای مخفی کردن برخی منافع رانتی است که در تضاد با سایر منافع رانتی قرار دارند.

ایران هرگز نمی تواند توسعه ای شبیه به امارات و قطر و دیگر کشورهای جنوب خلیج فارس پیدا کند. چون آن ساختار و نظم اجتماعی مدتهاست در ایران از دست رفته. لذا تنها دو آینده برای ایران قابل تصور است:

1- تداوم وضع موجود و استمرار کشمکش میان رانت ها به صورتی که هیچکدام به طور مطلق بر سایرین غالب نشود.

2- تسلط مطلق یک گروه از رانت ها بر کل کشور و شکل گیری یک دیکتاتوری مقتدر و یک دوره مهندسی اجتماعی که بتواند کشور را به سمت یک توسعه متقارن هدایت نماید.

حالت دوم شباهت به مدل چین دارد، اما می تواند با دستیابی به یک رابطه دوستانه و نزدیک با غرب و خصوصا آمریکا هم محقق شود. یعنی در حالت دوم، مجددا دو حالت قابل تصور است:

1- تسلط رانت های کاسب تحریم بر قدرت و حرکت به سمت ساخت بمب اتم و اجرای مدل کره شمالی.

2- تسلط رانت های تجاری نزدیک به غرب بر قدرت و حرکت به سمت مدل ترکیه و تداوم مسیر قبل از انقلاب.

حالت اول در صورت تحقق می تواند در آینده به فروپاشی از نوع فروپاشی شوروی منتهی شده و پس از آن دوران توسعه ملی مشابه توسعه روسیه پس از فروپاشی شوروی آغاز خواهد شد.

در حالت دوم مسیر کوتاهتر خواهد بود و توسعه از زمان توافق با غرب و خصوصا آمریکا آغاز می شود. این توسعه اگر با یک برنامه حساب شده مهندسی اجتماعی همراه باشد که بتواند به مرور زمان ساز و کارهای توزیع رانت بدون کشمکش را در جامعه نهادینه نماید، می تواند به پایداری و ثبات سیاسی هم برسد.

خلیج فارسکشورهای عربی
۲۳
۱۱
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
علوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید