ویرگول
ورودثبت نام
سپهر سمیعی
سپهر سمیعیعلوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
خواندن ۸ دقیقه·۱ ماه پیش

خوی قبیله ای و زبان مشترک

ارسطو انسان را «حیوان سیاسی» تعریف می کند. همچنین معروف است که ارسطو انسان را «حیوان ناطق» یا حیوان سخنگو می دانسته است.

معمولا فلاسفه و اندیشمندانی همچون ارسطو به دنبال وجه تمایز و تفاوت میان انسان و حیوان بوده اند. ولی آنچه تلویحا پذیرفته شده و در آن تردیدی وجود نداشته است، وجه تشابه و اشتراکات میان انسان و سایر حیوانات بوده است. از خصائل و خصوصیات اولیه مانند خوردن و آشامیدن و تولید مثل گرفته تا رفتارهای پیچیده تر مانند ابزارسازی و ساختارهای اجتماعی و کارویژه های فرد در زندگی جمعی.

بسیاری از حیوانات و حتی حشرات دارای زیست جمعی هستند و از الگوهای رفتاری پیچیده اجتماعی پیروی می کنند. به عنوان مثال، مورچه ها و زنبورها از دیسیپلین و نظم طبقاتی و اجتماعی گسترش یافته ای برخوردارند. یا می دانیم که گرگ ها معمولا به صورت دسته ای زندگی و شکار می کنند. یا فیل ها و گاومیش ها زیست گله ای دارند.

در میان حیوانات اهلی بهترین مثال گوسفندان هستند که رفتار گله ای دارند. یک گوسفند تنها دایما در حالت اضطراب و ترس شدید قرار می گیرد و حتی تمایلی به چریدن نداشته و پروار نمی شود. ولی گوسفند درون گله احساس آرامش و امنیت کرده و بی دغدغه مشغول چرا می شود.

انسان از همین خصلت گله ای گوسفندان برای مدیریت تعداد انبوه آنان استفاده می کند و با حرکت دادن تعداد کمی از گوسفندان، کل گله را به سمت مسیر مطلوب خود هدایت می نماید.

جورج اورول در رمان معروف خود با عنوان «قلعه حیوانات» از همین خصلت گله ای گوسفندان به عنوان تمثیلی برای توصیف رفتار گله ای توده مردم استفاده می کند. در طول داستان که درباره انقلاب حیوانات در مزرعه و اخراج انسانی که صاحب مزرعه بود و به دست گرفتن کنترل مزرعه به دست خود حیوانات است، می بینیم که نویسنده درباره رفتار گوسفندان چند مرحله را روایت می کند:

1- در مرحله اول پس از پیروزی انقلاب، گوسفندان شعار می دهند: چهار پا خوب، دو پا بد!

2- پس از مدتی که خوک ها بر مزرعه مسلط شده و وارد تجارت با انسان ها می شوند، گوسفندها شعار می دهند: چهار پا خوب!

3- وقتی روابط مزرعه حیوانات با انسان ها نزدیک تر می شود و خوک ها یاد می گیرند روی دو پا بایستند، گوسفندها شعار می دهند: چهار پا خوب، دو پا بهتر!

4- نهایتا داستان به مقطعی می رسد که گوسفندهای چهار پا شعار می دهند: چهار پا بد، دو پا بهتر!

در داستان اورول هر گاه یکی از حیوانات وارد بحث های منطقی یا نقادانه می شود، بلافاصله گوسفندان با شعار دادن او را وادار به سکوت می کنند. این موضوع یادآوری می کند که رفتار گله همیشه بر رفتار فردی غالب است و انسان نقاد و مشاهده گر نهایتا مغلوب طرز فکر گله شده و دست از اندیشه ورزی مستقل بر می دارد و با گله همراه می شود.


معمولا تصور عمومی این است که رفتار گله ای و غیر منطقی مختص توده های بی سواد است و افراد روشنفکر و تحصیلکرده اسیر شعار و جو زدگی نمی شوند.

اما واقعیت این است که دقیقا همان رفتار گله ای در تمام اقشار و از جمله روشنفکران و افراد تحصیلکرده هم وجود دارد. تنها تفاوتی که میان اقشار مختلف وجود دارد «زبان مشترک» و ادبیاتی است که با آن همراه می شوند.

برخی اقشار با زبان مذهب و ادبیات ارزشی ارتباط برقرار می کنند. برخی اقشار با زبان علم گرایی و ادبیات علمی ارتباط برقرار می کنند. برخی با زبان جنگ طلبی، برخی با زبان صلح طلبی، برخی با زبان غرب گرایی، برخی با زبان غرب ستیزی، و قس علیهذا.

تفاوت ها تنها در زبان و ادبیات است، نه در ماهیت رفتار گله ای. یعنی اگر با هر قشری با زبان همان قشر صحبت شود، می توان آن قشر را مانند گله گوسفند به هر سمت و سویی هدایت کرد. می شود با زبان صلح طلبی قشر صلح طلب را جنگ طلب کرد، یا با زبان جنگ طلبی قشر جنگ طلب را صلح طلب کرد. یا می شود با زبان وطن پرستی قشر خود وطن پرست پندار را وادار به وطن فروشی کرد، یا با زبان وطن فروشی قشر وطن فروش را وادار به وطن پرستی کرد.

یک مثال بارز دیگر نیروها و اقشار مذهبی هستند که علیرغم وجود تضاد شدید منافع، از یک زبان مشترک مذهبی برای برقراری ارتباط میان یکدیگر استفاده می کنند. این زبان و ارزش های مشترک تنها یک وسیله گفتگو و چانه زنی است و به هیچ وجه اختلافات و تضاد منافع را از میان نمی برد.

مثلا یک گروه در اعتراض به قطع رانت خود از نهج البلاغه و عدل علوی می گوید که بیت المال باید بین مسلمین به طور مساوی تقسیم شود، و گروه دیگر در توجیه اختصاص بیشتر رانت به خود و کاهش رانت دیگران به همان نهج البلاغه و عدل علوی استناد کرده و می گوید «ثُمَّ اعْرِفْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا أَبْلَى، وَلَا تَضُمَّنَّ بَلاءَ امْرِئٍ إِلَى بَلاءِ غَيْرِهِ، وَلَا تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ مَادَى بَلائِهِ...»

در میان اقشار سکولار هم به همین ترتیب یک زبان مشترک وجود دارد که می توان هر مطلبی را با آن زبان بیان کرد تا مخاطب سکولار آن را دریافت کند. و اگر با مخاطب سکولار با زبان مذهبی صحبت کنیم چنانچه میان سکولار و مذهبی تضاد زبانی ایجاد شده باشد، هر مطلبی معنای معکوس پیدا می کند. و همینطور اگر با مخاطب مذهبی با زبان سکولار صحبت کنیم.

مثلا اگر به سکولار بگوییم مشروبات الکلی مصرف نکن چون در اسلام حرام است، موجب تشویق او به مصرف مشروبات الکلی می شود. ولی اگر به او بگوییم بر اساس تحقیقات علمی مصرف مشروبات الکلی موجب آسیب به کبد، تخریب دیواره روده و ابتلاء به نشط سموم روده به جریان خون، آسیب به مغز، کاهش آب بدن و تنش سلولی ناشی از آن، بهم خوردن مکانیزم خواب و آسیب شدید بر اثر اختلال بی خوابی، تولید سموم کشنده در جریان متابولیسم اتانول به چربی و موارد متعدد دیگر می شود، در اینصورت مخاطب سکولار به پرهیز از مصرف الکل تشویق می شود.


در سال 1402 سریال «تاسیان» تولید و فیلمبرداری شد. این سریال اواخر سال 1403 اکران شد.

محتوای تاسیان: سفید شویی ساواک و ایجاد حس نوستالژی نسبت به ایران دوران پیش از انقلاب اسلامی. حتی تا حد تقبیه انقلابیون و مظلوم نمایی ساواک. علی الخصوص با تاکید بر روابط رمانتیک یک جوان عاشق پیشه مجرد که به صورت اتفاقی برای رسیدن به عشقش وارد تشکیلات ساواک شده.

اندکی پس از اکران سریال تاسیان، شاهد کودتای دی ماه 1404 بودیم که شعار معروف آن «پهلوی بر می گرده» بود.

در سال 1404 سریال «کلاغ» تولید شده و سال بعد یعنی از 13 خرداد 1405 در همان شبکه فیلیمو که قبلا تاسیان را اکران کرده بود پخش شد.

محتوای کلاغ: ارائه تصویری مخوف از ساواک، همراه با تاکیدات زبانی مانند «چپول ها»، «چپ های مذهبی»، «چپ های آشغال» که تقارن عجیبی با ادبیات رایج در میان اقشار برانداز موسوم به «سطلی» در جامعه امروز دارد. خصوصا با تاکید بر روابط رمانتیک خائنانه یک مرد متاهل که از همسرش چند بچه کوچک هم دارد.

هر دو سریال به یک سبک و با یک مجموعه عناصر قصه پردازی و حتی در یک بستر تاریخی ساخته شده اند. هر دو درباره روابط رومانتیک یک مامور ساواک و یک دختر دانشجو. هر دو با استخدام صحنه های لاینقطع و پیوسته از مصرف دخانیات و مشروبات الکلی. و هر دو اکران شده در دقیقا یک پلتفرم نمایش خانگی (فیلیمو).

این مثال به وضوح نشان می دهد چطور می شود با یک زبان مشترک دو حرف متضاد را به یک قشر مخاطب «حُقنه» کرد. ابتدا لازم بود این قشر مخاطب برای زمینه سازی عملیات فریب و آغاز «جنگ منطقه ای» به کف خیابان کشانده شوند تا شعار «پهلوی بر می گرده» بدهند. و در مرحله بعد باید همین قشر مخاطب بفهمند در مرحله قبل خود را در چه لجنی رها کرده بودند!

این که هر کدام از این سریال ها یک سال قبل از زمان کاربردی شدن ساخته شده اند، نشان می دهد هیچ چیز اتفاقی و بی برنامه نیست.


اصطلاح «جنگ ترکیبی» را احتمالا اندیشکده های غربی ابداع کرده اند. اساسا تمدن غربی برتری خود را در شتاب و سرعت دستیابی به فناوری ها و علوم جدید می داند و به همین دلیل دایما به دنبال توسعه ابزارها و شیوه های جدیدی است که بتواند برای آن تولید قدرت نماید.

اما یک پیشفرض غلط و ساده لوحانه در ذهن غربی ها بوده که همین پیشفرض غلط کار دستشان داده است. و آن اینکه اگر آنها سریعتر به یک فناوری یا علم جدید دست پیدا کنند، دیگران مدتها زمان نیاز دارند تا به آنها برسند.

لیکن می بینیم که ایران نه فقط در حوزه ساخت موشک و پهپاد و بمب اتم و تسلیحات سخت نظامی، بلکه در همان حوزه نرم و «جنگ ترکیبی» هم گوی سبقت را از غرب ربوده و با چنان تسلط و چیره دستی از این ابزارهای نرم استفاده می کند که حریف غربی بکلی آچمز و حتی کیش و مات شده است.

آنچه مسلم است و از جنگ اخیر به وضوح نمایان شد این بود که سیاستگذار ایرانی شناختی عمیق نسبت به جامعه خود و همینطور نظام اجتماعی و سیاسی غرب داشت. ولی در مقابل سیاستگذار غربی هیچ شناختی از جامعه ایرانی و منطقه خاورمیانه نداشته و به سادگی فریب خورد و در دام افتاد.

شفافیت نظام سیاسی و اقتصادی غرب که قرار بود نقطه قوت آن باشد به نقطه ضعف بدل شد. و عدم شفافیت و پیچیدگی نظام سیاسی و اقتصادی و اجتماعی ایران که قرار بود نقطه ضعف باشد به نقطه قوت بدل شد.

با شکست قطعی آمریکا، عصر شفافیت و دموکراسی نهادی پایان یافته و جهان وارد دوران سیاست ورزی نوین می شود که ریشه های آن به هزاران سال سیاست ورزی در شاهنشاهی ایران باز می گردد.

۰
۰
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
علوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید