اخیرا در تمام جهان مد شده هر کس از اصطلاح شناخته شده «خاورمیانه» استفاده می کند، عده ای او را سرزنش می کنند که تو ذهنیت اروپا محور یا Eurocentric داری و استعمار زده هستی و باید به جای «خاورمیانه» بگویی «غرب آسیا».
همین رویکرد در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران هم حاکم شده و دیپلمات ها و سخنگویان وزارت امور خارجه ایران اصرار دارند از «غرب آسیا» به جای «خاورمیانه» استفاده کنند.
در ادبیات شناخته شده جغرافیای سیاسی سه اصطلاح برای اشاره به سه حوزه جغرافیایی وجود دارد:
1- خاور دور (یا شرق دور یا شرق بعید یا Far East): به معنای حوزه جغرافیایی شرق آسیا که شامل چین و ژاپن و کره و فیلیپین و اندونزی و مالزی و سنگاپور و ویتنام و کامبوج و مغولستان و تایلند و چند کشور کوچک دیگر می شود.
2- خاور میانه (یا شرق میانه یا شرق اوسط یا Middle East): به معنای حوزه جغرافیایی ایران و سرزمین های پیرامونی ایران از شمال دریای احمر و صحرای سینا در غرب تا ماوراء النهر در شرق.
3- خاور نزدیک (یا شرق نزدیک یا شرق قریب یا Near East): به معنای سرزمین های شمال آفریقا.
اولین خصوصیت و ویژگی این تقسیم بندی و نامگذاری این است که به وضوح به چیزی فراتر از جغرافیا اشاره دارد. یعنی غرض از نامگذاری تنها مشخص کردن یک محدوده جغرافیایی نیست. بلکه تقسیم بندی های تمدنی و سیاسی هم درون آن موجود است. چون به لحاظ تاریخی اینها سه حوزه تمدنی مجزا و مستقل بوده اند و هر کدام همبستگی های سیاسی و اجتماعی عمیقی درون خود دارد که آن را از سایر حوزه های جغرافیایی متمایز می سازد.
بعنوان مثال، هندوستان و سریلانکا نه بخشی از خاور دور هستند و نه خاورمیانه. بلکه هر دو در حوزه جغرافیایی به نام «شبه قاره هند» قرار دارند. و به لحاظ تاریخی و تمدنی و سیاسی این حوزه همیشه جدا از حوزه های تمدنی خاور دور و خاورمیانه بوده است.
یا منطقه قفقاز و آناتولی که با عنوان «آسیای صغیر» شناخته می شد، بخشی از خاورمیانه نیست چون از هزاران سال پیش محل برخورد و منازعه و کشمکش میان دو حوزه تمدنی ایران و روم بوده اند.
یا منطقه «آسیای مرکزی» که گاهی در کنترل حوزه تمدنی ایران بوده، گاهی مغول ها و ازبک ها از شرق دور آن را در اختیار داشتند و گاهی هم امپراطوری روسیه (روم سوم) آن را کنترل می کرده است.
بنابراین پیش از دستکاری اصطلاحات رایج مانند «خاورمیانه» باید ابتدا بار معنایی آنها را به درستی بفهمیم که منظور تنها موقعیت جغرافیایی نیست و پیشینه تاریخی و هویت سیاسی بخصوصی در حوزه جغرافیای سیاسی مورد نظر است.
محوریت بار تمدنی و تاریخی و برتری آن بر بعد جغرافیایی از این جهت هم قابل توجه است که در بسیاری متون علمی شمال آفریقا هم بخشی از خاورمیانه در نظر گرفته شده و خاور نزدیک به منطقه بالکان، آسیای صغیر، و حتی بخشی از قفقاز و منطقه شامات اطلاق شده است. این تقسیم بندی هم دقیقا با حدود و ثغور قلمرو امپراطوری روم شرقی همخوانی دارد که مدتها بر این مناطق مسلط بود، و هم با گسترش مرزهای شاهنشاهی ایران تا سرزمین های مصر و شمال آفریقا سازگار است.
ایراد اصلی که به اصطلاح «خاورمیانه» گرفته می شود این است که «میانه نسبت به چه کسی»؟
یعنی انگار اروپا به عنوان مرکز عالم و مبداء مختصات جغرافیایی در نظر گرفته شده و سپس بقیه عالم با توجه به بعد مسافت جغرافیایی نسبت به اروپا نامگذاری شده و لذا منطقه ایران و سرزمین های پیرامونی «خاورمیانه» نام گرفته که یعنی نه به اندازه شمال آفریقا به اروپا نزدیک است و نه مانند چین و شرق آسیا دور.
اما این استدلال اگر چه عنصری از حقیقت درون خود دارد، ولی بسیاری از حقایق را فراموش می کند. از جمله اینکه اگر کل خشکی های بهم پیوسته در کره زمین را در نظر بگیریم، شرقی ترین قسمت جغرافیا دقیقا منطقه شرق آسیا می شود و غربی ترین قسمت جغرافیا هم غرب اروپا. و ایران دقیقا در مرکز و وسط این جغرافیای بهم پیوسته عالم قرار دارد. بنابراین اطلاق عنوان «میانه» یا «اوسط» به این جغرافیا از این حیث کاملا منطقی و با مسمی است.
و در عین حال وقتی از حوزه های جغرافیایی «شرق» مانند «شرق دور» و «شرق میانه» و «شرق نزدیک» نام می بریم، یعنی اینها را در مقابل «غرب» تعریف کرده ایم. یعنی این حوزه های جغرافیایی به لحاظ سیاسی همگی منفک و مجزا از حوزه جغرافیایی «غرب» هستند. و این یک واقعیت سیاسی انکار ناپذیر است که فقط و فقط از سوی ایدئولوگ ها و پروپاگاندیست های نولیبرال غربی انکار می شود.
ما می دانیم که دو حوزه جغرافیایی گسترده در جهان وجود دارد که در مقابل هم قرار دارند و به هیچ وجه منسجم و متحد و همسو و هم منفعت نیستند. در ادبیات سیاسی این دو حوزه گاهی با عناوین «جهان سوم» در برابر «جهان اول» تعریف شده اند و گاهی با عنوان «جنوبی جهانی» Global South در برابر «شمال جهانی» Global North. و گاهی هم با عنوان «شرق» در برابر «غرب».
و از میان تمام این نامگذاری ها اتفاقا «شرق» در برابر «غرب» از همه مناسب تر است. چون هر دو اصطلاح «جهان سوم» و «جنوب جهانی» بار معنایی منفی درون خود داشته و حکایت از عقب افتادگی و کم توسعه یافتگی و ضعف و استثمار در برابر «شمال جهانی» یا «جهان اول» دارند. لیکن وقتی از اصطلاح «شرق» در برابر «غرب» استفاده می کنیم، حکایت از کشمکش و رقابت میان دو حوزه عمده تمدنی دارد که ممکن است گاهی این بر آن غالب شود و گاهی آن بر این.
اگر ایران را در زمره «جنوب جهانی» محسوب کنیم یعنی ایران و جیبوتی و بورکینافاسو و هائیتی همگی در یک سطح و رده و کلاس قرار می گیرند. در حالی که به لحاظ تاریخی و تمدنی و واقعیت های سیاسی به هیچ وجه چنین تعبیری درست نیست.
لیکن وقتی ایران را بخشی از حوزه تمدنی «شرق» تعریف کنیم، یعنی ایران همیشه در طول تاریخ در تقابل و برخورد با حوزه تمدنی «غرب» بوده و این موضوع حقیقتی تاریخی و انکار ناپذیر است.
لذا اصطلاح «خاورمیانه» نه تنها بار معنایی منفی ندارد، بلکه جایگاه تاریخی حوزه تمدنی ایران را به خوبی منعکس می نماید. چون اولا ایران همیشه در برابر «غرب» بوده و لذا بخشی از «شرق» تعریف می شود. و ثانیا ایران در مرکز خشکی های بهم پیوسته جهان قرار دارد و لذا «میانه» است.
اگر کسی ایراد بگیرد که ایران با «شرق» هم برخورد و تضاد داشته، این ایراد هم عنصری از حقیقت درون خود دارد، اما خدشه ای به صحت اصطلاح «خاورمیانه» وارد نمی کند. زیرا اگر چه گاهگداری ایران از ناحیه تمدن «شرق دور» تهدید شده و مورد تاخت و تاز قرار گرفته، اما اولا این تضاد با «شرق دور» در مقایسه با برخورد دائمی با «غرب» بسیار مقطعی و محدود بوده و تنها مورد قابل توجه آن یورش مغول به ایران بوده، در حالی که جنگ های ایران و روم و بعدها ایران و روس و ایران و انگلیس و امروز هم ایران و آمریکا تقریبا کل تاریخ هزاران ساله ایران را پوشش می دهد. و ثانیا، در همان یک مورد یورش مغول هم نهایتا اتفاقی که افتاد حل شدن ایلخانان مغول درون تمدن ایرانی بود و در واقع مغول ها ایرانی شدند، در حالی که «غرب» هرگز درون تمدن ایرانی حل نشد و همین امروز هم معمولا ایرانیان درون «غرب» حل می شوند و نه برعکس.
لذا اصطلاح مجعول و بی پایه و مغلوط و گمراه کننده «غرب آسیا» هم در راستای حل کردن ایران درون «غرب» است و نه تنها منشاء عزت و اقتدار برای ایران نیست، بلکه خود حاکی از تسلیم طلبی و غربگرایی مفرط و آلودگی فکری ایرانیان به آرمان ها و ارزش ها و شعارها و آرزوهای نولیبرالیسم غربی است.
«خاورمیانه» بر شرقی بودن ایران و تقابل آن را «غرب» تاکید دارد. لیکن «غرب آسیا» از «شرقی» نامیده شدن اکراه دارد و ادعا می کند ما هم غربی هستیم!
شرق میانه ایران را به شرق نزدیک تر می داند، در حالی که «غرب آسیا» ایران را به «غرب» نزدیک تر می بیند.
به همین ترتیب، وقتی می گوییم «خاور نزدیک» یا Near East یعنی منطقه شمال آفریقا را هم بخشی از حوزه تمدنی شرق به حساب می آوریم و به لحاظ تاریخی هم شمال آفریقا گاهی بخشی از قلمرو سیاسی ایران بوده و گاهی بخشی از قلمرو سیاسی اسلام که از شبه جزیره عربستان وارد آن شد. و گاهی هم در قلمرو امپراطوری روم بوده و در دوران باستان مدتی هم صاحب تمدن مستقل بوده. بنابراین واقعیت سیاسی و تمدنی امروز در حوزه تمدنی شمال آفریقا همین است که قرابت بیشتری با حوزه تمدنی «شرق» دارد تا «غرب». لذا «شرق نزدیک» از این نظر معنا پیدا می کند که بخشی از حوزه «شرق» است که گاهی در کنترل غرب بوده و لذا «نزدیک» به «غرب» محسوب می شود.
اما کسانی که به جای «خاور نزدیک» اصرار دارند از «شمال آفریقا» استفاده کنند، یا مصر و لیبی و مغرب و تونس را بخشی از تمدن بزرگتری به اسم «تمدن آفریقا» می دانند، و یا سعی می کنند بکلی منکر تمایز و تفکیک میان حوزه های تمدنی شوند. حالت اول به لحاظ تاریخی هیچ اعتباری ندارد زیرا هرگز چیزی به اسم «تمدن آفریقایی» وجود نداشته و شمال آفریقا هیچ ارتباطی به مناطق مرکزی و جنوب آن نداشته است و این موضوع کاملا طبیعی است. چون میان شمال آفریقا و مناطق مرکزی و جنوبی آن یک صحرای بسیار بزرگ وجود دارد.
و پر واضح است که نفی هر گونه تفکیک میان حوزه های تمدنی هم یکی از شگردهای پروپاگاندیست های نولیبرال است برای زدودن حافظه تاریخی و تمدنی و هموار کردن راه برای هژمونی فرهنگی نولیبرال غربی که خود هدفی جز استعمار و استثمار و عقب نگه داشتن «شرق» در برابر سیادت و سروی «غرب» ندارد.
رایج شدن اصطلاح «غرب آسیا» در ادبیات سیاسی امروز دولت ایران نه تنها ماهیت علمی ندارد و در راستای احیای عزت و هویت ملی ایران نیست، بلکه برخاسته از تسلیم طلبی و ذهنیت غربگرا و استعمار زده ای است که تلاش می کند از مد روز غربی عقب نماند. یعنی همانطور که مدل های لباس و مدل آرایش مو و دیگر ظواهر غربی که در گذشته مد بود و نشانه تجدد به شمار می آمد امروز دیگر از مد افتاده و باید حتما مدل های جدیدتر را از غربی ها تقلید کنیم تا متجدد و «توسعه یافته» دیده شویم، در ادبیات سیاسی هم تاریخ مصرف Middle East تمام شده و باید از اصطلاح Western Asia استفاده کنیم تا روشنفکران غربی از ما خوششان بیاید و ما را تحسین کنند!
در واقع امر سیاسیون ایرانی هیچ انگیزه ای غیر از سواری گرفتن از همین موج Wokism که در فرهنگ نولیبرال غربی رایج شده ندارند. این رویکرد تا آنجایی که نیت آن سواری گرفتن و خر کردن غربی های جو گیر و مدعی باشد، نه تنها اشکالی ندارد بلکه شاید حتی رویکردی زیرکانه هم باشد. لیکن مشروط بر اینکه اینطرف خودمان جو گیر نشویم و کار به جایی نکشد که نولیبرال های غربی از ما سواری بگیرند!
در ادبیات سیاسی علمی اگر خیلی اصرار داریم بر اصل «عزت» و شعار «نه شرقی نه غربی» تاکید کنیم، دقیق ترین اصطلاح همان «ممالک محروسه ایران» است و نه «غرب آسیا».