تاریخ علم مطالعه وقایع گذشته است. از منظر تاریخ، تنها واقعیات عینی گذشته با استفاده از شواهد و مدارک و قراین محکم قابل اعتنا و اعتبار هستند.
از سوی دیگر اسطوره بدون آنکه خود را نیازمند وفاداری به واقعیت های عینی بداند، روایت هایی را شامل می شود که در زمان های حال و آینده کارکرد پیدا می کنند.
مثال آشنای این تفاوت را در شخصیت تاریخی و اسطوره ای اسکندر مقدونی سراغ داریم. می دانیم که اسکندر تاریخی یک سردار مقدونی بود که به ایران لشکر کشید و شکستی تحقیر آمیز را بر شاهنشاهی هخامنشیان تحمیل کرد و برای اولین بار کل قلمرو ایران را ضمیمه امپراطوری مهاجم غربی نمود. به لحاظ تاریخی اسکندر شخصیتی منفور و نامطلوب در ایران داشت و ایرانیان به او لقب گجستک داده بودند.
لیکن می دانیم که بعدها ایرانیان این تحقیر تاریخی را با تبدیل شخصیت تاریخی اسکندر به یک شخصیت اسطوره ای جبران نمودند. در شاهنامه فردوسی مشاهده می کنیم که اسکندر خود از تبار شاهنشاهان ایرانی است و شخصیتی حکیم و دانا و فرزانه دارد. پس از حکیم طوس، اسکندرنامه های دیگری سروده شد که از جمله شاهکار حکیم نظامی گنجوی و اسکندرنامه جامی را می توان نام برد. اسکندرِ اسطوره ای نه تنها «گجستک» نبود، بلکه به مرتبه پیغمبری هم ارتقا داده شد.
حکمت ایرانی متوجه بود که با تکرار روایت تاریخی تنها موجب تداوم و تعمیق تحقیر ناشی از شکست در برابر مهاجمان بربر غربی خواهد شد. لذا با اسطوره سازی، آن شکست را تبدیل به روایتی نمود که کارکردی معکوس یافته و موجب بقا و غنای تمدن ایران گردد.
این تقابل اسطوره و تاریخ منحصر به گذشته های دور نیست و در دوران معاصر هم کماکان موجود و قابل مشاهده است.
بعنوان مثال، در خصوص نهضت ملی شدن صنعت نفت و شخصیت دکتر مصدق و فرجام او در کودتای 28 مرداد دو روایت کاملا متضاد را مشاهده می کنیم. یک روایت تاریخی که از لابلای اسناد و گزارشات تاریخی مستخرج گردیده و کودتای 28 مرداد را آنگونه که بود نشان می دهد. و روایت اسطوره ای که کودتای 28 مرداد را «قیام ملی» نامگذاری کرده و محمدرضا شاه را که پس از فرار دوباره با کمک آمریکا و انگلیس و اجیر کردن چاقوکش ها و شعبان بی مخ و اجانده شهرنو و پری بلنده و امثالهم به سلطنت باز گردانده شد بعنوان قهرمان ملی نمایش می دهد.
این تضاد میان تاریخ و اسطوره پس از انقلاب اسلامی با تواتر بیشتری قابل مشاهده است و در بسیاری از موضوعات سیاسی مصداق پیدا می کند. اخیرترین مورد آن شخصیت رهبر شهید بود که دو شخصیت کاملا متفاوت شکل گرفت. یک خامنه ای اسطوره ای و یک خامنه ای تاریخی.
خامنه ای اسطوره ای همان سید علی خامنه ای بود که براندازان و «مخالفان» متصل دشنام های رکیک نثارش می کردند در حالی که سوپرانقلابیون و اقشار ارزشی قربان و صدقه اش می رفتند و با دیدنش غرق در احساسات شده و اشک شوق می ریختند. خامنه ای اسطوره ای یک شخصیت مستحکم انقلابی بود که همواره مخالف با هر گونه سازش با شیطان بزرگ آمریکا بود و حتی لحظه ای از آرمان نابودی رژیم غاصب صهیونیستی و آزادی قدس شریف کوتاه نیامد. خامنه ای اسطوره ای آن کسی بود که جریان سیاسی اصلاح طلب را دچار انحراف می دانست و اصلاح طلبان هم او را عنصری نامطلوب و مزاحم قلمداد می کردند. خامنه ای اسطوره ای مخالف برجام بود و مذاکره با آمریکا را عاقلانه، هوشمندانه، و شرافتمندانه نمی دانست. خامنه ای اسطوره ای کسی بود که در جایگاه فرمانده معظم کل قوا شخصا بر همه امور اشراف دقیق داشت و با فرامین حکیمانه اش فرماندهان نظامی را به سمت خودکفایی و اقتدار و عزت و ظفر و نصرت الهی هدایت می نمود. و سپاه پاسداران هم یکپارچه و منسجم مطیع امر این خامنه ای اسطوره ای بود. خامنه ای اسطوره ای در روز 9 اسفند در دفتر کار خود نشسته بود و اولین کسی بود که با آغوش باز به سوی شهادت طلبی شتافت و همراه با اعضای خانواده اش قهرمانانه به شهادت رسید.
اما از سوی دیگر خامنه ای تاریخی دقیقا برعکس همه اینها بود. اینجا مشاهده می کنیم که شکل گیری شخصیت اسطوره ای کارکردهای متعدد و در جهت های مختلف و گاه حتی متضاد و متنافر پیدا کرده است.
از طرفی خود آن شخصیت تاریخی داوطلبانه پشت شخصیت اسطوره ای خود مخفی شده و در عرصه علنی همسو با شخصیت اسطوره ای خود موضع گیری می کند، در حالی که در خفا و عرصه غیر علنی رویکردی کاملا معکوس دارد.
در عین حال، اصلاح طلبان در حالی که مخفیانه از حمایت شخصیت تاریخی برخوردارند، در عرصه علنی علیه شخصیت اسطوره ای موضع گیری می کردند تا از طرفی آن حمایت غیر علنی قطع نشود و از طرف دیگر در انظار عمومی در جایگاه اپوزیسیون قرار گرفته و از اجماع عمومی در وجه سلبی برای تقویت موضع سیاسی خود بهره برداری نمایند.
و جالب تر اینکه سپاه پاسداران هم از طرفی با تقویت تصویر اسطوره ای روی برنامه «زیرکانه» اصلاح طلبان سوار شده و با تشدید تنفر پایگاه اجتماعی اصلاح طلبان از شخصیت اسطوره ای، مانع از چرخش علنی شخصیت تاریخی به سمت اصلاح طلبان و حل شدن تضاد میان اسطوره و تاریخ می شد. و از طرف دیگر با تقویت تصویر اسطوره ای مانع از فاش شدن تضاد اساسی خود با شخصیت تاریخی می شد.
و دیدیم که نهایتا شخصیت تاریخی بکلی حذف شد و آنچه باقی ماند همان شخصیت اسطوره ای بود.
وقایع پس از 9 اسفند 1404 ثابت کرد نهایتا آنچه باقی می ماند و اهمیت خواهد داشت همان اسطوره است، نه تاریخ. یعنی برتری اسطوره بر تاریخ همین امروز مقابل چشمان همه ما اثبات شده است.
این موضوع برای ما ایرانیان مطلب تازه ای نیست و همانطور که گفته شد در طول تاریخ ما بارها و بارها اتفاق افتاده و به رویه ای جاری و عادی و ساری مبدل شده است. اما این رویکرد دو شخصیتی، از ظرفیت ادراکی و فهم تحلیلگر و مفسر و مشاهده گر غربی خارج است. مفسر غربی اسطوره را تاریخ می انگارد و تاریخ را با برچسب «تئوری توطئه» رد می کند.
این رفتار ساده انگارانه غربی ها باز هم ثابت می کند اسطوره از تاریخ اولی تر و برتر است. به بیان دیگر، روایتی که از تاریخ ساخته می شود اهمیت یافته و آنچه واقعا در تاریخ رخ داده بی اهمیت شده و تبدیل به تئوری توطئه می شود. این مطلب معادل همان جمله معروف است که «تاریخ را فاتحان می نویسند».
اینجاست که متوجه می شویم کسانی که دایما به دنبال نبش قبر در تاریخ و تشکیک در روایت های پذیرفته شده هستند، محققین روشن روان و دانشمندی نیستند که به دنبال کشف حقایق زحمت می کشند! اینها افرادی هستند که مامور به جایگزینی یک روایت تاریخی با روایتی دیگر هستند تا نهایتا معادلات گردش رانت همسو با روایت قبلی را به معادلات گردش رانت همسو با روایت جدید تبدیل نمایند.
اینجاست که به ضعف ذاتی علوم انسانی می رسیم. مارکسیست ها به درستی ادعا می کردند تاریخ تنها آزمایشگاه علوم انسانی است و نظریه های علوم انسانی باید برگرفته از مطالعه تاریخ باشند. شیوه علمی «ماتریالیسم تاریخی» بر مبنای همین اصل شکل گرفت.
اما با نگاهی به نظریه های مارکسیستی که بر مبنای «ماتریالیسم تاریخی» ارائه شده اند، مشاهده می کنیم گاهی روایت تاریخی برای اعتبار بخشی به نظریه ای که کاربرد سیاسی دارد شکل گرفته. بعنوان مثال، روایت ساخت اهرام مصر با استفاده از بهره کشی از بردگان، یا روایت هایی که در خصوص کشمکش طبقاتی در ایران باستان ساخته و پرداخته شد.
اینجاست که شیوه علمی به شبه علم و ضد علم تبدیل می شود و اسطوره سازی در لباس مطالعه تاریخ به خورد مخاطب داده می شود.
اما آیا این شیوه ضد علمی نوعی شیادی و کلاهبرداری است؟
پاسخ به این سوال ساده نیست. اگر از زاویه نگاه علم و پژوهش محض به موضوع نگاه کنیم پاسخ مثبت است. لیکن اگر نگاه ما کاربردی باشد، پاسخ می تواند منفی باشد.
کمونیست ها به همان دلیل اسطوره سازی می کردند که ایرانیان هزاران سال قبل همین کار را کرده بودند. برای رسیدن به کارکردهای تمدنی مناسب زمان حال و آینده. برای ایجاد تغییر در وضع موجود. برای تبدیل شکست قبلی به پیروزی های بعدی. و برای حرکت رو به جلو به جای ماندن در وقایع قهری گذشته.
لذا از این منظر ملاحظه می شود که حتی ذهن علم گرای غربی هم مبتلا به اسطوره سازی است، لیکن تفاوت او با ذهن ایرانی آنجاست که ایرانی برای ساخت اسطوره خود را مقید به صحنه سازی های ریز و جزئی نمی کند و اصراری ندارد اسطوره را به جای علم و علم را به عنوان «تئوری توطئه» جا بزند. ایرانی اسطوره را از بعد زیبایی شناختی درک و دریافت می کند ولی غربی اصرار بر خودآگاهی و عینی شدن باورها دارد.
نهایتا برای فهم و درک تصویر واقعی از آنچه امروز در اطراف ما می گذرد، توجه به روایت های اسطوره ای به همان اندازه اهمیت دارد که کشف واقعیت های تاریخی. روایت های اسطوره ای اگرچه شامل تخیلات و گزاره های غیر واقعی می شوند، لیکن از آنجا که این روایت ها در افکار عمومی پذیرفته شده و در گفتمان نیروهای سیاسی مفروض گرفته شده اند، لذا اهمیت و کارکرد واقعی و عینی پیدا می کنند.
بعنوان مثال، روایت ترور رهبر و فرماندهان ایرانی توسط اسرائیل، صرف نظر از اینکه تا چه اندازه دور از واقعیت و مملو از غلو و خالی بندی است، از آنجا که پذیرش جهانی پیدا کرده عواقبی کاملا واقعی و عینی پیدا کرده است. سقوط تاریخی لابی صهیونیستی در آمریکا و قدرت گرفتن مسلمانان در عرصه سیاسی ایالات متحده آمریکا یک واقعیت کاملا عینی است که در نتیجه جا افتادن روایت های اسطوره ای و غلو آمیز قبلی رخ داده است.