ویرگول
ورودثبت نام
سپهر سمیعی
سپهر سمیعیعلوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
خواندن ۸ دقیقه·۴ ماه پیش

تفاوت تحلیل جامع با تحلیل تقلیل گرایانه

در نوشتار قبلی درباره رابطه رانت اقتصادی با انقلاب سیاسی مطالبی گفته شد. یکی از واکنش ها نسبت به دیدگاه مطرح شده به این صورت بود:

شما در حالی دو روایت از دلیل جنگ امریکا با ایران را تقلیل‌گرایی و ساده انگاری تلقی می‌کنید که متن خودتون از این قاعده مستثنی نیست و خودتون هم دچارش شدید.
به عنوان نمونه:
بزرگترین نقطه ضعف متن این هست که تمام پدیده‌های پیچیده انسانی را فقط و فقط به توزیع رانت تقلیل میده. اینکه زهد یک درویش، طغیان یک سارق، و جان‌فشانی یک چریک را صرفاً واکنشی به «انتقال ثروت رانتی» بدانیم، نقش متغیرهای مستقلی چون ایدئولوژی، مذهب، هویت، حس عدالت‌خواهی و روان‌شناسی انسان را به کل نادیده می‌گیرد.
به طور کلی این متن به عنوان یک خوانش از منظر «اقتصاد سیاسی بین‌الملل» بسیار قوی و تحسین‌برانگیز است و افسانه‌های اقتصاد کلاسیک (مثل خنثی بودن پول یا منشأ تهاتری آن) را به درستی به چالش می‌کشد. با این حال، به دلیل اصرار بر اینکه همه‌چیز را در قالب توزیع رانت توضیح دهد، در تحلیل انگیزه‌های فردی، اهمیت فناوری‌های نوین، و پیچیدگی‌های امنیتی دچار تقلیل‌گرایی شده است.

هسته این انتقاد بر این نکته استوار گشته که ایدئولوژی، مذهب، هویت، حس عدالت خواهی و روان شناسی انسان را متغیرهای مستقل فرض کرده است. بر این مبنا این متغیرها بدون توجه به متغیر رانت شکل می گیرند و لذا تحلیل تاثیر رانت بر هر موضوعی که این متغیرها در آن وجود داشته باشند اگر بدون در نظر گرفتن این متغیرها باشد تبدیل به نگاه تقلیل گرایانه خواهد شد.

اما سوال اینجاست که آیا واقعا ایدئولوژی، مذهب، هویت و غیره متغیرهای مستقل از رانت هستند؟

ابتدا مروری بر معنای متغیر مستقل و متغیر وابسته داشته باشیم.

در معادله y=f(x) مقدار x متغیر مستقل و مقدار y متغیر وابسته است. یعنی اگرچه مقدار x و y می توانند متفاوت باشند، اما با در اختیار داشتن مقدار x می توان به مقدار y هم دست پیدا کرد. به عبارت دیگر، مقدار x همیشه مقدار y را تعیین می کند و متغیر y تابع متغیر x است.

حال این سه معادله را در نظر بگیریم:

y_1=f_1(x)=(5x-x/2)+4

z_1=g_1(x)=(x^3)/(x^1/3)

q_1=h_1(x)=2*x+(3*y_1)/(z_1^4/5)

ملاحظه می کنیم که در معادلات اول و دوم تنها با یک متغیر مستقل سر و کار داریم که همان متغیر x است و مقادیر y_1 و z_1 هر دو متغیرهای وابسته و تابع متغیر x هستند.

در معادله سوم ظاهرا با سه متغیر مستقل x و y_1 و z_1 سر و کار داریم و متغیر وابسته مقدار q_1 است که تابع مقدار سه متغیر مستقل در سمت راست معادله است. اما در عین حال از دو معادله قبلی این را می دانیم که مقادیر y_1 و z_1 هم به نوبه خود متغیرهای وابسته ای هستند که هر دو تابع متغیر مستقل x هستند. پس در حقیقت معادله سوم هم تنها یک متغیر مستقل دارد و متغیر وابسته q_1 هم تنها تابع همان متغیر مستقل x است. لذا می توانیم معادله سوم را به صورت بسط یافته زیر بازنویسی کنیم:

q_1=h_1(x)=2*x+(3*((5x-x/2)+4))/(((x^3)/(x^1/3))^4/5)

در معادله اخیر کاملا واضح است که تنها یک متغیر مستقل وجود دارد. اما در عین حال مشاهده می کنیم که پیچیدگی معادله در شکل بسط یافته آن بسیار بیشتر از حالت ساده سازی شده اولیه شده است. در حالت اولیه با تصویر ساده تری از معادله روبرو بودیم، اما آن تصویر ساده سازی شده این توهم را به ما می داد که به جای یک متغیر مستقل با سه متغیر مستقل روبرو هستیم.

یعنی ما با یک trade off مواجه هستیم. در حالت اول عبارت معادله کوتاه تر و ساده تر است، اما تعداد متغیرهای مستقل موجب افزایش پیچیدگی می شود. در حالت دوم تعداد متغیرهای مستقل کاهش یافته و ماهیت معادله را ساده تر کرده اما عبارت معادله مطول و پیچیده تر شده است.


در سایر علوم هم با همین مشاهده مواجه می شویم.

به عنوان مثال در علم بیوشیمی می دانیم که مولکول های سه نوع قند اصلی گلوکوز و فروکتوز و گالاکتوز هر سه به صورت C₆H₁₂O₆ هستند. یعنی هر سه مولکول از پیوند 6 اتم کربن و 12 اتم هیدروژن و 6 اتم اکسیژن حاصل آمده اند. به همین دلیل هر سه را قند مونوساکاراید می نامیم.

اما آرایش و نحوه پیوند این اتم ها در سه آرایش مولکولی متفاوت موجب می شود هر کدام خصوصیات منحصر به فردی پیدا کرده و کارکرد و تاثیراتی که در زنجیره واکنش های بیوشیمیایی درون بدن انسان دارند تفاوت های اساسی با یکدیگر داشته باشند.

به عبارت دیگر اینجا متغیر مستقل ما همان اتم های کربن و هیدروژن و اکسیژن هستند. اما این متغیر مستقل درون سه تابع متفاوت قرار گرفته و سه متغیر وابسته با مقادیر متفاوت تولید کرده است. یعنی چیزی شبیه به این:

Glucose=g(C₆H₁₂O₆)

Fructose=f(C₆H₁₂O₆)

Galactose=l(C₆H₁₂O₆)

به همین ترتیب می دانیم که سه قند دایساکاراید سوکروز و لاکتوز و مالتوز هم از پیوند قندهای مونوساکاراید پدید آمده اند. یعنی

Maltose=Glucose+Glucose=g(C₆H₁₂O₆)+g(C₆H₁₂O₆)

Sucrose=Fructose+Glucose=f(C₆H₁₂O₆)+g(C₆H₁₂O₆)

Lactose=Galactose+Glucose=l(C₆H₁₂O₆)+g(C₆H₁₂O₆)

پس حتی در مولکول های پیچیده تر دایساکاراید هم تنها با یک متغیر مستقل سر و کار داریم. هر چند معمولا برای توصیف و تجزیه و تحلیل قندهای دایساکاراید، برای سه قند مونوساکاراید که تشکیل دهنده آنها هستند شخصیت مستقل قایل می شویم. اما در نهایت می دانیم که اینها هم در واقع حاصل از پیوند همان تعداد اتم های کربن و هیدروژن و اکسیژن هستند که به همین دلیل تمام این ترکیبات ذیل مجموعه کلی کربوهیدرات ها دسته بندی می شوند.


در علوم انسانی هم دقیقا همین وضعیت حکمفرماست. یعنی متغیرهای مستقل و وابسته در یک سلسله مراتب نسبت به هم قرار دارند. در یک سطح از تحلیل ممکن است فرهنگ و ایدئولوژی و دین و نظام سیاسی هر کدام متغیرهای مستقل در نظر گرفته شوند. در حالی که در سطح دیگری از تحلیل ممکن است مشخص شود فرهنگ و دین و ایدئولوژی و نظام سیاسی همگی تابعی از یک متغیر مستقل مشترک هستند.

شناسایی متغیر مستقل مشترک به این معنا نیست که فرهنگ و ایدئولوژی و سیاست و دین هیچ تفاوتی با هم ندارند و همه یکی هستند. بلکه هر کدام از اینها توابع جداگانه ای هستند که ورودی متغیر مستقل اولیه را به مقدار خروجی متفاوتی ترجمه می کنند.

در عین حال که مقدار ورودی یکسان برای متغیر مستقل به معنای خروجی یکسان در تمام توابعی که از آن متغیر مستقل پیروی می کنند هم نیست.

مثلا:

IranianCulture=c_1(rent)

WesternCulture=c_2(rent)

ChineseCulture=c_3(rent)

در هر سه معادله رانت متغیر مستقل و فرهنگ متغیر وابسته است. اما تابع فرهنگ ایرانی با تابع فرهنگ غربی با تابع فرهنگ چینی هر کدام جداگانه تعریف شده اند و ممکن است با ورودی یکسان، خروجی های متفاوتی تولید کنند. بعنوان مثال در نوشتار قبلی گفتیم که از درون فرهنگ ایرانی قلندری و درویش مسلکی بیرون آمد و از درون فرهنگ غربی هیپی گری و پانک ها بیرون آمدند. هر دو صلح جو و گریزان از زرق و برق دنیا و متکی به ارتزاق از منابع رانت که داوطلبانه از طرف دیگران به سمت آنها سرازیر شود. اما این کجا و آن کجا؟! درویش کشکول به دست و اهل صماع و خلسه روحانی کجا و هیپی نشئه از ماری جوانا و هروئین و کراک کجا؟!

همانطور که وقتی می گوییم تمام جهان ترکیبی از ماده و انرژی است، لزوما به این معنا نیست که دچار تقلیل گرایی شده ایم. یا اگر ادعا کنیم تمام مواد از ترکیب عناصر تشکیل شده اند و تمام عناصر ترکیبی از ذرات بنیادی یعنی پروتون ها و نوترون ها و الکترون ها هستند، به این معنا نیست که دچار تقلیل گرایی شده ایم. بلکه این گزاره ها دانشی در اختیار ما قرار می دهد که با استفاده از آن به مطالعه و فهم گزاره های پیچیده تر در علوم مختلف بپردازیم.

به همین ترتیب، رانت متغیر مستقل اصلی در تمام علوم انسانی است و نقطه آغازین در شکل گیری اینهمه تنوع و پیچیدگی همان شکل گیری رانت و تنوع در شیوه های توزیع آن است.

وقتی صحبت از فرهنگ و ایدئولوژی و مذهب و غیره می کنیم، نباید فراموش کنیم اگر چیزی به اسم مازاد تولید وجود نداشته باشد اساسا فرهنگ و ایدئولوژی و مذهب و غیره شکل نخواهد گرفت. چون دانشمند و روحانی و سیاستمدار و شاعر و فیلمساز و معلم همگی باید از طریقی شکمشان سیر شود. بنابراین یا باید هر کدام شخصا تمام زمان خود را معطوف به شکار و زراعت و دامداری کند تا معیشت مستقل داشته باشد، که در اینصورت فرصتی برای پرداختن به علم و عرفان و سیاست و شعر و تعلیم و تعلم باقی نخواهد ماند. یا باید بخشی از زمان خود را معطوف به فعالیت های مستقیم معیشتی کند که موجب تولید مازاد بر مصرف شود تا بخش دیگری از زمان با تکیه بر همین مازاد تولید آزاد شود و فرصت برای سایر فعالیت ها فراهم گردد.

و بنابر تعریف می دانیم که رانت یعنی تصاحب تولید مازاد بر مصرف. یعنی از لحظه ای که کار تولیدی ماهیت اجتماعی پیدا کرده و امکان فارغ شدن بخشی از جامعه از فعالیت های مستقیم تولیدی و معیشتی فراهم شود، دقیقا از همان لحظه مساله شیوه توزیع رانت شروع می شود. و دقیقا از همان لحظه ای که توزیع رانت شروع می شود، فرهنگ و ایدئولوژی و آیین های مذهبی و روابط سیاسی و غیره هم شکل می گیرند.

همانطور که منشاء همه عناصر از اتم ساده هیدروژن شروع می شود ولی از همجوشی آنها موجب تنوع شده و به 118 عنصر شناخته شده می انجامد. و همانطور که تمام مواد شیمیایی از همین 118 عنصر تشکیل شده اند، اما با ترکیب آنها به اینهمه تنوع در انواع اسیدها و بازها و قندها و چربی ها و نمک ها و غیره می انجامد. و همانطور که زنجیره واکنش های شیمیایی موجب شکل گیری سلول ها می شود و اینهمه تنوع زیستی از موجودات تک سلولی و پر سلولی پدید می آید. و همانطور که پر سلولی ها به انشعابات متعددی در انواع آبزیان و خزندگان و پرندگان و چرندگان و دوندگان و درندگان می رسد. و همانطور که علیرغم شباهت های بسیار که همه انسان ها با هم دارند ولی هر انسان حتی در سطح سلولی و DNA همچنان منحصر به فرد و متمایز از سایر انسان ها است.

علوم انسانی هم به همین ترتیب است و بالفعل مشمول تنوع بسیار زیاد شده و بالقوه می تواند به بی نهایت حالت های متنوع دیگر بیانجامد. شناسایی متغیر مستقل در علوم انسانی به معنای تقلیل گرایی نیست. بلکه تنها اولین قدم در حل معادله پیچیده ای است که اگر متغیر مستقل اصلی را در آن درست تشخیص ندهیم ناچاریم با متغیرهای مستقل متعدد دیگری مواجه شویم که فهم هر کدام به نوبه خود موجب سردرگمی مضاعف خواهد شد.

علوم انسانیفرهنگ ایرانینظام سیاسیرانت
۰
۰
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
علوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید