
برخی می گویند فطرت انسان زیبایی پسند است. نمی دانم این حرف درست است یا نه. اما این را می دانم که خوی ایرانیان پیوندی ناگسستنی با زیبایی جویی و زیباپسندی دارد.
سعدی می گوید:
ماهرویا! روی خوب از من متاب
بی خطا کشتن چه میبینی صواب
این روی خوبی که سعدی اشاره کرده، همان زیبایی مطلق است که حظّ و لذت تماشای آن نامتناهی و ابدی است. انسان از تماشا و سیاحت زیبایی هرگز خسته و ملول نخواهد شد. مگر اینکه ناخالصی در آن باشد. مثلا چهره زیبا رویی که وقتی مدتی در آن دقیق شویم برخی جزئیات ناموزون نمایان شود، یا در اثر گذر زمان و کهولت سن پژمرده گردد، و از این قبیل. پس تمایل به زیبایی همچنان متداوم است، اما آن روی خوب که مراد سعدی است هنوز خودش را نمایان ننموده.
دوش در خوابم در آغوش آمدی
وین نپندارم که بینم جز به خواب
اشتیاق به دیدار روی خوب است که انسان را مدهوش و مفتون ساخته، اما رویای وصل گویا هرگز قرین با واقعیت نخواهد شد.
از درون سوزناک و چشم تر
نیمهای در آتشم نیمی در آب
این هم تضاد عجیبی است. آب و آتش. آتش درون موجب سرازیر شدن آب دیده می شود و در حالی که نیمه درون می سوزد، نیمه برون غرق در آب می گردد.
هر که بازآید ز در پندارم اوست
تشنه مسکین آب پندارد سراب
انسان عاشق، ساده دل و ساده اندیش هم می شود. این ساده دلی و ساده اندیشی نتیجه مستقیم عشق نیست، بلکه نتیجه استیصال و ضعفی است که از عشق زاییده شده. انسان مستاصل قدرت تفکر منطقی و محاسبه عقلانی را از دست می دهد. کوتاه بین می شود. به سلسله عواملی که پشت پدیده هاست نمی اندیشد. چون چشم به راه منجی است، هر کس از راه می رسد می پندارد شاید این هموست که انتظارش را می کشیدم.
تشنگی و عطش از حدی که گذشت انسان متوهم می شود. نیاز، انسان را عاجز و ناتوان از درک و مشاهده واقعیات می نماید. انسانی که سراب می بیند، در اوج تشنگی و بی رمقی، آن مقدار ناچیز از توانی که برایش باقی مانده صرف دویدن به سوی سراب می گرداند.
شاید به همین دلیل هم هست که بسیاری از جوانان ساده و بی تجربه، به دلیل میل و رغبت زیاد به زیبایی و وصال با زیبارو، در دام افراد فرصت طلبی می افتند که برای ایشان تور پهن کرده اند. مانند دختری که فردای مراسم عقد، مهریه سنگینش را طلب می کند، یا پسری که چند صباحی کام دل از یار ساده دل کشیده و بعد با سردی و خباثت رهایش می نماید.
انگیزه اولیه درست و پاک و ارزشمند بوده، اما تشخیص اشتباه ناشی از ساده بینی و زود باوری موجب می شود تا افراد رند از ما سوء استفاده کنند. اساس کار همه کلاه بردارها سوء استفاده از طمع و نیاز انسانهاست. کلاه بردارها هم دو دسته هستند. بی شرف و با شرف.
کلاه برداران با شرف آنهایی هستند که روی طمع و آز و زیاده خواهی انسانها سوار می شوند. مثلا کسی که زندگی معقولی دارد را وعده می دهند اگر وارد خرید و فروش سکه های گولدکوئست شوی، یک شبه ره صد ساله خواهی پیمود و می توانی تا یک سال دیگر پورشه و مازراتی سوار شوی! طمع ثروت بی زحمت موجب در دام افتادن انسانهای خام و حریص می شود، و کلاه بردار از این طریق پولی به جیب می زند. در واقع مقصر اصلی همان حرص و زیاده خواهی قربانی است.
اما کلاه بردار بی شرف آن است که از نیازهای مشروع قربانیان سوء استفاده می کند. مثلا زحمت کشی که دوست دارد فرزندش بهترین تحصیلات را کسب نماید، از شکم خود و زن و اولادش می زند تا فرزندش را در یک مدرسه «غیر انتفاعی» نام نویسی کند. غافل از اینکه بازار این مدارس به جز انتفاع و سودجویی خاصیت دیگری ندارد. یا کلاه برداران دیگری که از اقشار ضعیف چیزی می کَنند تا نهایتا پول هنگفتی به کف آورده و فلنگ را ببندند و بروند آمریکا! اینها کلاه برداران بی شرفی هستند که برای ارضای شهوت مال اندوزی، پا روی گلوی ضعفا می نهند.
یک دسته کلاه بردار هم هستند که در مسلک بی شرافتی و حرام لقمگی به درجه پادشاهی رسیده اند. همانهایی که التهابات موقتی ناشی از سرشاخ شدن کشور با بدخواهان خارجی و همچنین بی کفایتی رئیس جمهور پیشین سوء استفاده کردند و یک سراب به ما نشان دادند. سرابی به نام دوران پسابرجام. گفتند اگر ما هست و نیست و ناموس و عزت و شرفمان را دو دستی تقدیم غرب کنیم، تمام مشکلات حل خواهد شد. و ما که برای رسیدن به ثبات اقتصادی در حال عطش و عجز و استیصال بودیم فریب خوردیم. دویدیم به سوی سراب. و هشت سال است که می دویم...
بعد از هشت سال دویدن، همانها مجدد در قاب رسانه ها ظاهر می شوند و پیغام می دهند «برجام بایدن با برجام اوباما خیلی متفاوت خواهد بود»! یعنی هشت سال دیگر هم بدوید!
هر که بازآید ز در پندارم اوست
تشنه مسکین آب پندارد سراب
ناوکش را جان درویشان هدف
ناخنش را خون مسکینان خضاب
این هشت سال برای همه فاجعه آمیز نبود. اتفاقا در این هشت سال خیلی ها ثروتهای افسانه ای بدست آوردند. همانهایی که با دلار 4200 تومان جنس وارد کردند و با 30000 تومان فروختند. همانهایی که به اسم دارو ارز سوبسیدی دریافت کردند، اما لوازم آرایشی و سرخاب و سفیداب وارد کردند. همانهایی که در اوج تحریمها و در اوج جنگ اقتصادی، با دلار 4200 تومانی به مسافرت ها و تورهای خارجی رفتند.
دو سال پیش برای سفری کاری به ماکائو رفته بودم. ماکائو یکی از مناطق خودمختار چین است، شبیه به هونگ کونگ، و اتفاقا نزدیک هونگ کونگ هم هست. شهرتش بیشتر به دلیل هتل های بزرگ و قمار خانه هایش است که به سبک قمارخانه ها و هتل های لاس وگاس آمریکا درست شده. به دلیل وجود همین هتل های بزرگ هم برخی شرکت های بزرگ و جهانی، گردهمایی های سالانه خود را آنجا برگزار می کنند.
در فرودگاه، دم گیت دیدم پلیس فرودگاه عده ای جوان را از صف بیرون کشید و برای سین جیم کردن برد. از شدت آرایش غلیظ دخترها حدس زدم ایرانی باشند. کمی بعد متوجه شدم میان خودشان فارسی حرف می زنند و حدسم درست بوده. شوخی های زشت و سخیفی که با هم می کردند به خوبی نشاندهنده پایگاه اجتماعیشان بود. یاد صحبت های یکی از آقایان افتادم که می گفت توریست های ایرانی به دنیا نشان می دهند که ما ایرانیان انسانهای با فرهنگی هستیم!
همه اینها در حالی بود که عده زیادی در ایران محتاج نان شبشان بودند. و اتفاقا این جماعتی که از در و دیوار قمارخانه های واقع در ماکائو و لاس وگاس و دیگر طویله های جهان آویزان هستند، همانهایی هستند که زبانشان دراز است که «چرا پول ما رو برداشتین بردین عراق و سوریه»؟! چند عکس و کلیپ از نواحی محروم ایران هم دست به دست می کنند، گویی پولهایی که در سوریه و عراق برای حفظ امنیت ملی ما هزینه شده، اگر نمی شد حتما مصروف توسعه خدمات رفاهی در مناطق محروم می شد.
او سخن میگوید و دل میبرد
و او نمک میریزد و مردم کباب
دولت قبلی شعار عدالت اجتماعی می داد. حرکت هایی هم کرد، اما بیشتر جنبه نمادین داشت. بیش از اینکه به فکر علاج ریشه ای مسائل باشد شعار می داد. همین تضاد را طرفداران دولت فعلی گرفتند و اصل عدالت اجتماعی را زیر سوال بردند. کار به جایی رسید که بسیاری بطور علنی می گفتند «وقتی در مناطق محروم سرمایه گذاری کنین همین میشه دیگه. حالا می فهمین که باید در مناطق مرکزی سرمایه گذاری کرد». یعنی دزدی ها و بی کفایتی ها در دولت قبلی را دستاویز قرار داده و دور خیز کرده بودند تا به محض تغییر دولت، آنچنان....... که تا هفت شب این چشممان می گشت!
حیف باشد بر چنان تن پیرهن
ظلم باشد بر چنان صورت نقاب
منظور سعدی این است که پیکر و صورت زیبا باید بی حجاب باشد تا از درک زیبایی بیکرانش بهره مند شویم. اما برداشت دیگر از این تک بیت این می شود که گرگ هایی که در لباس گوسفند مشغول دریدن ما هستند را باید عریان کنیم. باید نقاب از چهره شان بیاندازیم تا نسلمان را نسوزانده اند!
اما یادمان باشد، نقطه ضعف اصلی ما گرفتاری در ضعف و استیصال بود. اینطور بود که سراب را به جای آب دیدیم. زینت و بزک و زرق و برق دروغین را به جای زیبایی پنداشتیم. زیبایی واقعی را نشناختیم، یا اگر شناخته بودیم فراموشش کردیم. به ما قبولاندند که زیبایی که می شناختیم تَوَهم بوده، و در عوض توهم زیبایی را بعنوان امر زیبا بر ما عرضه کردند.
هر وقت به یاد آوریم زیبایی چه شکلی بود، آن زمان است که درهای رحمت و سعادت باز خواهند شد. مفتاح مشکلات بی پایان ما همین بصیرت است، نه آنکه کلید سازان کَلّاش و قَلّاش و دروغین نشانمان دادند.
خوی به دامان از بناگوشش بگیر
تا بگیرد جامهات بوی گلاب
فتنه باشد شاهدی شمعی به دست
سرگران از خواب و سرمست از شراب
بامدادی تا به شب رویت مپوش
تا بپوشانی جمال آفتاب
سعدیا گر در برش خواهی چو چنگ
گوشمالت خورد باید چون رباب
دو بیت آخر چقدر زیباست. شکست و سختی می تواند مقدمه ظفر و پیروزی باشد. مشروط بر اینکه چشمانمان را باز کنیم و جهان را درست ببینیم. آن روز است که می توانیم شعر سعدی را هم درست بخوانیم.