گفته شده شخصی که اهل شعر و ادب بود در کتابخانه اش دیوان سعدی را در بالای کتابخانه قرار داده بود و دیوان حافظ را در پایین. پرسیدند علت اینگونه چیدمان چیست؟ گفت حکمتی دارد... به اینصورت که:
شعر حافظ از شدت حلاوت و شیرینی به شهد می ماند. اگر دیوانش را در بالای کتابخانه قرار دهیم این شهد از آن تراوش کرده به پایین می چکد و سایر کتب کتابخانه را مخدوش می نماید. به همین دلیل آن را در پایین ترین قسمت قرار داده ام.
اما شعر سعدی آنچنان سوزاننده است که به آتش می ماند. اگر دیوان سعدی را در طبقات پایینتر قرار دهیم، شعله کلام وی زبانه کشیده و کتاب های بالاتر را می سوزاند. پس آن را در بالاترین قفسه نهادم تا سایر کتب از حرارت سوزانش در امان بمانند!
حقیقتا هم سعدی زبان تندی دارد. اما تندی زبان سعدی با تندگویی های دیگران زمین تا آسمان تفاوت دارد. دیگران وقتی تند گویی می کنند حس انزجار و تلخی در انسان ایجاد می کنند. بسته به موقعیت، یا بر اثر تندگویی دوستانشان را از دست می دهند، یا برای خود دشمن می تراشند، یا حتی ممکن است سرشان را به باد دهند. ولی تندگویی سعدی حکایت دیگری است. انسان را به خضوع و تواضع وا میدارد. مثلا آنجا که برخلاف مرسوم، به جای اینکه مدح شاه را بگوید، سر شاه منت می گذارد که اعتبار تو از من است:
مرا طبع از این نوع خواهان نبود
سر مدحت پادشاهان نبود
ولی نظم کردم به نام فلان
مگر باز گویند صاحبدلان
که سعدی که گوی بلاغت ربود
در ایام بوبکر بن سعد بود
یا وقتی در موضوع احسان و نیکی سخن می گوید، بر خلاف انتظار معمول که حتما باید از وجوب نیکی و احسان در همه امور گفته شود، ناگهان احکام قاطع و عمل گرایانه ای را صادر می کند:
چو گرگ خبیث آمدت در کمند
بکش ور نه دل بر کن از گوسفند
از ابلیس هرگز نیاید سجود
نه از بد گهر نیکویی در وجود
بد اندیش را جاه و فرصت مده
عدو در چَه و دیو در شیشه به
مگو شاید این مار کشتن به چوب
چو سر زیر سنگ تو دارد بکوب (ایییییینه!!!!)
قلم زن که بد کرد با زیردست
قلم بهتر او را به شمشیر دست (یعنی همان بهتر که با شمشیر دستش را قلم کنند)
مدبر که قانون بد مینهد
تو را میبرد تا به دوزخ دهد
مگو ملک را این مدبر بس است
مُدَبِّر مخوانش که مُدبِر کس است
سعید آورد قول سعدی به جای
که ترتیب ملک است و تدبیر رای
اما همین سعدی وقتی با زبان عاشقی غزل می سراید، لطافت مردانه ای در کلامش هست که هوش از سر انسان می پراند:
دل پیش تو و دیده به جای دگرستم
تا خصم نداند که تو را مینگرِستم
روزی به درآیم من از این پرده ناموس
هر جا که بتی چون تو ببینم بپرستم
المنة لله که دلم صید غمی شد
کز خوردن غمهای پراکنده برستم
آن عهد که گفتی نکنم مهر فراموش
بشکستی و من بر سر پیمان درستم
تا ذوق درونم خبری میدهد از دوست
از طعنه دشمن به خدا گر خبرستم
میخواستمت پیشکشی لایق خدمت
جان نیک حقیر است ندانم چه فرستم
چون نیک بدیدم که نداری سر سعدی
بر بخت بخندیدم و بر خود بگرستم