ویرگول
ورودثبت نام
سپهر سمیعی
سپهر سمیعیعلوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
خواندن ۱۱ دقیقه·۳ ماه پیش

اردن پس از پایان نظم استعماری سایکس پیکو

بخش اعظم کشورهای عربی در خاورمیانه و شمال آفریقا در زمره قلمرو امپراطوری عثمانی بودند و بخش های کوچکی مانند بحرین در قلمرو دولت ایران قرار داشتند.

تقریبا کل کشور کنونی عراق شامل بین النهرین و منطقه شامات شامل سوریه و اردن و لبنان و فلسطین تحت کنترل دولت عثمانی قرار داشت. اما پس از شکست دولت عثمانی در جنگ جهانی اول و فروپاشی آن، دولت های استعمارگر اروپایی قلمرو عثمانی را تجزیه کرده و تحت پیمان سایکس پیکو مرزبندی های جدیدی را در منطقه ترسیم نمودند.

آنچه امروز با عنوان پادشاهی اردن هاشمی شناخته می شود در ابتدا «امارت شرق اردن» نامیده می شد که شامل سرزمین های شرق رود اردن در منطقه شامات بود. این منطقه با دسیسه استعمار انگلیس و تبانی شریف حسین بن علی امیر مکه و بزرگ خاندان هاشمی از قلمرو عثمانی جدا گردید. انگلیسی ها به شریف حسین قول برقراری یک پادشاهی بزرگ و متحد عربی در منطقه شامات و بین النهرین را داده بودند. اما وقتی خرشان از پل گذشت و امپراطوری عثمانی را از پا در آوردند، تصمیم گرفتند این منطقه به جای یک پادشاهی بزرگ و متحد به پنج کشور تجزیه شود که شامل عراق و سوریه و اردن و لبنان و فلسطین بود.

خاندان هاشمی اصالتا اهل شهر مکه و منطقه حجاز بود و تا زمان تجزیه عثمانی در همان حجاز ساکن بودند و اداره امور مکه و مدینه و سرپرستی مناسک حج را بر عهده داشتند. یعنی خاندان هاشمی که از سید و سادات حسنی بوده و نسب خود را به امام حسن مجتبی می رسانند تا اندکی بیش از یک قرن قبل در منطقه حجاز ساکن بوده و دقیقا همان جایگاهی را داشتند که امروز خاندان سعودی آن را تصاحب نموده. یعنی خادمین حرمین شریفین.

انگلیسی ها سرزمین اردن را به عبدالله پسر شریف حسین سپردند و عراق را به پسر دیگر وی یعنی فیصل اول دادند. به این ترتیب دو پادشاهی مستقل در اختیار دو برادر از خاندان هاشمی قرار گرفت، در حالی که خاندان آل سعود به حجاز حمله ور شده و خاندان هاشمی را از آنجا که سرزمین آباء و اجدادی هاشمیان بود بیرون کردند.

و می دانیم که پادشاهی عراق در سال 1958 میلادی یعنی 1337 هجری شمسی بر اثر کودتای نظامی همسو با انقلاب ضد استعماری سقوط کرد و فیصل دوم و نایب السلطنه و خاندان سلطنتی به دست انقلابیون کشته شدند. به این ترتیب پادشاهی دست نشانده هاشمی در عراق پایان یافت و دولت عراق به نظام جمهوری تغییر ماهیت داد.

اما پادشاهی اردن موفق شد از طریق برقراری یک رژیم توزیع رانت میان سران قبایل اصیل کرانه شرقی رود اردن و برقراری توازن سیاسی زیر چتر حمایتی دولت های استعماری و همسایگان عرب و حتی رژیم صهیونیستی، علیرغم همه بحران ها تا به امروز موجودیت خود را حفظ نماید.

بزرگترین بحران سیاسی و امنیتی برای پادشاهی اردن در سال 1970 اتفاق افتاد. یعنی زمانی که یاسر عرفات (اصالتا کویتی و رهبر سازمان آزادی بخش فلسطین) سعی داشت با تکیه بر جمعیت آواردگان فلسطینی که اکثریت جامعه اردن را تشکیل می دهند در این کشور یک حکومت موازی بر پا کرده و خاندان هاشمی را کنار بزند. در آن زمان حسین شاه اردن با حمایت قبایل کرانه شرقی و تبانی دیگر قدرت های استعماری موفق شد شورش فلسطینیان را سرکوب نماید.

با این حال امروز نظم سیاسی اردن بسیار شکننده است و چنانچه چتر حمایتی آمریکا از روی آن برداشته شود، عبدالله دوم چالش های بسیار جدی را تجربه خواهد نمود.


می دانیم که یکی از تحولات مهم در جریان بهار عربی وقوع انقلاب در یمن و ظهور قدرت جدیدی با محوریت قبیله حوثی ها بود که امروز با نام انصارالله یمن شناخته می شود. در سال 2014 میلادی (1393 هجری شمسی) در پی حذف رانت بنزین و گازوئیل توسط حکومت یمن، انقلاب حوثی ها شعله ور گردیده و انقلابیون صنعا و مراکز نظامی و حکومتی را در اختیار گرفتند.

ماهیت مشکل رانت بنزین و گازوئیل در یمن دقیقا مشابه ایران بود، هر چند میزان آن بسیار کمتر از ایران بود. حکومت یمن هر لیتر بنزین را 58 سنت می فروخت که پایینتر از قیمت تمام شده و بازار سیاه بود. بر اثر فشار صندوق بین المللی پول، حکومت یمن ناچار شد این رانت را که یک سوم از کل بودجه یمن را به خود اختصاص داده بود حذف نماید تا بتواند از صندوق بین المللی پول وام گرفته و بخشی از ناترازی بودجه خود را جبران نماید. در نتیجه قیمت هر لیتر بنزین از 58 سنت به 93 سنت افزایش یافت و این جراحی کوچک در شیوه توزیع رانت موجب بروز انقلاب و سقوط رژیم حاکم گردید.

در مقام مقایسه، امروز همچنان در ایران بنزین 1500 تومانی توزیع می شود که حدودا معادل 0.7 سنت است.

به هر حال پس از پیروزی انقلاب اسلامی در یمن، عربستان سعودی به کمک یک ائتلاف از مزدوران منطقه ای و با حمایت آمریکا و نوچه های اروپایی آمریکا وارد جنگ با یمن شد. هدف از این عملیات نظامی به رهبری عربستان سعودی سرکوب نیروی انقلابی انصارالله و گماردن یک دولت دست نشانده زیر پوشش مشروعیت دولت مستعفی و مخلوع قبلی بود.

با این وجود اما ائتلاف بزرگ سعودی علیرغم حمایت های جهانی و منطقه ای نه تنها هرگز قادر به سرکوب انقلاب یمن نگردید، بلکه به تدریج و پس از 8 سال جنگ و خونریزی و تقلای سعودی ها، نیروهای انقلابی در یمن به چنان قدرتی رسیدند که مستقیما منافع سعودی در داخل خاک عربستان را مورد تهدید قرار دادند. لذا پس از ضربه سنگین به تاسیسات آرامکو، رژیم سعودی ناچار به پذیرش آتش بس گردید.

پس از آن می دانیم که پس از حماسه 7 اکتبر و آغاز وحشیگری های اسرائیل در غزه، انصارالله یمن اقدام به مسدود سازی تنگه باب المندب نمود. این عملیات مسدود سازی چند خصوصیت مهم داشت:

1- انصارالله یمن نشان داد قادر به کنترل هوشمند عبور و مرور از تنگه باب المندب است. یعنی به لحاظ اطلاعاتی و عملیاتی قادر به تفکیک کشتی ها و جلوگیری از عبور و مرور کشتی های مربوط به طرف های متخاصم است در حالی که دیگر کشتی ها بدون مشکل قادر به عبور و مرور هستند.

2- انصارالله یمن که قبلا پوزه عربستان و دیگر متحدان منطقه ای آن را به خاک مالیده بود، این بار مستقیما با اسرائیل و سپس آمریکا درگیر شد و ثابت کرد این دو هم قادر به مقابله با رزمندگان و انقلابیون یمنی نیستند.

3- رویه مرحله به مرحله و حساب شده انصارالله که به وضوح با طرح های راهبردی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و تاکتیک های ناشناخته فیلدمارشال پاسدار محسن رضایی هماهنگ بوده است، ثابت کرد نیروی انقلابی و گرم انصارالله در خدمت یک عقل محاسبه گر و سرد قرار دارد. لذا تردیدی باقی نمی ماند که انصار الله یمن عضوی از اعضای پیکر واحد انقلاب اسلامی ایران است که با افول و فروپاشی نظم استعماری سایکس پیکو مشغول احیای نظم سیاسی تاریخی و اصیل منطقه ای است که سابقا با عنوان شاهنشاهی ایران شناخته می شد.

به این ترتیب کنترل ایران بر تنگه باب المندب به کمک ید توانانی انقلابیون انصارالله یمن تثبیت گردید.


پس از واقعه 9 اسفند و ترور رهبر شهید و حماقت باور نکردنی دونالد دیوانه که مسئولیت این ترور و آغاز جنگ را پذیرفت، حملات ایران علیه اهداف متخاصم در کل منطقه خاورمیانه آغاز گردید.

در مرحله اول تمام کشورهای جنوب خلیج فارس زیر ضربات مستقیم ایران رفتند و زمینه برای انسداد و کنترل تنگه هرمز فراهم شد. در این مرحله در حالی که ایران تنگه هرمز را مسدود کرده بود، انصارالله یمن تنگه باب المندب را باز گذاشته بودند و عربستان می توانست بخشی از صادرات نفت خود را به جای خلیج فارس از مسیر بحر احمر برقرار نگه دارد. با توجه به افزایش قیمت جهانی نفت که ناشی از کاهش عرضه نفت بر اثر انسداد تنگه هرمز بود، بخشی زیادی از ضرر ناشی از کاهش میزان صادرات عربستان هم جبران می شد.

اما در مرحله دوم دیدیم که ایران و یمن سعی کردند محاصره سعودی علیه یمن را بشکنند. اینجا دو حالت امکان داشت:

1- اگر عربستان سعودی به پایان محاصره یمن تن می داد، به این معنا بود که کنترل انصارالله بر کل قلمرو یمن و لذا کنترل ایران بر تنگه باب المندب رسما تثبیت شده و پرونده آن بکلی بسته می شد.

2- اما اگر عربستان تلاش می کرد با اقدام نظامی جلوی فروپاشی محاصره یمن را بگیرد، بهانه برای از سر گیری حملات به عربستان و بستن مجدد تنگه باب المندب فراهم می شد.

سعودی ها گزینه دوم را انتخاب کردند و پاسخ یمن هم طبیعتا بستن تنگه باب المندب بود.

لذا عربستان سعودی در حال حاضر دو مسیر از سه مسیر موجود برای صادرات نفت خود را از دست داده است. تنها راه باقی مانده، در انتهای دیگر بحر احمر و از مسیر کانال سوئز است.

و نکته جالب اینجاست که مشاهده می کنیم در آخرین دور حملات موشکی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تمرکز ایران بر اهداف متخاصم در خاک اردن بود.


اردن در مرز شمالی عربستان و در انتهای شمالی بحر احمر قرار دارد. همچنین اردن از شمال با سوریه، از شرق با عراق و از غرب با فلسطین اشغالی هم مرز است. اگر پادشاهی هاشمی در اردن به سرنوشت پادشاهی هاشمی در عراق مبتلا گردد و اردن به دست انقلابیون فلسطینی همسو با محور مقاومت بیافتد تقریبا قطعی است که واکنش عربستان نوعی مداخله مستاصلانه برای سرکوب انقلاب اردن خواهد بود. مشابه همان سیاستی که در یمن در پیش گرفته شد. و طبیعتا نتیجه کار هم چندان تفاوتی با نتیجه مداخلات در یمن نخواهد داشت.

اگر عربستان برای سرکوب انقلاب در اردن مداخله نظامی کند، اولا یک جبهه جدید علیه خود باز نموده در حالی که هنوز در جبهه یمن درگیر است و از ناحیه مقاومت عراق هم احساس خطر می کند. ثانیا با سرکوب مستقیم فلسطینیان بیش از هر زمان دیگری عربستان در کنار رژیم صهیونیستی دیده خواهد شد.

نکته جالب اینجاست که عربستان حتی نمی تواند به کمک ترکیه چندان امیدوار باشد. چون با عقب نشینی ایران از سوریه، اسرائیل در سوریه پیشروی نموده و میان ترکیه و اردن حائل شده است. مضافا اینکه می توان انتظار داشت در صورت فعال شدن ترکیه در چنین کارزاری، نیروهای مسلح کرد هم علیه ترکیه فعال خواهند شد.

لازم به گفتن نیست که هر گونه حمایت اسرائیل از پادشاهی اردن یا عربستان سعودی هم مشروعیت لازم برای مداخله مستقیم ایران را فراهم خواهد نمود. و البته نباید فراموش کرد که تشکیل یک دولت فلسطینی در اردن می تواند حتی مورد استقبال اسرائیل واقع شود. چون سیاست و منافع پادشاهی اردن در جهت بازگشت جمعیت فلسطینی به اراضی اشغالی است، در حالی که رژیم صهیونیستی مخالف بازگشت فلسطینیان بوده و حتی به دنبال اخراج باقی مانده فلسطینیان از اراضی اشغالی هم هست. لذا دور از ذهن نیست که ایران و اسرائیل در خصوص تغییر رژیم اردن هم پشت پرده به یک توافق مخفی برسند.

لذا با تثبیت حاکمیت ایران بر تنگه هرمز و تنگه باب المندب، سقوط اردن به معنای محاصره کامل عربستان بوده و پس از آن عربستان چاره ای جز تمکین نسبت به سیادت و سلطه مطلق ایران نخواهد داشت و تنها دو حالت متصور خواهد بود:

1- حالت اول: تغییر رژیم در عربستان سعودی و شاید حتی تغییر مرزهای سیاسی در شبه جزیره عربستان.

2- حالت دوم: تشرف امیر محمد بن سلمان آل سعود (معروف به MBS) به دارالخلافه تهران از برای زمین بوسی و ابراز بندگی و چاکری در برابر رهبر عظیم الشان انقلاب اسلامی.

در هر دو حالت با تثبیت سیطره ایران بر شبهه جزیره عربستان، ایران به یک ابرقدرت نفتی در منطقه و جهان تبدیل شده و معادلات منطقه ای و جهانی باز نویسی خواهد شد.


سیاست چیزی جز معادلات توزیع رانت نیست. کسی که منابع رانت را کنترل می کند معادلات سیاسی را تعریف می کند. در دنیای امروز نفت و گاز و انرژی بزرگترین منابع رانت هستند. چنانچه سایر منابع معدنی و طبیعی و موقعیت جغرافیایی در مرکز عالم و مسیر ترانزیت میان شرق و غرب و ظرفیت های انسانی را هم به آن اضافه کنیم، ابعاد قدرت ایران پس از تثبیت نظم جدید منطقه ای روشن تر دیده خواهد شد.

کشورهای عربی جنوب خلیج فارس مدتها رانت می گرفتند و با ایجاد زیرساخت های پر زرق و برق و خدمات دولت رفاه و جذب نیروی کار مهاجر برای خدمت به قبایل راحت طلب محلی، برای خود مشروعیت می خریدند. در حالی که ایران تحت تحریم بود و حتی همین مدل توسعه وابسته به استعمار غربی هم از ایران دریغ شده بود.

نتیجتا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منابع رانت را در راستای گسترش شبکه نیروهای انقلابی در سراسر منطقه هدایت نمود و در این بزنگاه موفق شد ورق را برگرداند و به حکام عرب یادآوری نماید که این آسیاب به نوبت است و اگر تا به حال رانت می گرفتند و با قدرت های استعماری علیه ایران تبانی می کردند، از حالا به بعد باید به ایران رانت بدهند تا جبران خسارات گذشته شود.

پیمان سه جانبه عربستان با ترکیه و پاکستان هم اگر چه از ابتدا فاقد هر گونه وزن و اثر است، لیکن با تکمیل محاصره عربستان و توقف صادرات نفت آن حتی بیش از پیش بی معنا و بی اثر خواهد شد.

عربستان سعودیتنگه هرمزاردن
۳
۰
سپهر سمیعی
سپهر سمیعی
علوم انسانی - اقتصاد - اقتصاد سیاسی - جامعه شناسی - علم سیاست - انسان شناسی - ادبیات - تاریخ - هنر - موسیقی - سینما - فلسفه
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید