شرکت آمازون آمریکا، با حدود 280 میلیارد دلار گردش مالی، یکی از بزرگترین کمپانی های جهان است، و مدیر عامل آن آقای جف بزوس است که در حال حاضر، با حدود 178 میلیارد دلار، ثروتمندترین انسان در جهان به شمار می رود.

شرکت آمازون یک سری اصولی دارد که آنها را اصول رهبری (Leadership Principles) می نامد. این اصول شامل چهارده اصل است که کلیه سیاست ها، تصمیم گیری ها، برنامه ریزی ها، استراتژی ها، استخدام ها، برنامه ها، و بطور کلی تمام امور داخلی و خارجی شرکت آمازون بر مبنای همین چهارده اصل هستند. در واقع چیزی شبیه به اصول قانون اساسی که کلیه قوانین مدنی و جزایی و کیفری و حقوقی باید بر پایه آن اصول باشند.
یکی از این چهارده اصل به این شرح است:
Bias for Action: Speed matters in business. Many decisions and actions are reversible and do not need extensive study. We value calculated risk taking.
عملگرایی: سرعت عمل در کسب و کار مهم است. بسیاری از تصمیمات و اقدامات قابل بازگشت هستند و نیاز به مطالعه گسترده ندارند. ما برای پذیرش ریسک های محاسبه شده ارزش قائلیم.
تاکید این اصل روی ریسک های محاسبه شده است. لذا کارمندان یا متقاضیان استخدام در شرکت آمازون باید همیشه تمایل به پذیرش ریسک های محاسبه شده داشته باشند و به این ترتیب از بی عملی به دلیل عدم اطمینان از خروجی و عواقب عمل مورد نظر خودداری کنند. از سوی دیگر، این اصل بدان معناست که در فرهنگ کاری شرکت آمازون، افراد به دو دلیل بازخواست خواهند شد:
1- افرادی که به دلیل نبود اطلاعات کافی از اقدام برای حل مشکلی خودداری کنند.
2- افرادی که دست به اقدامی بزنند که نتیجه نامطلوب و غیرقابل بازگشتی داشته باشد.
مورد دوم مصداق ریسک محاسبه نشده است. اصل رهبریِ عملگرایی، فقط ریسک های محاسبه شده را مجاز می داند. بنابراین اگر کسی اقدامی کند که خسارت غیر قابل جبرانی را برای شرکت آمازون به بار بیاورد، چنین شخصی به شدت مورد بازخواست قرار خواهد گرفت. حتی در زمان استخدام خیلی دقت می کنند با توجه به سوابق گذشته متقاضی، اگر کوچکترین اثری از تمایل به پذیرش ریسک محاسبه نشده داشت حتما او را استخدام نکنند. از این اصل همچنین با عنوان تصمیمات دو سویه (two-way door decisions) یاد می کنند. یعنی مانند دری که اگر از آن عبور کردی و آنطرفِ در چیز نامطلوبی دیدی، همیشه امکان بازگشت از همان در را داشته باشی. مثل جاده دو طرفه ای که هر زمان متوجه شدی مسیر اشتباه را می روی این امکان را داشته باشی که دور بزنی و مسیر را باز گردی. برعکس، ریسک محاسبه نشده مانند جاده یک طرفه است که اگر وارد آن شدی و بعد متوجه شدی مسیر را اشتباه آمدی، باید همینطور بروی تا معلوم نیست کجا یک خروجی پیدا بشود یا نشود که از آن مسیر خارج شوی.
علاوه بر این، آقای اندی جَسی، دست راست آقای جف بزوس و مدیرعامل شرکت خدمات وب آمازون (Amazon Web Services) که یکی از شرکت های زیرمجموعه آمازون است، جمله معروفی دارد که کارمندان آمازون مانند آیه قرآن یا حدیث نبوی دایما تکرار کرده و از او نقل قول می کنند:
There is no compression algorithm for experience.
برای تجربه، هیچ الگوریتم فشرده سازی وجود ندارد.
منظور جَسی این است که تجربه چیزی نیست که با تقلید از دیگران به دست بیاید، بلکه فقط و فقط در اثر گذر زمان و تداوم آزمایش و عمل و آزمون و خطا میسر می شود.
از بزرگان و رهبران واقعی آمریکا مثال می آوریم تا غرب زدگان و غرب پرستان نهیبی بخورند. اینها را ترامپ یا بایدن یا دیگر سیاستمداران دلقک آمریکایی نمی گویند، بلکه رهبران بزرگترین کسب و کارهای آمریکایی، پولدارترین و ثروتمندتران آمریکاییها، کسانی که به واقع رهبری جامعه آمریکا را در دست دارند می گویند. آن هم نه فقط برای مصارف تبلیغاتی و مطبوعاتی و رسانه ای، بلکه اینها اصولی است که تمام اقدامات آنها هم بر پایه همین اصول است. و البته کاملا با عقل و خرد هم سازگار است.
پس دو مورد را اینجا آوردیم، یکی اهمیت استفاده از ریسک های محاسبه شده و خودداری از پذیرش ریسک های محاسبه نشده، و دومی اهمیت تجربه که بزرگترین ثروتی است که هر فرد، شرکت تجاری، جامعه، و تمدن می تواند به دست بیاورد.
ریسک محاسبه نشده یعنی زمانی که پل های پشت سر را خراب می کنیم. آن کلاغی که خواست راه رفتن کبک را یاد بگیرد و راه رفتن خودش هم یادش رفت دست به یک ریسک محاسبه نشده زده بود. آن رندی که شعار براندازی می دهد بدون اینکه اصلا معلوم باشد وقتی نظام فعلی سقوط کرد قرار است فردای سقوطش چه نظامی جایگزین آن شود، او هم دست به ریسک محاسبه نشده می زند.
وقتی در پروژه ای سرمایه گذاری می کنیم، فقط امکان موفقیتش را در نظر نمیگیریم که مثلا چند میلیون دلار و چند میلیارد تومن سود خواهیم کرد. بلکه این را هم در نظر می گیریم که اگر پروژه شکست خورد چه اتفاقی می افتد؟ آیا کسب و کار و زندگی ما همچنان می تواند تداوم داشته و پروژه های دیگر را اجرا کنیم؟ اگر جواب مثبت باشد این می شود ریسک محاسبه شده. اما اگر جواب منفی باشد و در صورت شکست پروژه، کسب و کار ما هم ورشکسته شده و تمام زندگیمان به باد فنا برود، این می شود ریسک محاسبه نشده. حتی لازم نیست کاملا ورشکست هم بشویم. همین که هزینه ای که در قبال شکست می دهیم از حدی معین بالاتر باشد کافیست برای اینکه دیگر به دنبال آن پروژه نرویم. یعنی عطایش را به لقایش ببخشیم.
تمدن و فرهنگ حاصل هزاران سال تجربه زندگی است. مگر نه اینکه هیچ الگوریتم فشرده سازی برای تجربه وجود ندارد؟ پس چطور اینقدر راحت و بی دغدغه حاصل هزاران سال تجربه را دور می ریزیم و به سراغ فرهنگ و تمدنی می رویم که خیلی هنر کند صد الی دویست سال تجربه دارد. که تازه همان صد الی دویست سال هم اغراق است. تمدن نولیبرال از دهه 1970 شروع شد و تمام ساختارهای قبلی را زیر سوال برد. پس این تمدن غربی که امروز می بینیم کمتر از پنجاه سال تجربه دارد. بر اساس همان حرف خردمندانه آقای اندی جَسی، تمدنی که پنجاه سال قدمت دارد هرگز قادر به جایگزینی تمدنی که چند هزار سال تاریخ دارد نخواهد شد.
اندی جسی این حرف را در اشاره به رقبای آمازون زد. شرکت آمازون در فناوری پردازش ابری پیشتاز بوده و خیلی قبل از اینکه این فناوری اینطور همه گیر شود و تمام غولهای تکنولوژی به دنبالش بروند وارد این عرصه شده بود. و البته همچنان هم آمازون با فاصله بسیار زیادی جلوتر از سایرین است. طوری که اگر تمام رقبا، از جمله مایکروسافت و گوگل و اوراکل و آی.بی.ام و دیگران را با هم جمع کنیم، مجموع آنها یکجا هم به اندازه بازاری که آمازون در اختیار دارد نمی شود. با وجود تمام تقلاهایی که رقبا کرده و می کنند، و تمام سرمایه گذاری های هنگفتی که در این زمینه می کنند، باز حریف آمازون نمی شوند. وقتی از جسی علت را پرسیدند، او به یک نکته اشاره کرد: «هیچ الگوریتم فشرده سازی برای تجربه وجود ندارد».
درس عبرت از این نکات برای آنهایی است که تخم مرغ هایشان را در سبد تمدن های بی تجریه می چینند. کمپانی های رقیب آمازون توان رقابت در عرصه فنی را ندارند، اما تا دلتان بخواهد در لاف گزاف زدن استاد هستند. از جمله اظهارات لَری الیسون، مدیرعامل شرکت اوراکل که به مرد آهنین دره سیلیکون معروف شده بسیار جالب است:
Amazon uses Oracle, not Amazon to Run Their Business… Because AWS is Not Good Enough.
آمازون از تکنولوژی اوراکل برای کارای خودش استفاده می کنه... چون تکنولوژی خودش به درد نمی خوره.
A company you’ve heard of just gave us another $50 million this quarter to buy Oracle database and other Oracle technology. That company is Amazon.
یه شرکتی که اسمشو شنیدین جدیدا پنجاه میلیون دلار دیگه به ما پرداخت کرد تا ازمون دیتابیس و تکنولوژی های دیگه اوراکل رو بخره. اون شرکت اسمش آمازونه.
و البته در واکنش به این موضع گیری آقای الیسون، شرکت آمازون اخیرا تمام سیستم های اوراکل خود را جمع آوری کرده و استفاده از تکنولوژی خود آمازون را جایگزین نمود.
اما آیا این سبک لاف زدن آمریکایی برای شما آشنا نیست؟ این خصلت آمریکاییها است که هر جا در عرصه عملی کم بیاورند و دستشان خالی باشد بیشتر لاف می زنند. اساسا هر جا دیدیم صدای اینها بلندتر است و مطلبی را بیشتر در بوق می کنند، همین نشانه ای است که در آن موضوع به شدت احساس ضعف می کنند.
لاف های گزاف آمریکاییها در مورد حکومت بشار اسد در سوریه را به خاطر بیاورید. همگی یکصدا فریاد می زدند حکومت بشار اسد دیگر به آخر خط رسیده و سقوطش حتمی است و چند روز یا چند هفته یا نهایتا چند ماه بیشتر دوام نخواهد آورد. و بعد از هشت سال لاف زدن می بینیم که بشار اسد هنوز محکم روی صندلی اش در کاخ ریاست جمهوری سوریه نشسته.
در مورد ایران هم وقتی پهباد آمریکایی را در حریم هوایی ایران منهدم کردیم، ترامپ لاف زد که نزدیک بود یک حمله گسترده تلافی جویانه به ایران بکند، اما دید ایران خیلی تلفات خواهد داد، برای همین کوتاه آمد!!
وقتی سردار شهید سلیمانی را ترور کردند از قبل هیچ سر و صدایی به راه نیانداخته بودند. بلکه بی سر و صدا کارشان را کردند. اما بعد ترامپ شروع به رجز خوانی و تهدید کرد که اگر ایرانیها کوچکترین اقدام تلافی جویانه ای بکنند 52 نقطه فرهنگی ایران را خواهند کوبید. پایگاه های نظامی آمریکا را موشک باران کردیم، بعد ترامپ گفت: «خوشبختانه تلفات جانی نداشته، برای همین لازم نیست تلافی کنیم»!
پس وقتی می بینیم در موضوعی صدایشان بلندتر است به این دلیل است، در حقیقت این سر و صداها نشانه ضعف است. وقتی از هر فرصتی استفاده می کنند که تاکید کنند «آمریکا ملتی استثنائی است» و «دموکراسی آمریکا در تمام جهان رشک برانگیز است»، اینها همه نشانه های ضعفی است که در ساختارهای تمدنی خود احساس می کنند.
همین حالا می بینیم جلوی چشممان بحران کورونا در کدام کشور جهان بیشتر از همه قربانی گرفته. وضعیت امنیت خیابانهایش را هم که می بینیم. کار به جایی رسیده که نیروی پلیس را هم می خواهند منحل کنند. نه که خیلی تا بحال امنیت برقرار بوده، تصور کنید بدون پلیس چه وضعیتی خواهد شد! در سیاتل «منطقه خود مختار» درست کرده بودند. خود مختار به این معنی که به جای نیروی پلیس، خلافکارها اسلحه دست گرفته و در خیابانها گشت می زدند! و تازه همه اینها مقدمات قصه اصلی است که هنوز شروع نشده. زمانی شروع می شود که اثرات دومینویی بحران اقتصادی ناشی از کورونا نمایان شود. بحرانی که احتمالا از رکود بزرگ بین دو جنگ جهانی هم بدتر خواهد بود. تمدنی که در شرایط رفاه همه چیزش گل و بلبل باشد که هنری نکرده. اگر توانستند از بزنگاه های تاریخی عبور کنند و همچنان برقرار باشند و تمدنشان از هم نپاشد، آنوقت می شود گفت این تمدن آبدیده شده.
انباشت تجربه در طول زمان و طی همین بزنگاه ها شکل می گیرد. بازتاب آن هم در کلیه ارکان و ابعاد زندگی فردی و اجتماعی مشاهده می شود. از ساده ترین مسایل مانند اینکه چه چیزهایی را بخوریم و چه چیزهایی را نخوریم، تا مسایل پیچیده تر مانند حس زیبایی شناسی مشترکی که ارکستراسیون و هارمونی اقشار و طبقات اجتماعی را هدایت می کند. همه اینها در طول زمان شکل می گیرد.
این را همه می دانند که اصلا چیزی به اسم غذای آمریکایی وجود ندارد. وقتی صحبت از غذای آمریکایی می شود همه به یاد مکدونالد و مرغ کنتاکی می افتند، که اینها هم غذا نیستند، بلکه برَند تجاری هستند. یکی از مسائل و مشکلات روزمره انسانهای مدرن این است که نمی دانند چه چیزی را بخورند و چه چیزی را نخورند. بارها دیده ام افرادی را که تعریف می کردند چطور در طول زمان رژیم های غذایی مختلف را آزموده اند. مثلا مدتی گیاهخوار شده، بعد دیده یا بدنش دارد تحلیل می رود و یا بیش از حد وزن اضافه می کند، پس تصمیم گرفته مثلا پنیر را هم اضافه کند. بعد متوجه مشکلات دیگری مانند عوارض کمبود آهن شده، و همینطور دایما با آزمون و خطا با خودش کلنجار رفته. یعنی بدیهیاتی که انسانهای شرقی از کودکی از طریق فرهنگ غذایی قومی و ملی خود اکتساب می کنند را اینها باید از نو کشف کنند، و آخر خودشان هم هیچ وقت مطمئن نمی شوند این رژیمی که استفاده می کنند آخر سر تا چه میزان قابل اطمینان است. اخیرا هم صحبت هایی مطرح شده که بیایند و کرم و هزارپا و سایر حشرات را وارد رژیم غذایی کنند (بله، فقط عرب ها نیستند که ملخ خورند)! و حتی عده ای از روشنفکران و فیلسوفان اینها هستند که با استناد به دانسته های علمی یا با استناد به اخلاق مدرن و اومانیست و انسان گرایانه خود ادعا می کنند خوردن گوشت مُردار انسان جایز است و باید کم کم افکار دگم قدیمی را دور بریزیم و امکان استفاده از این منابع غذایی را بررسی کنیم.
پس این تمدن پر زرق و برق حتی در ساده ترین وجوه تمدنی هنوز در ماقبل تاریخ به سر می برد. در اختیار داشتن ثروت و قدرت اگر قرار بود ضامن برتری و بقای تمدنی باشد، امپراطوری مغولها هیچوقت نباید منقرض می شد. ما از این امپراطوری های غارتگر که چند صباحی آمدند و غالب شدند و چپاول و ویران کردند و مرکز دولت خود را زرق و برق بخشیدند و بعد از درون مضمحل شدند و رفتند که دیگر اثری از آنها باقی نماند قبلا هم دیده ایم. باز می رسیم به همان حرف اندی جسی: «هیچ الگوریتم فشرده سازی برای تجربه وجود ندارد».
و اما این را هم می دانیم که با وجود تمام تجربیات تمدنی و تاریخی، وضعیت فعلی خودمان از بسیاری جهات حقیقتا اسف بار است. یک بخشی از ریشه های این مشکلات ما مربوط می شود به همان گناه اصلی که در بدو ورود مدرنیته به ایران مرتکب شدیم. یعنی غالب شدن جریانی که فرهنگ و تمدن و گذشته و تجربیات تاریخی خودمان را به کلی منکر شد و دور ریخت و در عوض خواست راه رفتن کبک را تقلید کند. این بخش از مشکل زمانی حل خواهد شد که باز خودمان را پیدا کنیم. اما در دنیای امروز قطعا شرایط و مشکلات جدیدی هم هست که تنها با تکیه به تجربیات تاریخی نمی توان بر آنها چیره شد. و دقیقا در این موارد است که باید متوسل به عملگرایی و پذیرش ریسک های حساب شده بزنیم.
آخرین رهبر اتحاد جماهیر شوروی میخائیل گورباچف بود. گورباچف اولین رهبر شوروی بود که به دلیل سن نسبتا جوانی که در مقایسه با رهبران قبلی داشت، هرگز دوران انقلاب اکتبر را به چشم ندیده بود. لذا از نظر تجربه و بینش عمیق، فاقد آن اندوخته ای که رهبران قبلی داشتند بود. زمانی که گورباچف به قدرت رسید، شوروی درگیر یک سری مشکلات مزمن اقتصادی بود، و اتفاقا دیگر مسجل هم شده بود که این مشکلات اقتصادی ساختاری است و اقتصاد سوسیالیستی نمی تواند بر آن مشکلات چیره شود. لذا همه به دنبال اصلاح این ساختارها بودند. در همین راستا بود که گورباچف برنامه های اصلاحات خود را که با نام های پرسترویکا و گلاسنوست شناخته می شدند به مرحله اجرا گذاشت. اولی اصلاحات اقتصادی بود و دومی اصلاحات سیاسی. طبیعتا در هر اصلاحاتی عنصر ریسک و عدم اطمینان از خروجی نهایی وجود دارد. اما ریسک هایی که گورباچف پذیرفت محاسبه نشده بودند. علی الخصوص اصلاحات سیاسی وی در مدت کوتاهی موجب فروپاشی شوروی شد. در نتیجه کشور تجزیه شد، و الباقی مسائل و مشکلاتی که برای شهروندان شوروی پیش آمد.
پیش از انقلاب ایران، محمدرضاشاه هم با فشار آمریکاییها تصمیم گرفت اصلاحاتی در ساختار سیاسی ایران ایجاد کند و به سمت دموکراسی برود. و در نتیجه انقلاب شد. پس ریسک هایی که شاه پذیرفت هم محاسبه نشده بودند. البته بزرگترین شانس تاریخی ما این بود که در آن بزنگاه تاریخی شخصیتی مانند حضرت امام بود که جلوی فروپاشی کامل کشور را بگیرد.
موضع اپوزیسیون برانداز امروز که از این هم فاجعه بارتر است. نه گورباچف و نه شاه هیچ کدام قصد براندازی و تخریب نداشتند، بلکه هدفشان فقط اصلاحات بود. اما این جماعت که علنا اعتراف می کنند هدفشان براندازی کامل حکومت است، و حتی در میانشان کم نیستند گروه هایی که رسما خواستار تجزیه کشور هستند. آمارهای مضحک علی پروینی هم می دهند که مثلا 90% یا 95% مردم این رژیم را نمی خواهند، یا طرفداران این رژیم دویست سیصد هزار نفر بیشتر نیستند و الباقی خواستار سقوط این رژیم هستند. گیریم که چنین باشد. آیا چنین چیزی توجیه کننده اقدام در جهت براندازی نظام حکومتی است؟ آیا چنین اقدامی مصداق ریسک محاسبه شده است یا ریسک محاسبه نشده؟
یک مثال ساده می زنیم. فرض کنید یک زن و شوهر در یک خانه زندگی می کنند و هر دو در اینکه نمی خواهند در آن خانه زندگی کنند اتفاق نظر دارند. لذا صرفا بر پایه اینکه هر دو آن خانه را نمی خواهند اقدام به حراج و فروش خانه می کنند. اولین خریداری هم که پیدا می شود و اولین قیمتی که پیشنهاد می کند، خانه را می دهند برود که از شرش خلاص شوند. بسیار عالی. حالا خانه فروخته شده و هر دو به خواسته اصلی که خلاص شدن از آن خانه بود رسیده اند. اما حالا باید مسکن دیگری خریداری کنند که جایگزین خانه قبلی شود. بنابراین شروع به گشتن دنبال یک خانه جدید می کنند. اما مشکل اینجاست که هر خانه ای را زن می پسندد، مرد نمی پسندد. و هر خانه ای را که مرد می پسندد، زن نمی پسندد.
چنین وضعیتی اصلا دور از ذهن نیست، چون زوج های بسیاری هستند که در مسایلی خیلی پیش پا افتاده تر از این دچار اختلاف می شوند. نتیجه این خواهد شد که یا هر دو باید گوشه خیابان بخوابند، یا به احتمال قوی تر از هم جدا شده و هر کدام دنبال کار خودش برود. یعنی تجزیه!
اقدام این زوج در فروش خانه، صرفا بر پایه اینکه هر دو در نخواستن خانه فعلی توافق نظر داشتند، یک ریسک حساب نشده بسیار خطرناک بود. چون از ابتدا باید می دانستند که توافق در نخواستن وضعیت فعلی با توافق در خواستن وضعیت بعدی دو امر به کلی متفاوت هستند. ما یک خانواده دو نفره را مثال زدیم، و آن هم در موضوع پیش پا افتاده ای مانند انتخاب منزل نو. چطور و با کدام عقل سلیمی می توان تصور کرد در صورت بر اندازی حکومت فعلی که به قول شما همه در نخواستن آن اتفاق نظر دارند، فردای روزی که این نظام ساقط شد باز همه در انتخاب جایگزین به همین اندازه اتفاق نظر خواهند داشت؟! بله، البته! هر کسی فکر می کند تمام عالم با او هم عقیده و هم رای هستند، ولی فقط تا زمانی که سیلی واقعیت به گوشش نواخته نشده.
نخیر. هر کس از براندازی و سقوط رژیم و اینکه مردم اینها را نمی خواهند و از این قبیل خزعبلات صحبت کرد، یا در عقل او خللی هست، یا در نیاتش ریگی به کفش دارد، و یا در بهترین حالت فریب شعارهای رندان مغرض و وطن فروش خارج نشین و داخل نشین را خورده. این شیوه قطعا مصداق ریسک محاسبه نشده است. البته برای خارج نشینان تا حدی محاسبه شده است، چون اگر در بدترین حالت ایران تجزیه شده و درگیر جنگ داخلی مشابه لیبی و افغانستان و سوریه و عراق شود، باز این جماعت خارج نشین چیز زیادی از دست نخواهند داد. خانه و زندگی ایشان در اروپا و آمریکا و کانادا و استرالیا امن است!
اما اتفاقا به نظر می رسد ما از طرف دیگر بام افتاده ایم. یعنی از ترس سوء استفاده براندازان و معاندین، بیشتر دچار بی عملی شده ایم. یعنی حتی ریسک های محاسبه شده را هم در بسیاری موارد نمی پذیریم. برون رفت از وضعیت موجود احتیاج به کار و فداکاری بسیار دارد. باید ظرفیت اشتباه کردن را داشته باشیم. این همان شیوه ای است که در هر حوزه ای که آزموده ایم و آزموده اند، همیشه در دراز مدت نتیجه داده و می دهد.
و اینجا تازه می رسیم به یکی دیگر از اصول رهبری شرکت آمازون:
Ownership: Leaders are owners. They think long term and don't sacrifice long-term value for short-term results. They act on behalf of the entire company, beyond just their own team. They never say "that's not my job."
مسئولیت پذیری: رهبران مسئولیت پذیرند. آنها نگاه بلند مدت دارند و ارزشهای بلند مدت را فدای منافع کوتاه مدت نمی کنند. آنها به نیابت از تمامی مجموعه و سازمان وارد عمل می شوند، فراتر از تیمی که تحت رهبری مستقیم آنان است. آنها هرگز نمی گویند «آن مساله به من مربوط نیست».
در فرهنگ سازمانی آمازون، از کلیه کارمندان انتظار می رود هر کدام به تنهایی یک رهبر باشند. تفاوتی نمی کند مدیرعامل باشد یا راننده یا کارگر ساده ای که بار جابجا می کند. تک تک نیروهای مشغول به کار در شرکت آمازون باید به تنهایی یک رهبر باشند.
تمدن غربی هزاران مشکل هم که داشته باشد، قطعا نقاط قوتی هم دارد که برای ما قابل تامل و استفاده اند.
رهبری تنها به معنی ریاست و دستور دادن نیست. رهبر کسی است که اهداف بلند مدت و نهایی را می بیند و در جهت دستیابی به آن اهداف دست به اقدام و عمل زده و با سایر کسانی که در جهت اهداف مشترک حرکت می کنند وارد تعامل می شود. بعنوان مثال، تمام افرادی که در یک هیئت عزاداری برای برگزاری مراسم در جنب و جوش هستند هر کدام به نوبه خود یک رهبر هستند. رهبران به نظرات دیگران گوش می دهند، اما اسیر موج های نابخردانه یا مرعوب هوچیگری افراد کم خرد نمی شوند. یک رهبر همیشه نگاهش بر افق های دور است و با گام های استوار قدم بر می دارد. تصمیمات درست و اصولی می گیرد و مسئولیت اشتباهاتش را به عهده می گیرد. اینها خصائلی نیستند که در انحصار جایگاه های رسمی و بلندپایه حکومتی باشند. بلکه یک کشاورز، راننده تاکسی، دست فروش، یا مهندس، هر کدام در جایگاه خود می تواند رهبر باشد.
رهبری یکی از مراحل بلوغ انسان است و در زندگی هر انسانی می تواند و باید تجربه شود. در قاموس رهبران چیزی به نام شکست یا عجز یا خستگی وجود ندارد. رهبران می دانند که املای نانوشته غلط ندارد، لذا دست به عمل حساب شده می زنند و از اشتباهات درس می گیرند. مشکلات آنها را سرخورده نمی کند، بلکه برعکس راسخ تر می شود. همانطور که ملک الشعرای بهار سروده بود:
پافشاری و استقامت میخ
سزد ار عبرتِ بشر گردد
هر چه کوبند بیش بر سر او
پافشاریش بیشتر گردد