پس از این مقدمه، روایت تاریخی را باید از جایی آغاز کرد که مسئله «ایران» پیش از آنکه در قالب نهضت ملی شدن نفت و نام مصدق ظاهر شود، در حال تبدیل شدن به یک مسئله سیاسی مدرن بود. ایرانِ اواخر قاجار کشوری بود که هنوز دولت مرکزی توان اعمال اقتدار یکسان بر سراسر قلمرو را نداشت، بخش‌هایی از کشور زیر نفوذ نیروهای محلی و ایلی بودند و روسیه و بریتانیا در سیاست و اقتصاد ایران نفوذی تعیین‌کننده داشتند. بنابراین نخستین صورت‌های ملی‌گرایی مدرن ایرانی را نمی‌توان جدا از تجربه شکست، مداخله خارجی و ضعف دولت فهمید. ملی‌گرایی ایرانی از ابتدا فقط شیفتگی به گذشته ایران نبود؛ واکنشی بود به این واقعیت که کشور از نظر نظامی و اقتصادی ضعیف شده و بخش مهمی از تصمیم‌های مربوط به سرنوشت آن خارج از اراده جامعه ایرانی گرفته می‌شد. پژوهش‌های مربوط به شکل‌گیری دولت ـ ملت مدرن ایران نیز نشان می‌دهند که ملی‌گرایی در دوره قاجار تا حد زیادی در واکنش به شکست‌های نظامی و سلطه خارجی رشد کرد و در انقلاب مشروطه به مطالبه دولت قانونمند و حاکمیت ملی پیوند خورد.
انقلاب مشروطه را از همین زاویه باید یکی از نخستین لحظات بزرگ ورود مفهوم «ملت» به سیاست مدرن ایران دانست. مشروطه فقط دعوای میان شاه و مجلس نبود. در لایه عمیق‌تر، نزاع بر سر این بود که سرچشمه مشروعیت سیاسی کجاست: اراده شخص پادشاه و ساختار سنتی قدرت، یا قانونی که به نام ملت وضع می‌شود و قدرت حکومت را محدود می‌کند؟ تجار، روشنفکران، روحانیون، اصناف و گروه‌های مختلف شهری هرکدام از مسیر متفاوتی وارد این جنبش شدند، اما مفهوم «ملت» توانست موقتاً منافع متفاوت آن‌ها را در یک پروژه سیاسی مشترک جمع کند. همین مسئله بعدها یکی از ویژگی‌های دائمی ملی‌گرایی ایرانی شد: ملت می‌تواند گروه‌هایی با منافع طبقاتی کاملاً متفاوت را در کنار یکدیگر قرار دهد، اما این اتحاد تا زمانی پایدار است که درباره معنای منافع ملی اختلاف اساسی ایجاد نشده باشد.
در واقع، یکی از اشتباهات رایج در مطالعه تاریخ ایران این است که «ملت» را مانند یک موجود یکپارچه فرض کنیم که همیشه یک منفعت مشترک دارد. جامعه ایرانی هیچ‌گاه چنین یکپارچگی‌ای نداشته است. مالک بزرگ زمین و دهقان، صاحب کارخانه و کارگر، تاجر بزرگ و کارگر بازار، روحانی صاحب قدرت و روستایی فقیر، همگی ایرانی‌اند، اما الزاماً منافع اقتصادی و سیاسی یکسانی ندارند. بنابراین وقتی در تاریخ سیاسی ایران از «منافع ملی» صحبت می‌شود، باید همواره پرسید چه کسی این منافع را تعریف می‌کند و چه طبقه‌ای قدرت تبدیل تعریف خود به تعریف رسمیِ منافع ملی را دارد.
این پرسش در مسئله نفت اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرد. کشف نفت در مسجدسلیمان در آغاز قرن بیستم، ایران را وارد مرحله تازه‌ای کرد. نفت تنها یک منبع طبیعی نبود که بتواند درآمد دولت را افزایش دهد؛ به نقطه تلاقی سرمایه خارجی، دولت، کارگر، امپراتوری و حاکمیت ملی تبدیل شد. شرکت نفت انگلیس و ایران، که از امتیاز دارسی و تحولات بعدی پدید آمده بود، به یکی از مهم‌ترین مؤسسات اقتصادی در ایران تبدیل شد و بخش مهمی از مناسبات نفتی ایران با منافع بریتانیا گره خورد. در همین منطقه بود که طبقه کارگر صنعتی جدیدی با ویژگی‌هایی متفاوت از نیروی کار سنتی ایران شکل گرفت. کارگر نفتی در عین آنکه بخشی از نیروی کار ایران بود، در قلب صنعتی قرار داشت که اهمیت آن برای اقتصاد و سیاست خارجی بریتانیا بسیار فراتر از مرزهای ایران بود.
این مسئله در طول زمان یک تناقض اساسی ایجاد کرد: ایران صاحب منبع بود، اما کنترل واقعی بر نحوه بهره‌برداری و توزیع بخش بزرگی از ثروت حاصل از آن را در اختیار نداشت. بنابراین نفت به‌تدریج از یک مسئله اقتصادی به یک مسئله سیاسی تبدیل شد. اعتراض به قراردادهای نفتی را نمی‌شد فقط اعتراض به سهم پایین ایران از درآمد دانست؛ مسئله عمیق‌تر این بود که آیا یک دولت مستقل حق دارد بر منابعی که در قلمرو آن قرار دارند کنترل داشته باشد یا خیر.
در همین فضای تاریخی بود که گرایش‌های مختلف چپ و سوسیال‌دموکرات نیز وارد سیاست ایران شدند. این جریان‌ها را نباید با احزاب کمونیستی متأخر یکی دانست. در دوره مشروطه و پس از آن، ایده‌های سوسیال‌دموکراتیک، عدالت اجتماعی، حقوق کارگران و مبارزه با استبداد با مسئله استقلال و مبارزه با نفوذ خارجی درهم آمیختند. تشکیل گروه‌های اجتماعی و سیاسی مرتبط با سوسیال‌دموکراسی در قفقاز و ایران و فعالیت چهره‌هایی مانند حیدر عمواوغلی نشان می‌داد که مسئله اجتماعی دیگر نمی‌توانست از مسئله ملی جدا بماند.
نماد برجستهٔ این پیوند را می‌توان در نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک‌خان جنگلی دید. جنبش جنگل در گیلان، نه صرفاً یک قیام منطقه‌ای، بلکه یکی از نخستین تجربه‌های جدی در تاریخ معاصر ایران بود که در آن مبارزه با استعمار بریتانیا و مداخله خارجی، هم‌زمان با مطالبات برابری‌طلبانه، اصلاحات ارضی و حمایت از طبقات محروم روستایی پیوند خورد. شکل‌گیری جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران در گیلان — فارغ از تمام فرازونشیب‌ها، اختلافات درونی و فرجام تلخش — گواهی بر این واقعیت بود که مسئلهٔ استقلال ملی بدون پاسخ دادن به تناقضات طبقاتی و ساختار ارباب‌رعیتی، پروژه‌ای ناتمام باقی می‌ماند.
این نکته برای فهم تاریخ بعدی ایران بسیار مهم است. در بسیاری از روایت‌های سطحی، ملی‌گرایی و چپ در دو جبهه کاملاً جدا قرار داده می‌شوند؛ گویی ملی‌گرایان فقط به ایران فکر می‌کردند و چپ‌ها فقط به طبقه کارگر جهانی. واقعیت پیچیده‌تر بود. در ایران، مسئله استقلال از قدرت‌های خارجی و مسئله عدالت اجتماعی بارها به یکدیگر پیوند خوردند. کارگری که در صنعت نفت کار می‌کرد، هم‌زمان با دو مسئله روبه‌رو بود: مسئله شرایط کار و دستمزد، و مسئله اینکه شرکت و سرمایه‌ای که بر صنعت او مسلط بود تا چه اندازه در خدمت منافع خارجی قرار داشت. به همین دلیل، در ایران مبارزه طبقاتی و مبارزه ضدسلطه خارجی از همان ابتدا قابلیت آن را داشتند که روی یکدیگر اثر بگذارند.
جنگ جهانی اول این بحران را عمیق‌تر کرد. ایران در حالی که اعلام بی‌طرفی کرده بود، به میدان رقابت و حضور نیروهای خارجی تبدیل شد. ضعف دولت مرکزی، اشغال بخش‌هایی از کشور، بحران اقتصادی و قحطی، جامعه ایرانی را بیش از پیش با مسئله دولت و حاکمیت روبه‌رو کرد. ملی‌گرایی در چنین شرایطی دیگر صرفاً یک بحث روشنفکری درباره عظمت ایران باستان نبود؛ به مسئله بسیار ملموس امنیت، غذا، استقلال و توانایی دولت برای اداره کشور تبدیل شد.
از سوی دیگر، تجربه مشروطه نشان داده بود که صرف ایجاد مجلس و قانون برای ساختن یک دولت مدرن کافی نیست. دولت مرکزی همچنان ضعیف بود و توانایی اجرای قانون در سراسر کشور محدود باقی مانده بود. در بسیاری از مناطق، قدرت‌های محلی و ایلی، روحانیون، مالکان بزرگ و نیروهای خارجی همچنان قدرت قابل توجهی داشتند. در نتیجه، از دل همان فضای فکری که مشروطه و ملی‌گرایی را به وجود آورده بود، به‌تدریج تمایل به ایجاد یک دولت مرکزی قدرتمند نیز رشد کرد. اینجا یکی از تناقض‌های بنیادی تاریخ ملی‌گرایی ایران شکل گرفت: برای ساختن یک ملت مستقل، دولت باید قدرتمند شود؛ اما هرچه دولت قدرتمندتر شود، خطر تبدیل شدن آن به قدرتی خارج از کنترل جامعه نیز افزایش می‌یابد.
ظهور رضاخان در چنین شرایطی اتفاق افتاد. کودتای ۱۲۹۹ و سپس صعود تدریجی رضاخان صرفاً محصول اراده یک فرد نبود؛ نتیجه بحرانی طولانی در ساختار دولت ایران بود. ارایه یک دولت مرکزی نیرومند، پاسخی بود به واقعیتی که بخش مهمی از نخبگان سیاسی و روشنفکری ایران آن را به‌عنوان مشکل اصلی کشور می‌دیدند: ایران برای آنکه بتواند مستقل بماند، باید دولتی داشته باشد که بتواند بر سراسر قلمرو خود اعمال حاکمیت کند.
اما همین‌جا باید میان دولت‌سازی و آزادی سیاسی و اجتماعی تفاوت گذاشت. دولت قدرتمند الزاماً دولت مردمی نیست. رضاخان توانست ارتش، بوروکراسی، نظام مالیاتی، دستگاه قضایی، آموزش مدرن و زیرساخت‌های جدید را گسترش دهد و قدرت حکومت مرکزی را تا حدی بی‌سابقه افزایش دهد. در فاصله ۱۹۲۱ تا ۱۹۴۱ اندازه ارتش و دستگاه اداری به‌شدت افزایش یافت و دولت توانست منابع و اقتدار خود را در سراسر کشور گسترش دهد.
اما هزینه این تمرکز از منظر اقتصاد سیاسی بسیار سنگین بود. پروژه دولت‌سازی پهلوی اول، گرچه با شعار نوسازی پیش رفت، اما در عملی ساختاری، به انباشت ثروت در دست قدرتمندان انجامید. شخص رضاشاه به بزرگ‌ترین مالک زمین در کشور تبدیل شد و دولت او با تثبیت مناسبات ارباب‌رعیتی، مالکان بزرگ را به پایهٔ اصلی اقتدار خود در روستاها تبدیل کرد. هم‌زمان، با تصویب قانون ۱۳۱۰ علیه فعالیت‌های اشتراکی، هرگونه تشکل، سندیکا و مبارزهٔ کارگری سرکوب شد. بدین ترتیب، نوسازی اقتصادی رضاشاه با سرکوب شدید طبقه کارگر نوپای نفت و راه‌آهن و تشدید استثمار طبقات فرودست همراه شد.
این تناقض در مسئله استقلال و نفت نیز خود را نشان داد. الغای یک‌جانبهٔ امتیاز دارسی در سال ۱۳۱۱ (۱۹۳۲) که ابتدا با مانورهای میهن‌پرستانه جشن گرفته شد، در نهایت به امضای قرارداد ۱۹۳۳ ختم شد؛ قراردادی که تسلط بریتانیا بر نفت جنوب ایران را برای ۶۰ سال دیگر (تا ۱۹۹۳) تمدید کرد و شرایط به مراتب سنگین‌تری را به ایران تحمیل نمود. همان دولتی که خود را مظهر قدرت و استقلال ملی معرفی می‌کرد، در برابر شریان حیاتی اقتصاد کشور دست به یک عقب‌نشینی استراتژیک زد؛ واقعه‌ای که بعدها به یکی از اصلی‌ترین انگیزه‌های خشم عمومی و نهضت ملی شدن نفت تبدیل شد.
در واقع، ملی‌گرایی در این دوره از یک مطالبه اجتماعی علیه ضعف دولت و نفوذ خارجی، به بخشی از ایدئولوژی خود دولت تبدیل شد. دولت شروع کرد به تعریف اینکه ایرانیِ مطلوب کیست، زبان رسمی چیست، تاریخ ملی چگونه باید روایت شود و چه شکلی از فرهنگ باید به‌عنوان فرهنگ ملی عرضه شود. نه نهادهای اداری و نه دستگاه‌های آموزشی، هیچ‌کدام فضایی برای مشارکت آزادانه طبقات مختلف باقی نگذاشتند.
بخش مهمی از ایده‌های مربوط به تمرکز دولت و احیای هویت ملی، پیش از رضاشاه در میان روشنفکران شکل گرفته بود، اما در عمل، ایدهٔ «دولت مقتدر برای نجات کشور» به نوعی استبداد متمرکز طبقاتی تبدیل شد. این همان نقطه‌ای است که ملی‌گرایی ایرانی برای نخستین بار به‌صورت جدی میان دو مسیر قرار گرفت: ملی‌گرایی به‌عنوان مطالبه حاکمیت مردم و عدالت اجتماعی، و ملی‌گرایی به‌عنوان مشروعیت‌بخشیدن به دولتی قدرتمند که خود را نماینده مطلق ملت می‌داند.
با وجود این سرکوب، توسعهٔ زیرساخت‌ها، راه‌آهن، نظام بانکی و صنعت مدرن، نیروهای اجتماعی جدیدی پدید آورد که در ایران قاجاری وجود نداشتند: کارگر صنعتی، کارمند دولتی، دانش‌آموخته دانشگاهی، تکنوکرات و طبقه متوسط شهری جدید. این نیروها، به همراه گروه‌های مارکسیستی نوپایی چون «گروه ۵۳ نفر» به رهبری تقی ارانی که علیه فاشیسم و استثمار طبقاتی فعالیت می‌کردند، زمینه‌ساز بیداری سیاسی تازه‌ای شدند.
با سقوط رضاشاه و اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، فضای سیاسی ناگهان باز شد. جامعه‌ای که سال‌ها تحت فشار تمرکز، سرکوب طبقاتی و سانسور قرار داشت، وارد دوره‌ای رقابتی شد. احزاب و مطبوعات گسترش یافتند، حزب توده به‌عنوان نیرومندترین تشکیلات چپ و سازمان‌دهندهٔ طبقه کارگر وارد عرصه شد، و گروه‌های ملی‌گرا نیز دوباره فعال شدند. برای نخستین بار، نیروهای متعددی با تعاریف کاملاً متفاوت از «ایران»، «عدالت» و «منافع ملی» به رقابت پرداختند.
و در میان این کشمکش‌های طبقاتی و سیاسی، به‌تدریج نام مردی برجسته شد که قرار بود ملی‌گرایی ایرانی را از یک گفتمان روشنفکری به یک جنبش عظیم توده‌ای تبدیل کند: محمد مصدق.
مصدق محصول همین تاریخ بود؛ حاصل جامعه‌ای که از مشروطه تا جنگ جهانی دوم، تمرکز دولت، سرکوب طبقاتی، قرارداد ۱۹۳۳، صنعت نفت و تجربهٔ خفه کنندهٔ استبداد را زیسته بود. فهم مصدق و نبرد او بر سر نفت، بدون فهم این زمینهٔ طبقاتی و تاریخی ناممکن است.
