
«ایران» از آن مفاهیمی است که تقریباً هیچ جریان سیاسی مهمی در تاریخ معاصر این کشور نتوانسته از کنار آن بیتفاوت عبور کند. از مشروطهخواهان و ملیگرایان گرفته تا سلطنتطلبان، چپها، اسلامگرایان، اصلاحطلبان و نیروهای انقلابی، همگی به شکلی متفاوت خود را مدافع ایران، استقلال ایران و منافع ملت ایران دانستهاند. اما همین اشتراک ظاهری، یکی از مهمترین تناقضهای تاریخ سیاسی ایران را آشکار میکند: اگر همه خود را مدافع «ملت» میدانند، پس اختلاف آنها دقیقاً بر سر چیست؟ چه کسی حق دارد از طرف ملت سخن بگوید؟ «منافع ملی» چگونه تعریف میشود و چه کسی از آن سود میبرد؟ و مهمتر از همه، آیا میتوان از ملت بهعنوان یک کلیت واحد سخن گفت، در حالی که درون همین ملت، طبقات اجتماعی، منافع اقتصادی، گروههای قومی، جنسیتی و سیاسی متفاوت و گاه متضادی وجود دارند؟
ملیگرایی در ایران را نمیتوان صرفاً مجموعهای از احساسات میهندوستانه یا علاقه به تاریخ و فرهنگ ایران دانست. ملیگرایی، هنگامی که به یک نیروی سیاسی تبدیل میشود، با دولت، قدرت، مالکیت، اقتصاد، جنگ، طبقه و روابط خارجی گره میخورد. مسئله نفت، مسئلهای صرفاً اقتصادی نبود؛ مسئله حاکمیت بود. مسئله دخالت بریتانیا و آمریکا صرفاً مسئله سیاست خارجی نبود؛ به این پرسش مربوط میشد که چه کسی درباره منابع و سرنوشت ایران تصمیم میگیرد. مسئله ارتش و توان موشکی نیز صرفاً مسئله نظامی نیست؛ میتواند در ذهن یک دولت به مسئله استقلال و بقای ملی تبدیل شود. حتی تحریم اقتصادی را نمیتوان فقط با شاخصهای اقتصادی توضیح داد؛ تحریم همزمان یک ابزار فشار خارجی، یک عامل تغییر رفتار دولت، یک شوک اقتصادی و در داخل یک میدان توزیع منافع و هزینههاست.
در این میان، نهضت ملی شدن نفت و محمد مصدق نقطهای تعیینکننده است؛ نه به این دلیل که ملیگرایی ایرانی با مصدق آغاز شد، بلکه به این دلیل که در اوایل دهه ۱۳۳۰، مسئله استقلال سیاسی و حاکمیت اقتصادی در قالبی کمسابقه به یک جنبش تودهای و دولتی تبدیل شد. ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۹۵۱ تنها انتقال مالکیت یک صنعت نبود؛ تلاشی برای تغییر رابطه میان دولت ایران، سرمایه خارجی و قدرت استعماری بریتانیا بود. اسناد تاریخی وزارت خارجه آمریکا نیز مذاکرات مربوط به تشکیل دولت مصدق و ملی شدن نفت را در مرکز بحران آن دوره قرار میدهند.
اما مصدق پایان یک مسیر نبود؛ آغاز یکی از مهمترین کشمکشهای تاریخ سیاسی ایران بود. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، که با دخالت سازمانهای اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا و مشارکت نیروهای داخلی به سقوط دولت مصدق انجامید، تنها یک دولت را سرنگون نکرد. این واقعه به یکی از زخمهای بنیادی حافظه سیاسی ایرانیان تبدیل شد و برای دههها بر رابطه ایران با غرب، بر مشروعیت سلطنت پهلوی و بعدها بر گفتمان جمهوری اسلامی اثر گذاشت.
اما اگر قرار باشد تاریخ را جدی بررسی کنیم، نباید از ۲۸ مرداد یک افسانه ساده بسازیم. دخالت خارجی واقعیت تاریخی مهمی است، اما توضیح کامل تاریخ نیست. باید همزمان دید که دولت مصدق با چه محدودیتهایی روبهرو بود، چه نیروهایی در داخل جامعه با او همراه یا مخالف بودند، نقش روحانیت چه بود، حزب توده چه سیاستی داشت، ارتش چگونه عمل کرد، طبقات اجتماعی چه منافعی داشتند و چرا ائتلاف گستردهای که در مقطعی حول مسئله نفت و استقلال شکل گرفته بود، نتوانست در برابر بحران سیاسی دوام بیاورد. تنها با کنار هم گذاشتن این عوامل است که میتوان فهمید چرا یک جنبش ملی میتواند به نقطه اوج قدرت برسد و سپس شکست بخورد.
پس از کودتا، مسئله ملیگرایی از بین نرفت؛ بلکه شکل آن تغییر کرد. سلطنت پهلوی کوشید خود را نماینده توسعه، قدرت و عظمت ایران معرفی کند. همزمان، بخش بزرگی از چپ ایران ملیگرایی را با مسئله امپریالیسم پیوند زد؛ نیروهای مذهبی نیز به تدریج توانستند استقلال، مبارزه با سلطه خارجی و عدالت اجتماعی را در زبان دینی و انقلابی خود بازتعریف کنند. بدین ترتیب، در دهههای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، «ایران» دیگر متعلق به یک جریان سیاسی نبود. هر نیرویی تلاش میکرد معنای خاص خود را از ایران ارائه کند.
انقلاب ۱۳۵۷ نیز بدون فهم این رقابت بر سر معنای «ملت» قابل فهم نیست. انقلاب حاصل حضور یک نیروی واحد نبود؛ ائتلافی پیچیده از نیروهای مذهبی، ملی، چپ، بازاری، دانشجویی، کارگری و گروههای مختلف اجتماعی علیه سلطنت شکل گرفت. اما پیروزی انقلاب به معنای آن نبود که همه نیروهای شرکتکننده در آن درباره آینده ایران توافق داشتند. مسئله اصلی پس از سقوط سلطنت تازه آغاز شد: چه نوع دولتی باید جایگزین آن شود؟ رابطه دین و دولت چه باشد؟ استقلال چه معنایی داشته باشد؟ اقتصاد چگونه سازمان یابد؟ مالکیت و طبقه چه جایگاهی داشته باشند؟ و «ملت ایران» در برابر مفهوم «امت اسلامی» چگونه تعریف شود؟
جمهوری اسلامی از دل همین تناقضها شکل گرفت. در سالهای نخست، عناصر اسلامی و ایدئولوژیک در تعریف رسمی هویت سیاسی نظام جایگاهی مرکزی داشتند؛ اما ایران، تاریخ ایران، تمامیت ارضی و استقلال ملی هرگز از صحنه حذف نشدند. جنگ ایران و عراق این پیوند را حتی عمیقتر کرد. دفاع از جمهوری اسلامی و دفاع از سرزمین ایران در بسیاری از سطوح در هم تنیده شدند و «دفاع مقدس» به یکی از مهمترین بنیانهای حافظه سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل شد.
با گذشت زمان، بهویژه در دوران رهبری علی خامنهای، این رابطه پیچیدهتر شد. خامنهای را نمیتوان صرفاً با دوگانه «اسلامگرا در برابر ملیگرا» توضیح داد. در گفتمان سیاسی او، استقلال، تمامیت ارضی، قدرت نظامی، بازدارندگی، فناوری هستهای، توان موشکی و مقابله با فشار خارجی به یکدیگر پیوند خوردند. حتی در سالهای پایانی زندگی سیاسی او، در واکنش به جنگ ۲۰۲۵، زبان «ایران» و «ملت ایران» بیش از گذشته در گفتمان رسمی برجسته شد و ناظران نیز از بازتولید عناصر میهنپرستانه در گفتمان حکومت سخن گفتند.
از این منظر، یکی از فرضیههای اصلی این مقاله آن است که خامنهای نه بهعنوان رهبر یک «ملیگرایی جدید»، بلکه بهعنوان سیاستمداری بررسی شود که تلاش کرد از مفاهیم ملیگرایی دولتی و امنیت ملی، ابزاری برای مشروعیتبخشی، جلب تودهها در بحرانها و تقویت بقای دولت اسلامی بسازد. الگوی او گسستی ماهوی با ملیگرایی مصدق دارد؛ مصدق استقلال را در حاکمیت قانون، آزادیهای سیاسی، پارلمان، توسعه داخلی و کنترل جامعه بر منابع کشور میدید، در حالی که در الگوی خامنهای، استقلال به «امنیتیسازی مطلق»، بازدارندگی نظامی و قدرت مقاومت در برابر فشار خارجی تقلیل یافت.
این تقلیل امنیتی از استقلال، بدون هزینهی طبقاتی نبوده است. در حالی که حکومت، استقلال موشکی و منطقهای را بهعنوان دستاورد ملی عرضه میکند، ساختار اقتصادی داخلی در دهههای اخیر به سمت یک سرمایهداری رانتی، خصوصیسازیهای غیرشفاف و فشار ساختاری بر طبقه کارگر و فرودستان حرکت کرده است. به بیان دیگر، بار اقتصادی حفظ این الگوی از «استقلال»، بیش از هر چیز بر دوش طبقات محروم جامعه افتاده است.
در عین حال، این مقاله خامنهای را صاحب قدرت مطلق فرض نمیکند. قرار نیست تمام تحولات چهار دهه جمهوری اسلامی به اراده یک نفر تقلیل داده شود. رهبر جمهوری اسلامی قدرت گسترده و منحصربهفردی در ساختار سیاسی ایران داشت، اما درون شبکهای از نهادهای نظامی، روحانی، اقتصادی، امنیتی و سیاسی عمل میکرد. دولتهای منتخب، مجلس، قوه قضائیه، سپاه، بازار، شبکههای اقتصادی و گروههای ذینفوذ، هرکدام بخشی از مناسبات قدرت را در اختیار داشتند. بنابراین فهم جمهوری اسلامی مستلزم فهم یک «ساختار قدرت» است، نه فقط زندگینامه و تصمیمهای یک رهبر.
همین مسئله در اقتصاد نیز اهمیت دارد. تورم، کاهش ارزش پول ملی، گرانی و بحران معیشتی را نمیتوان با یک علت توضیح داد. تحریمها و محدودیتهای خارجی واقعاً هزینههای سنگینی بر اقتصاد ایران تحمیل کردهاند؛ اما این واقعیت نباید بهانهای برای نادیده گرفتن سیاستهای داخلی، کسری بودجه، ساختار بانکی، رانت، انحصار، فساد، تصمیمهای ارزی، ناکارآمدی و منافع گروههای اقتصادی قدرتمند شود. مسئله واقعی، رابطه میان ساختار اقتصادی داخلی و فشارهای خارجی است و اینکه در این رابطه، هزینهها چگونه میان طبقات مختلف جامعه توزیع میشوند.
بنابراین این مقاله نه دفاع از جمهوری اسلامی است و نه بازتولید روایتهای سطحی مخالفان آن. مسئله اصلی، فهم تاریخی ایران است؛ ایرانی که در آن ملیگرایی بارها میان دولت و جامعه، میان استقلال و آزادی، میان توسعه و عدالت، میان طبقه و ملت، میان دین و دولت و میان قدرت داخلی و فشار خارجی در حرکت بوده است.
در نهایت، پرسش اصلی این نوشته یک چیز است: آیا میتوان از «استقلال ملی» و «حاکمیت» دفاع کرد، بدون آنکه آزادی سیاسی، حقوق شهروندی و عدالت اجتماعی قربانی شوند؟ این مقاله تلاش میکند پاسخ را نه از طریق شعار، بلکه از خلال تاریخ بدهد؛ تاریخی که از نفت آغاز میشود، از کودتا عبور میکند، به انقلاب میرسد، در جمهوری اسلامی شکل تازهای پیدا میکند و در بحرانهای قرن بیستویکم دوباره با همان پرسش قدیمی روبهرو میشود: ایران چیست، منافع ملی را چه کسی تعریف میکند و چه کسی هزینه حفظ آن را میپردازد؟