
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (با طراحی مشترک CIA و MI6 در عملیات آژاکس و بازوی اجراییِ زاهدی، شبکه رشیدیان و ارتش) صرفاً سرنگونی یک نخستوزیر قانونمدار نبود؛ اعدامِ امکانِ زیستِ دموکراتیک در ایران بود. اعدامِ رادیکالترین چهرهی جمهوریتخواه و ضدامپریالیستِ جبهه ملی، دکتر حسین فاطمی، و حصرِ خانگیِ دکتر محمد مصدق در احمدآباد، پیام روشنی به جامعه داد: شاه و اربابان بینالمللیاش، هیچ شکلی از حاکمیتِ قانون و استقلالِ واقعی را برنمیتابند.
سرکوبِ عریانِ پس از کودتا، تمام احزاب را در نوردید: سازمان افسرانِ حزب توده ایران کشف و تیرباران شدند، نیروی سوم (به رهبری خلیل ملکی) که نمادِ یک «چپِ دموکراتیک، ملی و منتقدِ استالینیسم» بود خفه شد، و جمعیت فدائیان اسلام و نیروهای مذهبی نیز پس از اتمام تاریخ مصرفشان توسط دادگاههای نظامی پاکسازی گردیدند.
اما نقطه عطفِ اقتصادِ سیاسیِ پس از کودتا، قرارداد کنسرسیوم (۱۹۵۴ / ۱۳۳۳) بود. امروزه شبهروشنفکرانِ نئولیبرال و راستِ سلطنتطلب با وقاحت ادعا میکنند که «مصدق با ملیکردن نفت ایران را متضرر کرد و شاه با کنسرسیوم، نفت را واقعاً فروخت!»؛ اما این یک تحریف آشکار است. کنسرسیوم، صورتبندیِ جدیدی از استعمارِ فراملی بود. ایران مالکیتِ تشریفاتیِ نفت را حفظ کرد، اما تولید، قیمتگذاری و بهرهبرداری به کنسرسیومی متشکل از پنج شرکت آمریکایی، بریتانیا (BP) و شرکتهای فرانسوی و هلندی واگذار شد. استقلالِ اقتصادی که مصدق میخواست، جای خود را به «ادغامِ دستپایین در بازارِ سرمایهداریِ جهانی» داد.
از این لحظه، دولتِ رانتیِ نفتی (Petro-State) متولد شد. شاه که پیشتر بر ارتش و دربار متکی بود، حالا به منبع ثروتی متصل شد که مستقیماً به حسابِ خودش میریخت. دولتی که نیاز به دریافت مالیات از جامعه ندارد، خود را بینیاز از «پاسخگویی، پارلمان و طبقات اجتماعی» میبیند. شاه دیگر نه به بازار نیاز داشت، نه به کارگر، نه به روشنفکر؛ او خود را «پدرِ سایهافکنده بر ملت» میدید که مانا و رزقِ جامعه را توزیع میکند.
در اوایل دهه ۱۳۴۰ (بهویژه سال ۱۳۴۱)، تحت فشار آمریکا (دولت جان اف. کندی) برای جلوگیری از «انقلاب سرخ» و انباشت بحرانهای دهقانی در جهان سوم، شاه «انقلاب سفید» (اصلاحات ارضی و منشور ششگانه) را با همراهی چهرههایی چون علی امینی و حسن ارسنجانی کلید زد.
تحلیل طبقاتیِ اصلاحات ارضی نشان میدهد که هدف، نه «عدالت برای دهقانان»، بلکه تخریب کامل مناسبات ارباب-رعیتی سنتی و تبدیل آن به «سرمایهداری وابسته» بود:
قدرتِ مالکان بزرگِ سنتی (که در مجلس مانع برنامههای شاه بودند) شکسته شد.
قطعههای زمینِ واگذارشده به دهقانان آنقدر کوچک و بدون پشتیبانی مالی بود که کشاورزیِ خرد ورشکست شد.
نتیجه: میلیونها دهقانِ بیزمین، مجبور به رها کردن روستاها و گسیل به حاشیه شهرهای بزرگ شدند.
این فرایند، «نیروی کارِ ارزان و ارتشِ ذخیرهٔ بیکاران» را برای صنعتیشدنِ شتابان و مونتاژیِ شهری فراهم کرد. طبقه کارگرِ جدیدی متولد شد که در حاشیههای تهران، اصفهان، تبریز و اهواز در زاغهها و حاشیهنشینی زندگی میکرد.
در همین جا باید به تکنوکراتها و شبهاصلاحطلبان امروزی گفت: همانها که دورهی هویدا و جمشید آموزگار را «دوران طلایی توسعه» مینامند، چشمان خود را بر این حقیقت میبندند که توسعهی پهلوی، توسعهای کجومعوج، مرکزگرا، نابرابر و بهشدت طبقاتی بود. صنعتِ مونتاژ (مثل ایران ناسیونال) نهایتاً وابستگی به قطعات و تکنولوژی غربی را عمیقتر کرد و سودهای کلان نفتی در جیب «آریستکراسیِ رانتیِ جدید و دربار» انباشته شد.
شاه در سال ۱۳۵۳ با انحلال همان دو حزبِ فرمایشی (ملیون و مردم) و تأسیس «حزب رستاخیز»، آخرین منافذِ تنفسِ سیاسی را بست و رسماً اعلام کرد: «هر کس این حزب را نمیخواهد، پاسپورتش را بگیرد و از کشور برود!» ساواک (دستگاه امنیتی ایجادشده با کمک موساد و CIA) شکنجه، شلاق و حبسهای طولانیمدت را به ابزار استاندارد حکمرانی تبدیل کرد.
وقتی تمام راههای مسالمتآمیز، پارلمانی و اصلاحطلبانه توسط استبداد نفتی بسته شد، نسل جدیدی از چپها و نیروهای پیشرو به این نتیجه رسیدند که «با شاه نمیتوان با دیپلماسی حرف زد.»
چرکهای فدایی خلق (۱۳۴۹): با قیام حماسهساز سیاهکل به رهبری چهرههایی چون بیژن جزنی، مسعود احمدزاده و صفایی فراهانی، ردِ تئوریهای استالینیستی و محافظهکارانه حزب توده را زدند و «ردِ تئوری بقا» را با خونیترین مبارزه علیه ساختار پهلوی نوشتند.
سازمان مجاهدین خلق (۱۳۴۴): با تلاش محمد حنیفنژاد و یارانش، خوانشی رادیکال، ضد استعماری و چپگرایانه از اسلام ارایه دادند که فرسنگها با اسلامِ سنتی و حجرهایِ حوزهها فاصله داشت.
نقد رادیکالِ ما به چپِ چریکی چیست؟ با وجود پاکبازی و شجاعتِ بینظیرشان، چریکنیسم دچار «ارادهگرایی و جدایی از بدنه وسیعِ طبقه کارگر» شد. چریکها فکر میکردند با «موتور کوچک (مبارزه مسلحانه روشنفکران)» میتوانند «موتور بزرگ (تودهها)» را به حرکت درآورند. اما سرکوب وحشیانه ساواک و اعدام کادرهای برجسته، آنان را در سطح سازمانهای مخفی نگه داشت و نتوانستند تشکلهای پایدار کارگری بسازند.
در غیاب احزاب چپِ آزاد و سندیکاهای کارگری (که شدیداً توسط ساواک سرکوب میشدند)، شبکه مساجد، حسینیهها و بازار تنها نهادهایی بودند که از سرکوبِ خشن ساواک در امان ماندند. شاه به دلیل ترس از «خطر سرخ (کمونیسم)»، فضای مانور بیشتری به اسلامِ سنتی و مذهبیها میداد؛ خطای محاسباتی بزرگی که بعدها یقه خودش را گرفت.
در این میان دو جریان مذهبی شکل گرفت: ۱. علی شریعتی: در حسینیه ارشاد با ترکیبِ مفاهیم مارکسیستی (استثمار، استحمار، طبقه) و نمادهای شیعی، ابوذر را به عنوان «سوسیالیستِ تکسوار» بازتعریف کرد. شریعتی به طبقهی متوسط و جوانانِ تحصیلکرده، ایدئولوژیِ انقلابی داد، اما خوانشِ او از سیاست، فاقدِ انسجامِ نهادی برای «روزِ پس از سرنگونی» بود. ۲. روحالله خمینی: او که از سال ۱۳۴۲ (خرداد ۴۲ و مخالفت با کاپیتولاسیون و انقلاب سفید) به خارج کشور تبعید شده بود، در نجف تئوری «ولایت فقیه» را تدوین کرد. او برخلاف مراجع سنتی، اسلام را نه یک مناسک شخصی، بلکه یک «برنامه حکومتداری و ضد استعماری» میدید.
سرانجام در سال ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴، جهش ناگهانی قیمت نفت، به جای خوشبختی، تورم کمرشکن، بحران مسکن و انباشتِ خشمِ شهری را به همراه آورد. تزریقِ ناگهانی میلیاردها دلار نفت به اقتصاد بیمار، موجب فروپاشی تورمزا شد. شاه برای مهار تورم، به «مبارزه با گرانفروشی» روی آورد و شکاری که کرد، بازاریان و کاسبان بودند؛ اینگونه بازار نیز به صف مخالفان پیوست.
در سال ۱۳۵۷، میلیونها نفر به خیابانها آمدند. طبقه کارگر (بهویژه اعتصاب تاریخی کارگران صنعت نفت در پاییز ۵۷) تیر خلاص را به پیکر رژیم پهلوی زد.
انقلاب ۵۷، یک «توطئه غربی» (آنطور که سلطنتطلبان ادعا میکنند) یا «ارتجاعِ محض» نبود؛ یک انقلابِ شکوهمندِ تودهای، ضد استبدادی و ضد استعماری بود. تودهها میخواستند از شر استبداد نفتی، ساواک، نابرابری و تحقیر ملی راحت شوند.
اما فاجعه از کجا آغاز شد؟ از آنجا که ساواک طی ۲۵ سال، تمام سازمانهای چپ، سندیکاهای کارگری، احزاب ملی و نیروهای دموکرات را نابود کرده بود، در لحظه فروپاشیِ شاه، تنها نیرویی که سازماندهیِ منسجم، شبکه منبر، مالیه مستقل (بازار) و رهبری کاریزماتیک داشت، جریان روحانیت به رهبری امام خمینی بود.
نیروهای ملیگرا (جبهه ملی)، چپها (توده، فدائیان، پیکار)، مجاهدین و روشنفکران، همگی زیر چترِ شعارِ «شاه باید برود» گرد آمدند، بدون آنکه درباره «ماهیتِ دقیقِ حکومت بعدی»، «عدالت اجتماعی»، «حقوق زنان» و «آزادیهای سیاسی» توافق شفافی کرده باشند.
روشناییِ انقلاب ۵۷ در حال شکلگیری بود، اما در دلِ خود، نطفهی یک نزاع خونینِ طبقاتی و ایدئولوژیک برای «مصادرهی انقلاب» را حمل میکرد...