
در شهریور ۱۳۲۰ (اوت ۱۹۴۱)، هنگامی که چکمههای ارتش سرخ شوروی از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب، مرزهای ایران را در نوردیدند، قلعهای که رضاشاه طی دو دهه ساخته بود در کمتر از چند روز فرو ریخت. ارتش نوسازیشده و دستگاه اداری متمرکزی که بخش اعظم بودجه کشور را بلعیده بودند، نتوانستند حتی چند روز در برابر قوای متفقین مقاومت کنند. انگیزه اشغالگران صرفاً اخراج اتباع آلمانی یا کشیدن «پل پیروزی» برای امدادرسانی به شوروی نبود؛ موقعیت ژئوپلیتیک ایران و از آن مهمتر، شریان حیاتی نفت جنوب، ایران را بدون اراده خودش به قلب معادله جنگ جهانی دوم کشاند.
سقوط رضاشاه یک تناقض بنیادین را در ساختار قدرت ایران افشا کرد: دولتی که تمام ساختارهای جامعه مدنی، ایلها، احزاب و مطبوعات را به نام «توسعه، امنیت و ساختن دولت-ملت» سرکوب کرده بود، در لحظه بحران هیچ عقبه اجتماعی و پشتیبان تودهای برای دفاع از تمامیت ارضی نداشت.
رضاشاه ملیگرایی را به یک «اراده دولتی و از بالا به پایین» تقلیل داده بود. او جامعه را خلعسلاح و غیرسیاسی کرد و لحظهای که خودش ضربه خورد، تودههای مردم که سالها زیر بار فشار مالیاتی، کشف حجاب اجباری، غصب املاک و سرکوب استثمار شده بودند، نه تنها برای دفاع از تاجوتخت او به میدان نیامدند، بلکه خروج او را با نوعی تنفس اجتماعی استقبال کردند. این نخستین درس تاریخی بود: استقلالِ بدون حاکمیت مردم و عدالت اجتماعی، چون بر روی هوا ساخته شده، با اولین طوفان خارجی فرو میریزد.
در این میان، نقش محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) برجستگی ویژهای مییابد. فروغی در روایتهای رسمی و روشنفکریِ راست، همواره به عنوان «ادیب فرزانه، سیاستمدار خردمند و منجی ایران از فروپاشی» ستایش شده و در روایتهای داییجانناپلئونی و سطحی، به عنوان «عامل مستقیم بریتانیا» لعن شده است. اما واقعیت تاریخی از منظر نقد ساختاری قدرتمندتر از این دو قطبی سادهانگارانه است.
فروغی نماینده برجسته «روشنفکری محافظهکار و دولتمحور» بود؛ نسلی از نخبگان بعد از مشروطه که به این نتیجه رسیده بودند که جامعه ایران توانایی تمرین دموکراسی را ندارد و برای رسیدن به تجدد، باید به یک «مستبد منورالفکر» متکی شد. او در تثبیت قدرت رضاخان، انقراض قاجار و تدوین ایدئولوژی دولت پهلوی نقش کلیدی داشت.
اما نقد اصلی به فروغی نه بر سر تمایلات شخصی یا سواد ادبی او، بلکه متوجه سنت سیاسی اوست. وقتی در شهریور ۲۰ ارتشهای بیگانه وارد کشور شدند، رضاشاه که سالها فروغی را خانهنشین کرده بود (به دلیل پادرمیانیاش در ماجرای قیام مسجد گوهرشاد و اعدام محمدولی اسدی)، دوباره به سراغ او آمد. فروغی نخستوزیر شد و مهمترین کارکرد او، تسهیل روند انتقال قدرت از پدر به فرزند (محمدرضا پهلوی) بود.
دیپلماسی فروغی یک دیپلماسی واقعگرایانه (رئالپولیتیک) بود. او میدانست ایران توان نظامی ندارد؛ لذا با جلب رضایت بریتانیا و شوروی، نهاد سلطنت و ساختار دولتی را حفظ کرد. اما قیمت این کار چه بود؟ فروغی سلطنت و ساختار قدرتی را حفظ کرد که بدون اراده مردم ساخته شده بود. او برای نجات «دولت»، از شکلگیری یک پروژه دموکراتیکِ مبتنی بر بازگشت به روح مشروطه واقعی جلوگیری کرد. در تفکر فروغی و همقطارانش، «دولت و نظم موجود» بر «جامعه و اراده عمومی» اولویت مطلق داشت.
این تناقض بزرگ فروغی و کل جریان تکنوکراسی ایران است: تلاش برای ساختن کشوری مدرن و قانونمدار از طریق تکیه بر ساختارهای قدرت اقتدارگرا و قدرتهای خارجی. الگویی که بعدها در قالب تکنوکراسی عصر محمدرضاشاه و حتی برخی جریانهای اصلاحطلب و توسعهگرا در دهههای بعد نیز تکرار شد؛ این تفکر که «توسعه را باید توسط نخبگان و از بالا به تودهها تزریق کرد.»
با خروج رضاشاه و صعود محمدرضای جوان و کمتجربه، دستگاه سرکوب پهلوی اول دچار فروپاشی شد و فضای سیاسی ایران بین سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۹ وارد دورهای از تکثر، پلورالیسم و البته بیثباتی شد. زندانیان سیاسی آزاده شدند، مطبوعات قارچگونه روییدند و گروههای سیاسی گوناگون سر برآوردند:
چپِ متشکل (حزب توده ایران): در مهرماه ۱۳۲۰ توسط جمعی از روشنفکران چپگرا و زندانیان سیاسی سابق (مانند اعضای گروه ۵۳ نفر) تأسیس شد. حزب توده به سرعت توانست با سازماندهی بیسابقه کارگران، زنان، معلمان و روشنفکران، به قویترین و منسجمترین حزب تاریخ معاصر ایران تبدیل شود. تأسیس «شورای متحده مرکزی کارگران» و هدایت اعتصابات عظیم کارگران صنعت نفت خوزستان در سال ۱۳۲۵، طبقه کارگر ایران را برای نخستین بار به یک بازیگر سرنوشتساز سیاسی تبدیل کرد.
نیروهای مذهبی و رادیکال: جریانات سنتگرا و مذهبی که در دوره رضاشاه سرکوب شده بودند، دوباره به صحنه بازگشتند. از یک سو تشکلهای رادیکالی مانند جمعیت فدائیان اسلام (به رهبری نواب صفوی) با روشهای قهرآمیز به مبارزه با وابستگی و غربگرایی پرداختند و از سوی دیگر، چهرههای مذهبی-سیاسی مانند آیتالله کاشانی پایگاه سنتی بازار و تودههای مذهبی را سازمان دادند.
کشمکشهای منطقهای: عدم توازن توسعه و نژادپرستی مرکزگرایانه دوره رضاشاه، در کنار حضور ارتش سرخ، زمینه را برای شکلگیری حرکتهای منطقهای مانند فرقه دمکرات آذربایجان (به رهبری جعفر پیشهوری) و حکومت کردستان فراهم کرد که ابعاد جدیدی از بحران ملی و قومی را آشکار ساخت.
در این میان، شکاف اصلی جامعه خود را نشان داد: مسئله استقلال اقتصادی. تجربه اشغال نشان داد که استقلال سیاسی بدون قطع دست استعمار از منابع حیاتی کشور، سرابی بیش نیست. شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) نهتنها شریان اقتصادی کشور را در دست داشت، بلکه به عنوان یک «دولت در دولت» در خوزستان عمل میکرد. کارگران ایرانی در پالایشگاه آبادان و مناطق نفتی در بدترین شرایط معیشتی و تحت تبعیض نژادی ساختاری سیستم انگلیسی زندگی میکردند، در حالی که سودهای افسانهای نفت به جیب بریتانیا میرفت.
در چنین بستری، مسئله نفت از یک مناقشه حقوقی-مالی به مهمترین مسئله طبقاتی، وجودی و ملی ایرانیان تبدیل شد. قرارداد ۱۹۳۳ که در زمان رضاشاه امضا شده بود، دیگر برای هیچ جریان سیاسیای قابل دفاع نبود.
در این نقطه، دکتر محمد مصدق وارد مرکز عرصه سیاسی شد. تفاوت بنیادی مصدق با نخبگانی مانند فروغی در این بود که مصدق استقلال را نه در «چانه زدن در دالانهای قدرت و سازش با قدرتهای خارجی»، بلکه در «حاکمیت قانون، تکیه بر مجلس واقعی، افکار عمومی و بسیج تودهای» میدید.
مصدق با طرح نظریه «موازنه منفی» (امتناع از دادن امتیاز نفت شمال به شوروی و سلب امتیاز نفت جنوب از بریتانیا)، منطق کهنه وابستگی را به چالش کشید. او موفق شد در سال ۱۳۲۸ با همراهی جمعی از نیروهای ملی و آزادیخواه، «جبهه ملی ایران» را تأسیس کند.
آنچه در آستانه دهه ۱۳۳۰ شکل گرفت، یک ائتلاف طبقاتی و سیاسیِ پیچیده و کمنظیر حول محور ملیشدن صنعت نفت بود: ۱. بورژوازی ملی و بازار: که خواهان کوتاه شدن دست استعمار و کسب سهم خود از اقتصاد کشور بودند. ۲. طبقه متوسط شهری و روشنفکران: که مصدق را نماد حاکمیت قانون، آزادی بیان و غرور ملی میدیدند. ۳. تودههای مذهبی: که با هدایت آیتالله کاشانی و تحت تأثیر شعارهای ضد استعماری به نهضت پیوستند. ۴. طبقه کارگر و فرودستان: که اگرچه بخش عمدهای از آنان تحت نفوذ حزب توده بودند، اما موتور محرک اعتصابات و راهپیماییهای خیابانی علیه شرکت نفت انگلیس محسوب میشدند.
این همان لحظهای بود که «ملت» (به معنای جامعهای که حول یک خواست مشترک زنده میشود) متولد شد. اما این ائتلاف بزرگ، به همان اندازه که نیرومند بود، شکننده نیز بود. تناقضات طبقاتی میان بازار، روحانیت، نیروهای چپ و لیبرالها زیر خاکستر نهضت ملی آماده اشتعال بود.
داستان واقعی و پر فراز و نشیب نهضت ملی شدن نفت، و مبارزه همزمان مصدق در دو جبهه — استعمار خارجی (بریتانیا و آمریکا) و ارتجاع و نئولیبرالیسم نوپای داخلی — از همینجا آغاز میشود...