
«مونا خلیل» فعال محیط زیست متعهد لبنانی در ۱۹ ژوئن، در سن ۷۶ سالگی، بر اثر حمله هوایی اسرائیل کشته شد.
تابستان سال ۱۹۹۹ بود؛ و در شبی گرم در ساحل منصوری در جنوب لبنان، مونا خلیل در حالی که یک بطری آبجو در دست داشت قدم میزد. او عاشق این ساحل بود. اینجا دنیای تعطیلات کودکیاش بود؛ جایی که از خانه پدربزرگ و مادربزرگش به سوی ساحل سنگلاخی و شنی میدوید. بهترین تابستانهای زندگیاش را در اینجا گذرانده بود؛ تابستانهایی پر از ماجراجویی. هر اسباببازیای که در تمام زندگیاش به آن نیاز داشت، در همینجا پیدا کرده بود و هنوز هم پیدا میکرد: سنگهای عجیب، تکههای چوبی که آب به ساحل آورده بود، بطریهای شیشهای رنگی. حالا این خانهاش پر از این چیزها بود و آنها در میان درختان لیمو و موز اطراف آن آویزان بودند و با برخورد به هم صدا میدادند. اینجا به رؤیای زندگی او تبدیل شده بود.
اما ناگهان در همان شب صدایی شنید؛ چیزی شبیه ضربه یا کوبشی که بسیار نزدیک بود. لحظهای بعد، کسی داشت روی او شن میپاشید. به پایین نگاه کرد و دید نه سگی است و نه روباهی، بلکه لاکپشتی عظیمالجثه است که در حال کندن لانهای برای تخمگذاری است. بعدها، وقتی بیشتر مطالعه کرد، فهمید که این جانور، لاکپشت دریایی سبز است؛ گونهای که بهشدت در معرض خطر انقراض است. آنها گیاهخوار بودند، از علفهای دریایی و جلبکها تغذیه میکردند و ممکن بود تا صد سال عمر کنند. این ماده لاکپشت احتمالاً صدها و شاید حتی هزاران کیلومتر شنا کرده بود تا دقیقاً در همین نقطه تخم بگذارد؛ جایی که سی سال پیش خودش در آنجا از تخم بیرون آمده بود. غریزهای خطاناپذیر او را به پای خانم خلیل رسانده بود و سپس، پس از آنکه تخمهایش را گذاشت و روی آنها را پوشاند، خسته دوباره به دریا بازگشته بود. تنها چیزی که مونا خلیل میتوانست به آن فکر کند این بود که او چقدر زیباست.
این همان لحظهای بود که زندگی او تغییر کرد و از آن پس همهچیز به لاکپشتها مربوط شد. او چندان درباره سالهای پیش از آن صحبت نمیکرد. دوران مدرسه در بیروت، ازدواج، و پسری به نام عمر که در هشتسالگی، وقتی که زیر آب به ستارههای دریایی نگاه میکرد، بر اثر برخورد یک قایق عبوری کشته شد. پس از آن فرار به هلند در دوران جنگ داخلی لبنان؛ جایی که ده سال در آنجا ماند و بهعنوان مرمتکننده ظروف چینی کار کرد. و بعد، در سال ۱۹۹۹، بازگشت به خانه پدربزرگ و مادربزرگش همراه با دوستش، حبیبه فاید. خانه در حال فرو ریختن بود و در جنگلی از درختان خشک و فرسوده گم شده بود. آنها با هم آن را بازسازی کردند. او آن را به نشانه ادای احترام به هلند نارنجیرنگ کرد و بازدیدکنندگان دریافتند که تأثیر هلندی بودن در او نیز دیده میشود: نوعی صراحت بیپیرایه، خویشتنداری غیرلبنانی، نپذیرفتن آسان تأثیر دیگران و باوری سرسختانه به اینکه باید کار را پیش برد و ادامه داد.
«کار» پروژهای بود که بهزودی در سراسر جهان شناخته شد: حفاظت از لاکپشتها و لانههایشان. این پروژه شامل لاکپشتهای سرخگوشتخوار نیز میشد که آنها هم در معرض خطر انقراض بودند و از ساحل منصوری استفاده میکردند. دولت، چه مرکزی و چه محلی، به دلیل جنگ از کار افتاده بود و هیچ پولی برای کمک نداشت. بنابراین او هزینه آموزش نسل جدیدی از فعالان حفاظت از محیط زیست را با تبدیل خانه نارنجی به یک اقامتگاه کوچک تأمین کرد. این مکان ساده بود، بدون سیستم تهویه مطبوع، اما در عین حال واحهای از آرامش بود؛ پر از صدای زنگهای بادی، مربای خانگی و پژوهشهای جدی. اوج لذت برای او زمانی بود که داوطلبانش را فرا میخواند تا شاهد لحظهای باشند که او سطلی از نوزادان لاکپشت را روی شنها رها میکرد و موجودات کوچک، در حالی که بالههایشان با شتاب حرکت میکرد، خود را به سوی موجهای شکسته دریا میرساندند.
آنها دشمنان زیادی داشتند. سگها لانهها را میکندند تا تخمها را بخورند. خرچنگهای شبحی و پرندگان، نوزادان لاکپشتها را شکار میکردند و زبالههای پلاستیکی آنها را گرفتار میکردند. ماهیگیرانی که تنها کمی دورتر از ساحل کار میکردند، لاکپشتهای بالغ را در تورهای ریزبافت گرفتار میکردند و حتی با استفاده از دینامیت، مسیر شنای آنها را مختل میکردند. اما خطرناکترین دشمن، توسعه و ساختوساز بود. روزبهروز آپارتمانها، هتلها و اقامتگاههای تفریحی بیشتری در دو سوی ساحل منصوری ساخته میشدند و آرامش دستنخورده آن روزبهروز کمیابتر میشد. چراغهای امنیتی با نور ماه رقابت میکردند و حس جهتیابی نوزادان لاکپشتها را مختل میساختند. با این حال، همین مکان کوچک و محصور، همان خانهای بود که مادهلاکپشتهای جوان روزی احساس میکردند مجبورند به آن بازگردند.
او به هر روشی که میتوانست مبارزه کرد. پیش از طلوع آفتاب، او و داوطلبانش در ساحل گشت میزدند، زبالهها را جمع میکردند و به دنبال رد تازه لاکپشتها میگشتند. آنها لانهها را اندازهگیری میکردند، روی آنها پوشش سیمی میگذاشتند، تخمهای کاغذمانند را میشمردند، به بیرون آمدن نوزادان کمک میکردند و اطلاعات خود را برای گروههای جهانی حفاظت از محیط زیست میفرستادند. پس از آن، مبارزه آغاز میشد. او با شور و گاه با اشک تکرار میکرد که لاکپشتها حق دارند این ساحل از آن آنها باشد. این ساحل دویستوپنجاه میلیون سال پیش از آنکه انسانها وجود داشته باشند، متعلق به آنها بوده است. انسانها چه حقی داشتند که آنها را بیرون کنند؟ آنها فقط یک فصل کوتاه برای تخمگذاری میخواستند. سپس خانواده دوباره آنجا را ترک میکرد.
بسیاری از مردم از «نه به این، نه به آن» گفتنهای بیپایان او متنفر بودند. او درک میکردکه بدون کار و غذا آخرین چیزی که به ذهن مردم میرسید مسائل زیستمحیطی بود. تقریباً هیچ لبنانی برای کمک به او نیامد؛ تنها خارجیها همراهی میکردند. حتی برخی افراد محلی با تفنگهای کلاشینکف به آنجا میآمدند. اما دستکم او توانست ماهیگیران را متقاعد کند که استفاده از دینامیت را کنار بگذارند و دو شهردار محلی را قانع کند که ساحل را بهعنوان «حِمی» (منطقه حفاظتشده اجتماعی) اعلام کنند. او تلاش کرد مهمانیهای پرسروصدا را در آنجا محدود کند و مانع ورود خودروها به ساحل شود. همچنین تمام تلاش خود را کرد تا از ساخت اقامتگاه ساحلی پالاجیو در نزدیکی آنجا جلوگیری کند؛ پروژهای که قوانین شهرسازی را نقض میکرد. او حتی از نیروهای حافظ صلح سازمان ملل مستقر در جنوب لبنان درخواست کرد که ریختن زبالههایشان در دریا را متوقف کنند.
جنگ درگیری ثابت زندگی او بود. خانه نارنجی تنها ۱۲ کیلومتر داخل مرز اسرائیل قرار داشت. در سال ۲۰۰۶، زمانی که اسرائیل در فصل تخمگذاری حمله کرد، او از نیروهای حزبالله خواست ساحل را ترک کنند. آنها این کار را کردند، اما بعد از آن موشکهای خود را درست پشت خانه مستقر کردند. او و حبیبه مجبور شدند فرار کنند؛ ابتدا به کلبهای در ساحل رفتند و پس از آن که خانه نارنجی هدف قرار گرفت، به بیروت رفتند. وقتی بازگشتند، در کنار خانه یک ایست بازرسی نظامی دیدند. از آن پس، داوطلبان باید از نظر امنیتی تأیید میشدند. با این حال، بهشکلی طعنهآمیز، زمانی که جنگ (یا همهگیری کووید) سواحل را خالی میکرد، لاکپشتها زندگی بهتری داشتند. در سال ۲۰۰۷ او گزارش داد که حدود پنج هزار نوزاد لاکپشت با موفقیت خود را به دریا رساندهاند.
با وجود همه این مشکلات، او تصمیم گرفت هرگز ساحل منصوری را ترک نکند. مهم نبود چه اتفاقی میافتاد، او در مکان رؤیایی خود میماند. او از تمام پوکههای گلولههای اسرائیلی که پیشتر به خانهاش اصابت کرده بودند، مجسمهای برای باغ ساخت. ارتباطهای او با حزبالله (که مجبور بود برقرار باشد؛ چون بههرحال آنها قدرت محلی بودند) شاید برای برخی مسئلهساز بود، اما او این موضوع را بیاهمیت میدانست. او فقط یک غیرنظامی بود. به هر حال، هیچ بهشتی جز خانه نارنجی او میان درختان و کنار ساحل وجود نداشت. همین بود. اینجا قلمرو او بود؛ جایی که باید به آن بازمیگشت؛ درست همانطور که لاکپشتهای ماده با ارادهای تزلزلناپذیر، کیلومترها در میان امواج دریا بازمیگشتند.
اکونومیست ۱۱ جولای ۲۰۲۶