ژاپن سرزمین شگفت انگیزی است که از آن به عنوان خاستگاه دنیایی از ساب کالچرهای مختلف یاد میشود. با وجود حاکمیت فرهنگی که غالبا سنتگرا و غرب ستیز است. ژاپن، جامعهای از افرادی است که حاضر به زندگی در محدودیتهای فرهنگی نیستند و هدف خود را ایستادن در برابر قوانین و هنجارها قرار میدهند.
در ژاپن، حفظ سنتها و ادای احترام به آنها، مسئولیتی حیاتی و بسیار مهم است؛ به خاطر همین است که در ژاپن، شاهد تمدنی بسیار خاص هستیم که کاملا غرب زده نیست و دارای کاراکتر منحصر به فرد خود میباشد. شاید غرب نتوانسته این کشور را به طور کامل دگرگون کند ولی اینجاست که ژاپن این معادله را بهم میزند. از دل تمام محدودیتها، سنتها و هنجارهای مختلف در این کشور، افرادی متولد میشوند که با خلاقیت خود، نه تنها غرب، بلکه کل دنیا را دگرگون میکنند. “استایل” بالاترین اولویت در میان این افراد است و با ترند شدن این استایلها میان جوانان ژاپنی، اولین قدم در تبدیل شدن این ترندها به پدیدههای فرهنگی برداشته میشود.
این ترندهای محلی (کوچک یا بزرگ) در ژاپن وارد جوامع جوان میشوند و پس از راه یافتن آنها به مدیا و رسانه، فراگیر شده و به”ساب کالچر” یا زیرشاخه فرهنگی تبدیل میشوند.
در این مطلب، نگاهی به ساب کالچرهای ژاپنی، فشن و Dress Code آنها، تاثیراتشان بر صنعت مد جهانی و… خواهیم داشت.
اشاره شد که فرهنگ غالب در ژاپن، دارای هنجارها و سنتهایی هستند که نباید شکسته شوند. پیروی از قوانین و احترام به افراد از کودکی به ژاپنیها آموخته میشود. در این کشور، ضربالمثلی وجود دارد که میگوید: “میخی که سرش بیرون آمده را باید با چکش بر سر جایش کوبید”
بیش از حد متفاوت بودن در جامعه سنتی ژاپن، توجه زیادی را به این افراد جلب میکند و این مسئلهای بسیار مهم در میان مردم این کشور است. به اعتقاد تعدادی از مردم ژاپن، پوشیدن لباس و یا داشتن رفتارهای نامتعارف، توجه ناخواستهای را جلب میکند که میتواند باعث شرمساری خانوادهها بشوند.
اما جوانهای ژاپنی که در رسانهها و اینترنت، دنیای غرب را نظاره میکنند، آزادی آنها را برای خود هم میخواهند؛ ولی چون در جامعهای سخت گیر قرار دارند که به آنها اجازه بیان احساسات پرشور را نمیدهد. به ناچار، این جوانها دست به کار شده و به نشان سرپیچی از قوانین و ایستادگی در برابر سنتهای قدیمی، ساب کالچرهای غربی را میگیرند و به آن “ژاپن” را اضافه میکنند.
ساب کالچر به فرهنگی خرد گفته میشود که از یک فرهنگ غالب نشئات گرفته ولی مانند یک درخت، شاخه شاخه شده و هرکدام از آنها به فرهنگی مجزا ولی در عین حال، متصل به تنهی اصلی تبدیل میشوند.
در خیابانهای ژاپن، افراد زیادی دیده میشوند که پوشاکشان، نسبت به محیط اطراف بسیار نامتعارف و متفاوت است. استایلهای اگزَجره شده به افراد، ظاهری میبخشد که آنها را به مرکز توجه تبدیل میکند که رویتشان در خیابانها، کاری بسیار راحتی است.
این افراد پیروان انواع ساب کالچرهایی (خرده فرهنگ) هستند که استایلهای بخصوصی را دنبال میکنند. از آنجایی که پوشاک، وسیلهای مهم برای بیان عقاید افراد است، جوانان ژاپنی که پیرو آنها هستند، با دنبال کردن استایلهای خاص، این موضوع را ثابت میکنند.
به عبارتی دیگر، اصلیترین عنصر این ساب کالچرها، پوشاک مربوط به آنها است. حال، به معرفی تعدادی از مشهورترین این خرده فرهنگهای ژاپن میپردازیم:
در ژاپن، پوست روشن و موهای تیره استاندارد زیبایی هستند. اما از آنجایی که برخی جوانان علاقهای به استاندارد و قوانین ندارند، کاملا برخلاف این دو مورد عمل میکنند. استایل Ganguro که اواخر دهه ۹۰ میلادی در توکیو فراگیر شد، استایلی اگزجره است که مهمترین عناصر آن، موهای بلوند، پوست برنزه و میکاپ سنگین هستند.
پوشاک استفاده شده در این استایل از دامنهای کوتاه، مقادیر زیادی از زیورآلات و تاپهای رنگی تشکیل میشود. البته آرایش سنگین و اکسسوریهای کوچک هم بخش بسیار مهم این استایل هستند. اما Ganguro که بخشی از ساب کالچر Gyaru است، عمر بسیار کمی داشت و تا سال ۲۰۰۰، این استایل کنار گذاشته شد.
تعدادی از جامعه شناسان ژاپن فلسفه پشت این استایل را، ایستادگی زنان جوان در برابر استانداردهای سختگیرانه جامعه ژاپنی میدانند. این زنان با چنین استایلی، قصد دارند که فردیت و آزادی خود را بیان کنند و بگویند که زیر بار قوانین و استانداردهای زیبایی مد نظر جامعه نمیروند.
با وجود اینکه این استایل عمر کوتاهی داشت، Ganguro در زمان خود به قدری سر و صدا کرد، تا جای خود را در میان استایلهای عجیب و اگزجره شده در ژاپن باز کند. پیام این استایل که آزادی فردی و پیروی نکردن از استانداردها بود هم در استریت فشن ژاپن ماندگار شد. شایان ذکر است که این استایل همچنان در خیابانهای توکیو دیده میشود، اما تنها عناصر بخصوصی از آن باقی مانده و با سایر سبکهای پوشش ترکیب شده.

لولیتا، خرده فرهنگی است که عناصر اصلی آن از پوشاک دوره ویکتوریایی و Roccoco تشکیل شده و هدف اصلی آن، معصومیت و بانمک بودن است. این سبک پوشش، خود به شاخههای متعددی تقسیم میشود که اکثریت آنها در سبکهای کلاسیک، Gothic و Sweet خلاصه میشوند.
در دهه ۹۰ میلادی، ژاپن یک رکود اقتصادی شدید را تجربه کرد و در نتیجهی آن، جوانان زیادی خانهنشین شدند. جوانان برای گذراندن وقت خود به چیزهای متفاوتی روی آوردند. غرق شدن در دنیای داستانهای خیالی، مانگا و انیمه در میان جوانان ژاپن بسیار فراگیر و موجب پدید آمدن انواع ساب کالچرها و استایلهای خاص شد.
لولیتا در دهههای پیشین هم در حالتهای مختلف دیده میشد اما رکود اقتصادی، چیزی بود که ساب کالچرهایی مانند لولیتا را به سرعت فراگیر کرد.
عبارت Lolita به واسطه رمانی با همین نام، در سرتاسر دنیا معنی منفی پیدا کرد چون در این رمان، از پدوفیلیا و کودکآزاری گفته میشود. این کتاب در زمان خود بسیار بحث برانگیز بود و در ژاپن هم این موضوع دیده میشد. اما با گذشت زمان، بار منفی و جنسیت زدهی عبارت لولیتا در ژاپن از بین رفت و به چیزی برای توصیف زنان جوانی تبدیل شد که ظاهری معصوم و بانمک داشتند.
لولیتا در ژاپن یک استایل واحد نیست بلکه به دهها زیر استایل تقسیم میشود و هرکدام از آنها منحصربفرد، و دارای تم خاص خود هستند. Gothic از پوشاک سیاه رنگ و میکاپ تیره تشکیل میشود، Punk Lolita ترکیبی از استایل لولیتا با عناصر پانک است و… Steampunk Lolita، Classic، Sailor، Country و… هم از دیگر ساب استایلهای این سبک محسوب میشوند.
لولیتا از دهه ۹۰ تا سال ۲۰۰۰ میلادی بسیار محبوب بود و جدا از آن، نقشی حیاتی در رشد و جهانی شدن فرهنگ ژاپنی بازی کرد. به طوری که وزیر امور خارجه ژاپن در سال ۲۰۰۹، چندین مدل را استخدام کرد که با استایل لولیتا، فرهنگ ژاپنی را به دنیا معرفی کند. برخی از این مدلها لقب Kawaa Tishi که به معنای “سفیر بانمک بودن” است را ازآن خود میکردند. ساب کالچر لولیتا به قدری محبوب است که پیروان آن، جوامع مختلف و سازمان یافته خلق کردهاند و حتی امروزه هم فعالیت دارند.

نکتهای بسیار جالب این است که در شهرهای بزرگ ژاپن مانند توکیو، فروشگاههایی وجود دارند که به طور رسمی، محصولات ساب کالچرهای لولیتا و ganguro را میفروشند. همچنین برندها و شرکتهایی هم در ژاپن وجود دارند که محصولات اصلی آنها، پوشاک و اکسسوریهای مربوط به این ساب کالچرهاست.
عبارت Cosplay ترکیبی از کلمات Costume و Play هستند و این ساب کالچر، با اینکه از جهان غرب نشأت میگیرد، در ژاپن به اوج خود رسید. اما با نگاهی به تاریخ متوجه میشویم پوشیدن Costume، قرنهاست که رایج است. در اروپای قرن ۱۵ میلادی، فصل کارناوالهای مسیحی فرا میرسید و در این مراسم، افراد با لباسهایی برگرفته از شخصیتهای خیالی در آن ظاهر میشدند. نقاب و لباسهای سمبلیک از جمله آیتمهایی بودند که در این کارناوالها استفاده میشدند.
جدا از کارناوالها، مراسمی به نام Masquerade ball هم برگزار میشد که اشرافزادگان و اقشار مرفه در آن شرکت میکردند. در این میهمانیها، نقاب، لباسهای زیبا و رقصهای رسمی رایج بود. تاریخی غنی پشت پوشیدن Costumeها در تمدن غرب وجود دارد، اما از قرن ۱۹، تقلید سبک پوشش شخصیتهای خیالی در داستانها شروع شد. سبک پوشش شخصیتهایی مانند سه تفنگ دار و کاراکترهای داستانهای ویلیام شیکسپیر برخی از رایجترین استایلهایی بودند که در گردهماییهای Costume Party دیده میشدند.
در قرن ۲۰ام و با رشد محبوبیت کمیک استریپها در آمریکا، افراد زیادی سبک پوشش کاراکترهای خیالی را تقلید و در مراسمی مخصوص شرکت میکردند. در این همایشها، طبق استانداردهای خاص، بهترین Cosplayer انتخاب میشدند. هالووین و رشد فرهنگ پاپ در آمریکا، باعث ایجاد جوامعی از طرفداران فیلمها و کمیک بوکها شد که در گردهماییهای مختلف شرکت میکردند و لباسهای شخصیتهایی از فیلمهایی مانند Star Trek، Star Wars و… را میپوشیدند.
اما با فرا رسیدن دهههای ۷۰ و ۸۰ میلادی، ژاپن دنیا را با انیمه و مانگا (انیمه، انیمیشنهای ژاپنی و مانگا، کتابهای مصور ژاپنی هستند.) آشنا کرد و این دو مانند یک طوفان، در سرتاسر دنیا به سرعت فراگیر و محبوب شدند. شخصیتهای انیمه اکثرا ترکیبهایی خلاقانه از کلیشههای غربی و ژاپنی بودند و هردو طرف دنیا را به سمت خود جذب میکردند و بسیاری از آنها، دارای استایلهای بسیار آیکونیک و خاص بودند.
اما کازپلی تنها به تقلید استایل کاراکترها ختم نمیشود بلکه اصلیترین عنصر این ساب کالچر، جامعهایست که حول آن بنا شده. جوانان از سرتاسر دنیا با به کارگیری مهارت خود، costumeهایی را خلق میکنند که از لحاظ ظرافت، نوآوری و دقت به منبع، بیهمتا هستند. به عبارتی دیگر، کازپلی، ساب کالچری بر اساس رقابت، فعالیت اجتماعی و حفظ فرهنگ پاپ است.
با ظهور بازیهای کامپیوتری، خرده فرهنگ کازپلی، با جهشی بی سابقه مواجه شد و افراد بیشتری به این پدیده جذب شدند. بازیهای کامپیوتری با گذشت زمان، عمیقتر و زیباتر میشوند اما یک عنصر اصلی بازیها که کاراکترهای استایلیش هستند، هیچوقت این پدیده را ترک نخواهند کرد و این موضوع، مانند معدنی طلا برای کازپلیرها میماند.
امروزه، همایشهای بزرگی برای انتخاب بهترین کازپلی در سرتاسر دنیا برگزار میشوند که بر اساس فاکتورهایی مانند دقت به منبع، دقت در ساخت، نحوه ارائه و نظر مخاطبان داوری میشوند. به بهترین کازپلیرها، جوایزی مانند جوایز نقدی، دسترسی به استودیوهای پیشرفته و… داده میشود.
در ژاپن که بهشتی برای کازپلیرها محسوب میشود، اماکن زیادی برای گردهماییها وجود دارد؛ کافههای کازپلی و…

ساب کالچرهایی که تا اینجا دیدیم، اغلب بی آزار بودند و میان جوانانی محبوب بودند که تمایل چندانی به سرپیچی از قوانین و خلافکاری نداشتند. اینجاست که با جوانان آنارشیست ژاپنی آشنا میشویم. آن هم در جامعهای قانونمند مانند ژاپن که انتظار میرود تبهکاران و خلافکاران کمتری وجود داشته باشند.
هنگامی که چیزی را ممنوع میکنید، همیشه افرادی پیدا میشوند که دور زدن این ممنوعیتها را به اولویت اصلی خود تبدیل میکنند. یانکیهای ژاپن، باندی آیکونیک از جوانان پرسر و صدا، خشن ولی در عین حال استایلیش هستند که در دهههای ۸۰ و ۹۰ میلادی، کوچه پس کوچههای شهرهای ژاپن را اشغال میکردند.
نوجوانان دبیرستانی در سنی قرار دارند که به راحتی درگیر هیجانات مختلف و کارهای خلاف قانون جذب میشوند. فقر و وضعیت بد مالی هم این جوانان را بیشتر به سوی تبهکاری میکشاند. با وجود تمام این معضلات، محدودیتها، هنجارها و سنتهای جامعه ژاپنی کمکی به بهتر شدن این موضوع نمیکند.
اما یانکی به چه معناست؟ سربازان آمریکایی که برای اولین بار به ژاپن میآمدند با نام Yankee در میان ژاپنیها مشهور شده بودند. این سربازان به همراه خود Rock ‘n Roll را آورده بودند و این برای ژاپنیها، نگاهی به دنیایی ناشناخته بود. استایل و رفتارهای این سربازان برای جوانان بسیار الهام بخش بود و تا چندین دهه، جوانانی که قصد فرار از چارچوبهای سنتی ژاپن را داشتند، استایل Yankeeها را دنبال میکردند.
در دهه ۸۰ میلادی بود که Yankiها وارد صحنه شدند، جوانانی که تمایلی به پیروی از قوانین نداشته و علاقه زیادی به رفتارهای “آزادانه” آمریکایی داشتند. به خاطر شباهت استایل و رفتارهای این جوانان با Yankeeهای آمریکایی، این افراد با نام Yanki مشهور شدند.
عنصر اصلی استایل یک یانکی، اگزجره بودن آن است. موهای بلوند، ابروهای تراشیده شده و مهمتر از همه، لباسهایی که متعارف نیستند. دختران یانکی اغلب با ایجاد تغییرات در لباس فرم مدارس خود، این پوشاک را از حالت رسمی درآورده و آن را به چیزی خاص تبدیل میکردند. اگزجره بودن استایل این افراد، به معنای سرپیچی آنها از قوانین سنتی جامعه ژاپنی است.
پسران هم، چنین استایلی را دنبال میکردند. اما علاوه بر لباس فرم مدارس، پوشاکی مانند Jumpsuitها و ترکیباتی از پوشاک آمریکایی و ژاپنی هم برتن میکردند؛ به عنوان مثال، Bomber Jacketهای آمریکایی به همراه شلوارهای گشاد و کفشهای Tabi بلند.
کیمونو و پوشاک سنتی ژاپنی هم در استایل یانکیها رایج است اما این پوشاک دچار تغییرات شده و انواع نوشتهها و استیکرها برروی آنها دیده میشود.
یانکیها دو دسته هستند، کسانی که در دوران نوجوانی خود این ساب کالچر را دنبال کرده و پس از رسیدن به بلوغ، این سبک زندگی را کنار گذاشته و به زندگی عادی بازمیگردند؛ اکثریت یانکیها از این دسته هستند. اما دسته دوم کسانی هستند که آشوب و آنارشی را به بخشی جدا نشدنی از زندگی خود تبدیل کردهاند و تا میانسالی یک یانکی باقی میمانند.
یانکی به عنوان یک استایل و جامعه، از ۹۰ میلادی به بعد کمرنگ شد چون اعضای آن بزرگ و بالغ، و از هیجانات این ساب کالچر سیر میشدند. اما با اینحال، جایگاهی ارزشمند در فرهنگ ژاپنی بدست آورد.
سبک پوشش آیکونیک یانکیها و رفتارهای نامتعارف آنها منبع الهام دنیایی از انیمه، فیلم و سریال، بازیهای کامپیوتری، مانگا و… بود. به عبارتی دیگر، یانکیهای به یک جامعه آیکونیک و بسیار تاثیرگذار تبدیل شدند که حتی امروزه هم عناصری از سبک پوشش آنها در استریت فشن ژاپنی دیده میشود.

اگر دوست دارید دربارهی دیگر ساب کالچرهای ژاپنی بدانید متن کامل این مطلب را از لینک زیر مطالعه کنید.
https://mag.sarak-co.com/japanese-subcultures-in-fashion/