شاید بزرگ ترین همدلی، پرسیدن یک سؤال باشد.
حتما پیش آمده وقتی کسی از رنجش برایتان گفته آنقدر نگران شده اید که مبادا حرف اشتباهی بزنید و در نهایت تصمیم گرفتید که در آن مورد چیزی نگویید، یا کاملا برعکس خیلی سریع برای اینکه حال او را بهتر کنید شروع می کنید به امید دادن، پیدا کردن راه حل، یا نصیحت کردن و احتمالا با این جملات می خواهید حس خوب ایجاد کنید: درست می شود، قوی باش، بهش فکر نکن، اگر من جای تو بودم و ...
رنج های ما در زندگی همیشه مساله ای نیست که سریع باید حل شود گاهی لازم است فقط فهمیده شود. باید بگویم یکی از عمیق ترین و شاید سخت ترین شکل همدلی با دیگری پرسیدن سوالی است که کمک می کند آن فرد تجربه خودش را بهتر ببیند.
فرض کن به خانه دوستت رفته ای و با یک کمد بهم ریخته مواجه شدی و هم زمان دوستت می گوید: نمی دانم چرا اینقدر کلافه و خسته هستم.
جمله حال خوب کن: نگران نباش، کمد مرتب میشه. (معنی جمله: در کمد را ببند تا شلوغی را نبینی)
سوال مناسب: فکر می کنی کدوم لباس ها بیشتر اینجا رو شلوغ و نامرتب کرده؟
قرار نیست فورا کمد را مرتب کنیم و همچنین قرار نیست در کمد را ببندیم، فقط در ذهن دوستمان چراغی روشن می کنیم تا خودش بخشی از این انباشتگی را ببیند و برای آن چاره ای پیدا کند.
اگر بخواهیم از بعد انسانی نگاه کنیم ممکن است در مقابل فقدان، شکست، ترس یا ناکامی دوستمان ناخودآگاه بخواهیم فورا کاری انجام دهیم و حالش را بهتر کنیم که کاملا طبیعی است و حس انسان دوستی و محبت ما را می رساند اما گاهی این عجله ناخواسته به دوستمان پیام دیگری منتقل می کند: « این احساس را زودتر تمام کن، این حال بد را از خودت دور کن.»
یکی از کاربردهای بسیار موثر گفتگو در روان درمانی که خیلی آن را می پسندم این است که فرد بتواند احساسی را که در ذهنش مبهم و بهم ریخته است به کلمات و جملات مناسبی تبدیل کند. سوال مناسب در واقع فضا را برای همین اتفاق فراهم می کند.
به جای اینکه بگوییم:
«نگران نباش، همه چیز درست می‌شود.»
کمی واضح تر بپرسیم:
«کدام بخش این ماجرا برایت از همه سخت تر است؟»
دقت کنید همین سوال به ظاهر ساده به جای کوچک کردن و نادیده گرفتن رنج، به آن شکل می دهد. هرچند این سوال به اندازه جمله نگران نباش شما را آرام نمی کند اما مسیر جدیدی در افق فکری شما ایجاد می کند، چگونه؟ ذهن با هوشمندی مانند غربالگری ماهر همه چیز را از الک رد می کند، آنچه نرم تر باشد از آن رد می شود و سنگریزه یا شنی که درشت تر است روی الک باقی می ماند. حالا می شود فقط به همان سنگ ریزه ها فکر کرد. مشکل به قوت خود باقی است اما دیگر کلافی سردرگم در ذهن نیست.
امتحان کنید و اگر مساله ای دارید همین حالا این سوال را از خودتان بپرسید احتمالا پاسخی که می شنوید برایتان جالب باشد!
قبول دارید هر سوالی همدلی نیست؟
ممکن است از روی کنجکاوی بپرسیم: «دقیقاً چی شد؟ چرا این کار را کرد؟ بعدش چه اتفاقی افتاد؟» به این سوال ها دقت کنید بوی همدلی نمی دهد بیشتر شبیه جزئیاتی است که معمولا برای ما مهم است و فقط دوست داریم بدانیم!
سوال درست و به جا که در آن نشانی از همدلی است ریز جزئیات و داستان دنباله دار نمی خواهد، احساس و تجربه پشت داستان را می خواهد.
به این سوال ها دقت کنید که چقدر از حالت فضولی و کنجکاوی بی دلیل خارج شده و اثربخش است:
- وقتی این اتفاق افتاد، درباره خودت چه فکری کردی؟
- بیشتر از خود اتفاق، کدام قسمت آن به تو آسیب زد؟
- از چه چیزی در این موقعیت بیشتر می‌ترسی؟
- چیزی هست که بابتش هنوز خودت را سرزنش می‌کنی؟
- کدام بخشِ تو در این ماجرا بیشتر زخمی شده؟
هر کدام از این سوال ها می توانند یک جلسه کامل روان درمانی را به خود اختصاص دهند. ضرورتی ندارد فرد اتفاق را مو به مو شرح دهد بلکه به کمک این سوال ها می تواند بفهمد که این اتفاق با او چه کرده است و چه حسی را به کدام دلیل بالا آورده است؟
یک مثال دیگر، بعد از یک روز سخت کاری به خانه آمده اید و می گویید:
« امروز افتضاح بود.»
«بی خیال، فردا بهتر می‌شود.»
یا:
« امروز افتضاح بود.»
«چرا، از بین همه چیزهایی که امروز اتفاق افتاده کدام قسمت بیشتر از همه بهت فشار آورده است؟»
تفاوت را احساس می کنید؟
شاید «روز افتضاح» ربطی به حجم کاری و خستگی نداشته است. ممکن است کسی تلاش شما را در آن روز جدی نگرفته یا تحقیرتان کرده یا ترسیده اید که مبادا به دلیل اشتباه کوچکی شغل خود را از دست بدهید و ....
سوال خوب به شما اجازه می دهد که خودتان را بهتر بشناسید و احساس تان را شفاف تر ببینید. همین نگاه متفاوت شما از زوایه دیگر به اتفاقی که رخ داده است این امکان را می دهد که موشکافانه عامل اصلی را پیدا کنید و به تحلیل و بررسی آن بپردازید.
بارها برای خودم پیش آمده که دقیقا نمی دانستم چرا حالم بد است، فقط می دانستم خسته، عصبانی یا غمگین هستم. بعد به پیاده روی کوتاهی می رفتم و سعی می کردم سوال درستی از خودم بپرسم:
«این رنج تو را یاد کدام تجربه قدیمی تر می اندازد؟»
«اگر قرار نبود خودت را قوی نشان بدهی چه می گفتی؟»
یک سوال درست می تواند چیزی را از ناخودآگاه به سطح آگاهی بیاورد.
حواستان باشد که این پرسش ها قرار نیست به زور ریشه مشکل را پیدا کنند، قرار است به شما فرصتی دوباره برای فکر کردن بدهند. شما با این مدل سوال ها قدم در مسیر پر پیچ و خم خودشناسی می گذارید.
نترسید مسیر همیشه باتلاق و سنگلاخ نیست، به سرسبزی و آبادی هم می رسید.
تا اینجا فکر می کنم متوجه شده اید که همدلی همیشه به معنای فهمیدن دقیق حال دیگری نیست، ما کمک می کنیم فرد خودش را بهتر از دیروز بفهمد.
یکی از دشوارترین کارها این است که بخواهیم کنار رنج کسی بمانیم بدون اینکه قرار باشد تغییری سریع در حال او ایجاد کنیم.
فکر می کنم باید یاد بگیریم که قبل از هر کاری بهتر است از آن فرد بپرسیم:
«وقتی از این رنج حرف می‌زنی، دوست داری فقط گوش کنم یا دوست داری با هم کاری برایش بکنیم؟»
نیاز آدم ها یکسان نیست، گاهی فردی در آن لحظه راه چاره نمی خواهد، فقط برای چند دقیقه دوست دارد مجبور نباشد این بار را به تنهایی حمل کند.
بهتر است این حس را به او منتقل کنیم: من در کنار تو حضور دارم و می خواهم بدانم در این لحظه بیشتر از همه به چه چیزی احتیاج داری؟
ساده ترین سوال ها در این شرایط می توانند بهترین سوال ها باشند. به این سوال دقت کنید: «دلت می خواهد بیشتر برایم بگویی؟» می توانید یک مقایسه ذهنی با سوال چند سطر بالاتر داشته باشید، همان که دنبال جزئیات بود!
در نظر داشته باشید که سوال «می خواهی بیشتر بگویی» تفسیر خاصی ندارد، در آن قضاوت نمی کنیم و شکل نصیحت کردن هم نیست اما یک در را باز می گذارد و در واقع می گوید: من عجله ای ندارم، لازم نیست همین حالا حالت را خوب کنی، لازم نیست برای احساست توضیح کاملی داشته باشی؛ من تا وقتی که بخواهی اینجا هستم.
به خاطر داشته باشید شاید همین حضور چیزی باشد که فرد در آن لحظه بیش از هر راه حلی به آن احتیاج دارد.
ما نمی توانیم همیشه درد آدم های مهم زندگی مان را از بین ببریم. نمی توانیم فقدان شان را جبران کنیم، گذشته را تغییر دهیم یا پاسخ همه سؤال هایشان را داشته باشیم،
اما می‌توانیم تنها نگذاریمشان.
قبل از راه حل دادن، بفهمیم که طرف مقابل چه می خواهد.
به جای «چرا اینقدر ناراحتی؟» بپرسیم: «چه چیزی برایت سخت تر است؟»
دنبال کنجکاوی بی مورد نباشیم.
اگر نمی دانیم چه بگوییم، سکوت و حضور می توانند از بسیاری جمله ها مفید تر باشند.
هر رنجی را سریع به «درس زندگی» تبدیل نکنیم.
از پرسش های قضاوت گرانه مثل «چرا اجازه دادی این اتفاق بیفتد؟» دوری کنیم.
به یاد داشته باشید: هدف گفتگوی همدلانه همیشه حل‌کردن نیست؛ گاهی قابل تحمل تر کردن رنج و درد است.
پ. ن. سعی کردم سوال های خوب و کاربردی در این نوشتار بیاورم. سوالی که به شما اجازه می دهد آنچه درونتان می گذرد را برای اولین بار با صدای بلند بشنوید.
