
در خانواده ما، عشق همیشه بوی بنزین میداد. نه از این بنزینهای سوسولی امروزی؛ نه! بوی بنزین سوپری که با دود آبی روغن سوخته پیکان جوانان گوجهای قاطی میشد! همان ماشینی که پدرم، آقا کمال، به عشق رنگش اسمش را گذاشته بود «گوجهای» و حالا، بعد از پنجاه سال، هنوز مثل یاقوتی خسته در پارکینگ خانه میدرخشد؛ یادگار شبی که سرنوشت خانواده ما را برای همیشه تغییر داد.
قصه از یک سیزدهبهدر معمولی در پارک ملت شروع شد. حاج یعقوب املشی، پدربزرگم، که چایکار خوشنامی در املش بود، آن سال برای عمل قلبش به تهران آمده بود. قرار بود که بعد از تعطیلات عمل شود؛ اما حاج یعقوب که یک عمر با بوی خاک و چای زندگی کرده بود، بوی الکل بیمارستان داشت خفهاش میکرد. به همین دلیل، گیر سهپیچ داده بود که یا میرویم بیرون یا من برمیگردم املش!
این شد که بساط یک سیزدهبهدر املشی در یکی از پارکهای تهران برپا شد و آنجا بود که چشم پدرم، یک جوان تهرانی چهارشانه با موهای فرفری و سبیلهای کلفت، به دختر حاج یعقوب افتاد؛ یعنی مادرم مهرافروز.
همان یک نگاه کافی بود تا پدرم پاگیر شود. قید ناهار و رفقا را زد، گوجهای را در نزدیکترین جای ممکن پارک کرد و مثل عقاب، زاغسیاه خانواده حاج یعقوب را چوب میزد. چند ساعتی گذشت و بوی کباب و دود زغال فضا را پر کرده بود که ناگهان ورق برگشت.
حاج یعقوب وسط کباب باد زدن، حالش بد شد. نفسش بالا نمیآمد و رنگش مثل گچ دیوار سفید شد. پارک قیامت بود و تا آمبولانس بیاید، کار از کار میگذشت. مادرم گریه میکرد و جمعیت دورشان حلقه زده بود. در همان لحظه، «گوجهای» پدرم مثل فرشته نجات چهارچرخ، از بین جمعیت ظاهر شد. پدرم که تمام مدت مثل سایه تعقیبشان میکرد، بدون معطلی حاج یعقوب را کول کرد، انداخت صندلی عقب و با مهارتی که خودش هم از وجودش خبر نداشت، لاییکشان خودش را به بیمارستان رساند!
حاج یعقوب جان سالم به در برد؛ اما دستش در حنا ماند؛ چون دکتر با او اتمام حجت کرد که اگر زیادی حرکت کند، سر از سردخانه درمیآورد؛ بنابراین، حتی به سوییچ ماشین هم نباید نگاه کند!
پدرم هم که بوی فرصت به مشامش خورده بود، با قیافهای مظلوم و خیرخواهانه گفت:
«حاج آقا، شما که فعلا نمیتونین رانندگی کنین، منم که بیکارم. تا روزی که تهرانین، من در خدمتم. بذارین جبران محبت کنم.» (حالا کدام محبت؟ خدا میداند!)
حاج یعقوب هم که نمکگیر سرعت عمل پدرم شده بود، قبول کرد.
پدرم شد شوفر دربست خانواده. حاج یعقوب جلو مینشست و مادرم عقب. پدرم آینه وسط را جوری تنظیم کرده بود که به جای ترافیک تهران، فقط یک قاب عکس زنده از چشمهای مهرافروز را نشان میداد. تمام طول مسیر، به جای خیابان، حواسش به آینه بود. نگاههای ریز و دزدکی، لبخندهای محوی که با حرکت چشم رد و بدل میشدند و ترمزهای الکی روی دستاندازها برای اینکه بتواند یک لحظه بیشتر در آینه خیره شود.
شاید حاج یعقوب قلبش مریض بود؛ اما چشمهایش هنوز مثل عقاب کوههای املش کار میکردند! روز آخر، وقتی پدرم داشت چمدانها را توی صندوق عقب اتوبوس میگذاشت تا برگردند شمال، حاج یعقوب دستش را سفت گذاشت روی شانه او. پدرم خشکش زد. حاج یعقوب صورتش را نزدیک آورد و با صدایی کلفت گفت:
«پسرجان! دستفرمونت واسه نجات جون آدم خوبه، ولی واسه دزدیدن دل آدم، زیادی ناشیه!»
پدرم سرخ شد و مِنمِن کرد: «حاج آقا من...»
حاج یعقوب حرفش را برید و با انگشت به چشمان خودش اشاره کرد:
«من تمام مدت حواسم به آینهات بود. رانندهای که همش عقب رو نگاه کنه، آخرش میره تو باقالیها! فکر کردی من خوابم؟»
پدرم سرش را پایین انداخت، آماده بود که یک سیلی آبدار بخورد و وسط ترمینال سکه یک پول شود؛ اما دست سنگین حاج یعقوب، فقط چند ضربه آرام روی شانهاش زد. نیشخندی زد و گفت:
«ببین پسرجان... من آدمِ بدهکارِ کسی موندن نیستم. جونمو نجات دادی، دستت درد نکنه. ولی دختر دادن، حسابش سواست.»
بعد مستقیم توی چشمهای پدرم زل زد و گفت:
«تهران واسه ویراژ دادن خوبه. ولی مرد زندگی رو تو جادههای صاف نمیشه شناخت. اگه فکر میکنی واقعا جیگرشو داری و این نگاهات هوس زودگذر نیست... پاشو بیا املش. اونجا حرف میزنیم!»
این را گفت و سوار اتوبوس شد. پدرم ماند و بوی دود گازوئیل و یک دعوتنامه نصفهونیمه که بیشتر شبیه به اعلان جنگ بود.
پدرم دعوتنامه حاج یعقوب را جدی گرفت. بعد از ماهها رفتوآمد بین تهران و املش و ثابت کردن اینکه عشقش هوس زودگذر نیست، بالاخره شب اصلی فرا رسید.
شب سیزدهم ماه بود و جلسه نهایی خواستگاری. سکوت سنگین اتاق پذیرایی که فقط با تیکتاک ساعت دیواری پر شده بود، ناگهان با صدای گذاشتن استکان چای پدربزرگم روی نعلبکی شکسته شد!
بلند شد، دستهایش را پشت کمرش گره زد، به سمت پنجره رفت و به کوههای سیاه و مهگرفته پشت پنجره خیره شد. بعد ناگهان برگشت و مستقیم در چشمهای پدرم نگاه کرد.
- برای بردن دختر من، باید از گردنه اهالی رد بشی.
سکوت اتاق سنگینتر شد. اقدسالملوک خانم، مادربزرگم، با نگرانی به شوهرش نگاه کرد. پدرِ پدرم، سرفهای کرد، شانههایش را بالا انداخت و نگاه را به پدرم پاس داد! هیچکس جرات حرف زدن نداشت. پدرم که فکر میکرد این خرافات مال قصههای مادربزرگهاست و خودش تهِ دنیای مدرن را دیده، سینهاش را جلو داد. دستی به سبیلهایش کشید، نیشخندی زد و با لحنی که انگار داشت در مورد خریدن نان سنگک حرف میزند، گفت:
«حاج آقا، اختیار دارین! ما بچه کف خیابونای تهرونیم؛ شبگردی تخصص ماست! گردنه که سهله، شما بگو قله قاف! با همین گوجهای میرم و میام. خیالتون تخت، قبل از اینکه چاییتون سرد بشه، با جعبه شیرینی درخدمتم!»
حاج یعقوب هم نیشخندی زد و گفت:
«شرطش رو کامل نشنیدی پهلوون! همین راهی که روز اومدی رو باید شب بیای! ساعت ۹ شب از میدون اصلی شهر راه میفتی. باید تا قبل از نیمهشب، با یه جعبه شیرینی، اینجا باشی. اگه یک دقیقه دیر کنی، دیگه رنگ دخترم رو هم نمیبینی!»
پدربزرگم توضیح بیشتری نداد، بقیه چایش را هورت کشید و گفت: «قبل از 12 اینجا باش!»
آن شب، پدرم جعبه شیرینی مربایی را که میدانست مهرافروز دوست دارد، روی صندلی عقب گذاشت و پشت فرمان گوجهای نشست. رفت و رفت تا رسید به اول همان گردنه کذایی. زد روی ترمز. ضبط صوت را خاموش کرد و در سکوت مطلق، پایش را خیلی آرام روی پدال گاز فشار داد.
مه، مثل بخار غلیظ و خفهکننده حمامهای قدیمی، آرام از دهان درهها بیرون میزد و روی جاده میلغزید. اولش فقط تا زانوی درختها بود، ولی هرچه پدرم جلوتر میرفت، مه بیشتر قد میکشید و جاده را میبلعید. طولی نکشید که دنیا تمام شد. دیگر نه درهای بود، نه جنگلی. چراغهای گوجهای به جای شکافتن تاریکی، روی دیواری از پنبه خیس و فشرده میافتادند و نورشان توی صورت پدرم برمیگشت. انگار در خلأ رانندگی میکرد؛ معلق در یک سفیدی بیانتها و ترسناک.
در یکی از همین پیچهای بیانتها بود که از دل سکوت، صدای یک زنگوله و بعد «بع بع» آرام چند گوسفند آمد. پدرم سرعتش را کم کرد. صدایی از دل مه گفت: «هِی... هِی... اوشششه!»
پدرم ایستاد. صدایی از چند قدمیاش، از جایی که دیده نمیشد، پرسید: «اینجا چیکار میکنی شهری؟»
پدرم شیشه را پایین داد، سرش را کج کرد و با اخم گفت:
«چیکار دارم؟ دارم قدم میزنم! مگه جاده ارث پدرته که سینجین میکنی؟ راهو باز کن بذار رد بشیم!»
صدای خنده ریزی آمد و دوباره سکوت گله! پدرم که از جواب ندادن چوپان کلافه شده بود، خواست دوباره داد بزند که صدایی از پشت سرش، درست از کنار سپر عقب گوجهای آمد:
«هیس! یواشتر شهری! بدخوابشون میکنی!»
پدرم نفسش را حبس کرد و با خودش گفت:
«بدخواب میکنم؟! کی رو؟ گوسفندا رو؟»
ناغافل برگشت تا عقب را ببیند؛ اما جز سفیدی چیزی نبود. هنوز سرش را برنگردانده بود که همان صدای اولی، این بار از سمت شاگرد، با لحنی که انگار داشت رازی را فاش میکرد، گفت:
«شنفتم اومدی پیِ کسی! دختر حاج یعقوب...»
پدرم خشکش زد. از ترس، دستش را محکم روی فرمان فشار داد. از کجا میدانستند؟
شروع کرد زیر لب آیهالکرسی خواندن و تندتند به خودش و گوجهای فوت میکرد. بعد خیلی آرام گفت: «به هر چی که میپرستین من قصدم خیره! میخواستم برم خواستگاری! پدرزن آیندهام شرط گذاشت که شب از اینجا رد بشم وگرنه دخترش رو بهم نمیده.»
صدای نفر سومی، بم و خشدار، از سمت راننده، انگار که کسی چسبیده باشد به در، گفت:
«چی شد؟ صدات برید شهری؟! اصلا بگو ببینم، پشتت به چی گرمه که اومدی سراغ دختر املشی؟ به این آهنپاره قُراضه؟ یا فکر کردی مهرافروز عاشق اون سبیلای چربت شده؟»
و بعد، صدای خندههای ریز و چندنفره، دور تا دور ماشین پیچید.
همان صدای اولی از دل مه گفت: «فکر کردی هر کی به هر کیه! میدونی کیا اومدن و برنگشتن؟ چرا باید بذارم بری؟ محکم نشستی تو ماشینت فکر کردی نمیتونم بِکِشَمت بیرون؟!»
پدرم تا آن لحظه فقط ترسیده بود؛ اما جمله آخر و بدتر از آن، آوردن اسم مهرافروز با آن لحن تمسخرآمیز، چیزی را در وجودش شکست. ترس، مثل بخار روی شیشه، محو شد و جای آن را آتشی گرفت که از نوک پا تا فرق سرش را سوزاند.
زیر لب غرید:
«منو بکشی بیرون؟! هی هیچی نمیگم فکر کردین خبریه؟! الان میام حالیتون میکنم راه رو جلوی ملت بستن یعنی چی! اگر مردین همونجا وایسین!»
کمربندش را با عصبانیت باز کرد، قفل فرمان سنگین و آهنی را گرفت دستش و با یک حرکت ناگهانی، در ماشین را باز کرد و پرید بیرون!
قفل فرمان را بالا گرفت و با صدایی که از تهِ گلویش و با لهجه غلیظ تهرانی بیرون میآمد، نعره کشید:
«هوووی! نفسکش! اگه وجودشو دارین، بیاین بیرون! نشونتون بدم دنیا دست کیه! کجایی پس؟!!»
با قدمهای بلند و دیوانهوار به سمت صدا یورش برد. دیگر برایش مهم نبود طرفحسابش کیست! فقط میخواست هر چیزی را که آنجا بود، خرد کند.
اما هرچه جلوتر رفت، مه غلیظتر شد. صدای خنده چوپان انگار از همه طرف میآمد. ناگهان، همهجا ساکت شد! نه صدایی، نه گوسفندی، نه چوپانی.
از ترس، مو به تن پدرم سیخ شد. نفسنفس میزد و با نهایت زوری که داشت، قفل فرمان را در هوا تکان میداد. همینطور که داشت عقبعقبکی برمیگشت سمت ماشین، حس کرد یکی برایش پا پله گرفت و با صورت، صاف افتاد توی چاله پر از گِل! در همان حال که روی زمین پهن شده بود و طعم گِل و پشگل در دهانش میپیچید، صدای خنده ریز و شیطنتآمیز همان چوپان را شنید.
سرش را با بدبختی از توی گِل بیرون آورد و روی دو زانو نشست. برای چند ثانیه گیج بود. آن وقت بود که صدای چوپان را دوباره شنید؛ اما این بار نه از دور، که از بیخ گوشش. پدرم خشکش زد و جز گوش دادن کاری از دستش برنمیآمد! چوپان با صدایی آرام و محکم گفت:
«این گِل، خاک دامنگیر ماست. جربزهشو داشتی و از ماشین پیاده شدی، حالام که خاک ما رو چشیدی و دیگه خودی حساب میشی. خونت حرومه... وگرنه به خاطر اون زبون درازت، الان تیکه بزرگت، دکمه پیراهنت بود! حالا پاشو داماد!... پاشو برو که نمکگیر شدی. ولی یادت باشه... مزه این خاک تا ابد زیر دندونت میمونه!»
پدرم خواست به سمت صدا برگردد، اما صدا دور شد و با قهقههای که در کوه میپیچید، رفت. دوباره همهجا ساکت شد. پدرم که بعد از این سقوط آزاد در گِل، شبیه مترسک شالیزار شده بود، خودش را به گوجهای رساند و به راهش ادامه داد.
راهی که در روشنایی روز، فقط نیم ساعت طول میکشید حالا انگار قصد تمام شدن نداشت! چند کیلومتر بعد، چشم پدرم به نور فانوس یک قهوهخانه گره خورد!
- این دیگه از کجا اومد؟ قهوهخونهاس؟ صبح که اینجا چیزی نبود!
10 متر قبل از رسیدن به آن قهوهخانه چوبی، سرعت را کم کرد و ایستاد. چند دقیقهای این پا و آن پا کرد و دید نه... انگار آدم میآید و میرود! پدرم که خیس و گلی و ترسیده بود، دلش را به دریا زد و گفت: «بذار برم تو شاید یه آبی به دست و روم بزنم، دو کلوم حرف بزنم بگم چی به سرم اومد!»
ماشین را کناری زد و پیاده شد.
در را که باز کرد، بوی چای هل و چوب خیس، مستش کرد. چند مرد محلی با لباسهای تیره دور میزی نشسته بودند و گنجفه بازی میکردند. صدای کوبیدن محکم ورقها روی میز چوبی، تنها صدای بلند آنجا بود.
پیرمردی با جلیقه بافتنی، موهای سفید و چهرهای که انگار هزار سال آفتاب خورده بود، پشت سماور برنجی بزرگی ایستاده بود و داشت استکان را با دستمال روی شانهاش پاک میکرد. پدرم جلو رفت و با صدایی که هنوز میلرزید گفت:
«سلام عمو... یه چایی میدین؟ یخ زدم.»
پیرمرد لبخند نرمی زد و از میان دندانهای طلایش گفت:
«علیک سلام داماد! بشین گرم شی. حسابی گلی شدی که!»
پدرم جا خورد. سعی کرد خودش را به آن راه بزند! نگاهی به سر و وضع خودش انداخت و با خنده تلخی گفت:
«آره... یه چوپان بیمروت پوستمون رو کند.»
پیرمرد، استکان کمر باریک چای را که بخارش مثل رقص جنها بالا میرفت، جلویش گذاشت:
«چوپون نه، چوپونا! اون گله، هفت تا چوپون داره! کارشونم همینه. حکم الک رو دارن. اگه اینجا داری چایی میخوری یعنی از الک رد شدی! خوشحال باش که رد شدی. خیلیها نشدن!»
در همین لحظه، درِ قهوهخانه باز شد و مردی با یک کیسه بزرگ که از آن مایع قرمزرنگی میچکید، داخل آمد. کیسه را روی پیشخوان گذاشت و به پیرمرد گفت: «اینم از سهم امشب.»
پیرمرد بدون اینکه به پدرم نگاه کند، گفت: «خوبه. بذارش تو انبار پیش بقیه.»
پدرم که ناخواسته زل زده بود به پیرمرد، ناگهان به خودش آمد و چای را داغداغ هورت کشید. داغیاش تا مغز استخوانش را سوزاند! نگاهی به ساعت دیواری انداخت. عقربهها روی ده و ده دقیقه خشکشان زده بود. پرسید: «عمو ساعتتون خوابیده؟»
یکی از مردهای پای میز، بدون اینکه سرش را بلند کند، با صدایی گرفته گفت:
«اینجا ساعت لازم نیست. وقتش که بشه، خودت میفهمی. اگرم نشه که یعنی نشده!»
پدرم دلهره عجیبی گرفت. از ترس، بندبند وجودش لرزید! انگار که دوباره گیر چوپان افتاده! اما نمیخواست خودش را لو بدهد. ته مانده استکان چای را سر کشید، بلند شد و گفت: «چقدر میشه؟»
پیرمرد گفت: «هیچی! اولین چایی رو مهمون اهالی هستی!»
پدرم با خودش فکر کرد: «اهالی؟ گردنه اهالی! اینا اهالی هستن؟» پولی روی میز گذاشت و به سرعت بیرون زد. همین که در را بست، صدای قهقهه بلند آن چند مرد را از داخل شنید.
هوای سرد دوباره به صورتش سیلی زد. همین که داشت سوار گوجهای میشد چشمش به صندلی عقب افتاد! خون در رگهایش یخ زد. صندلی عقب خالی بود! جعبه شیرینی مربایی نبود!
وحشتزده پیاده شد و به سمت قهوهخانه دوید؛ اما... قهوهخانهای در کار نبود. روبهرویش فقط یک چهاردیواری مخروبه بود که سقف نداشت و علفهای هرز از لای آجرهایش بیرون زده بودند.
پدرم خشکش زد. برای چند لحظه میان گوجهای و قهوهخانهای که دیگر نبود، ایستاد. با خودش زمزمه کرد: «پس... پس شیرینی رو کی برده؟»
پدرم همانجا، میان ویرانه و ماشین، خشکش زده بود. عقلش میگفت بگرد دنبال شیرینی، اما غریزهاش فریاد میزد: «فرار کن!» طعم چای هل هنوز در دهانش بود اما روبهرویش جز خرابه چیزی دیده نمیشد. نگاهی به ساعتش انداخت، یازده و چهل دقیقه. فقط بیست دقیقه تا پایان شرط مانده بود.
پرید پشت فرمان. گوجهای با یک استارت نعره کشید. پدرم پایش را تا ته روی گاز فشار داد. دیگر نه به مه کار داشت، نه به پیچها. فقط میخواست از این برزخ بیرون برود. آن بیست دقیقه آخر، طولانیترین رانندگی عمرش بود. انگار جاده کش میآمد تا او را نرساند. در طول مسیر حس کرد انگار چند بار در آینه بغل راننده، تصویر قهوهخانه و پیرمرد را دید! اما دیگر برایش مهم نبود!
ساعت یازده و پنجاه و پنج دقیقه بود که نور فانوس حاج یعقوب، مثل فانوس دریایی در طوفان، از دور سوسو زد. پدرم با جیغ لاستیکها جلوی ایوان ترمز کرد. ماشین را خاموش کرد و سرش را روی فرمان گذاشت. نفسنفس میزد. رسیده بود.
در ماشین که باز شد، حاج یعقوب با همان فانوس، دم در ایستاده بود. نور زرد را روی صورت گِلی، لباسهای چروک و چشمهای گودافتاده پدرم انداخت. مکثی طولانی کرد و بعد، با صدایی که این بار نه تمسخر داشت و نه خشونت، گفت:
«بالاخره رسیدی!»
پدرم آب دهانش را قورت داد و با صدای گرفته گفت: «شیرینی... شیرینی رو بردن حاج آقا. شرمندهام.»
حاج یعقوب نیمنگاهی به صندلی عقب خالی انداخت و بعد لبخندی زد که خطوط عمیق صورتش را مهربان کرد. دستش را جلو آورد و بازوی پدرم را گرفت:
«فدای سرت پهلوون! شیرینی، باج راه بود. همین که خودت سالمی و سر وقت رسیدی، یعنی شرط من رو به جا آوردی. بیا تو... مهرافروز بابا، دو تا استکان چایی میریزی؟»
آن شب، پدرم «بله» را گرفت؛ اما قصه آنجا تمام نشد. آن شب، تازه شروع ماجرای پدرم و آینهها بود. پدرم بعد از ازدواج، با گردنه لج کرد. نمیخواست قبول کند که در آن چند ساعت چه چیزهایی را از سر گذرانده است. مثل یک کارآگاه خصوصی، شروع کرد به تحقیق. دفترچهای برداشت و هر بار که حس میکرد چیزی میبیند، یادداشت میکرد: «ساعت ۵:۱۷ عصر، آینه بغل گوجهای، تصویر محو بود.» «ساعت ۸:۰۲ شب، آینه بغل گوجهای، کاملا واضح، پیرمرد داشت چای میریخت.»
او میخواست ثابت کند که آن شب فقط یک توهم بود؛ اما آخرین میخ بر تابوت انکارش را شبی زد که ماشین دوستش را قرض گرفت. در یک خیابان خلوت تهران، نگاهی به آینه بغل آن فولکس قورباغهای انداخت و دوباره دید! همان قهوهخانه، همان پیرمرد با دندانهای طلا که این بار انگار داشت برایش دست تکان میداد.
آن شب بود که پدرم فهمید. گردنه، مُهرش را روی آینه ماشین او نکوبیده بود. بلکه یک خالکوبی نامرئی و ابدی، روی روحش زده است؛ شاید این همان طعم خاکی بود که چوپان میگفت!
برای همین است که پدرم دیگر شبها رانندگی نمیکند؛ چون نمیخواهد با آن پیرمرد قهوهچی چشم در چشم شود!
اما گوجهای هنوز هم هست. پدرم مثل نور چشمش از آن مراقبت میکند. آنقدر که هر سال، در «همایش خودروهای کلاسیک تهران» با غرور آن را به نمایش میگذارد.
سال پیش، من هم همراهش بودم. یک پسر جوان نزدیک ماشین شد و گفت: «آقا عجب ماشینی! تو فکر فروشش هستی؟»
پدرم لبخندی تلخ زد و گفت: «این ماشین فروشی نیست پسرم. قیمتش، یه عمر رانندگی نکردن تو شبه.»
پسر جوان که فکر کرد پدرم شوخی میکند، خندید. من هم خندیدم؛ اما پدرم نمیخندید. نگاهش قفل شده بود روی آینه بغل سمت راننده. آرام خم شدم و از زاویه دید او به آینه نگاه کردم.
هوا روشن بود. آینه، تصویر آدمها و ماشینهای دیگر را نشان میداد؛ اما قسم میخورم، برای یک صدم ثانیه، در انعکاس آفتاب روی آن شیشه قدیمی، تصویر محو یک استکان چای را دیدم که هنوز بخار از آن بلند میشد.
پ.ن: بر مبنای خاطره واقعی پدر و پدربزرگم