ویرگول
ورودثبت نام
sanaei
sanaei
sanaei
sanaei
خواندن ۱۲ دقیقه·۷ سال پیش

معماري مدارس سنتی ايران

آموزش و تعلیم دارای سابقه ی طولانی در ایران است و چه پیش و چه پس از اسلام آموزش و پرورش مورد توجه بوده است. اما در هر دوره بنا به شرایط، وضعیت و نوع نگاه به آموزش و پرورش تغییر کرده است. چنانکه در بعضی از دوره ها آموزش مختص قشر خاصی از جامعه بوده و یا در دوره هایی دیگر آموزش در خدمت مقاصد سیاسی قرار گرفته است. آموزش و تعلیم هم مانند هر عملکرد دیگری در طول تاریخ فضای معماری خاص خود را به وجود آورده است. اما اطلاعات موجود در مورد معماری فضاهای آموزشی کشور در دوره های مختلف تاریخی زیاد نیست، به گونه ای که به راحتی نمی توان در مورد معماری مدارس در پیش از اسلام اظهار نظر کرد. در مورد قرون اولیه اسلامی هم وضع کم و بیش به همین شکل است، از طرفی در آن دوران بخش عمده ی آموزش در مساجد و فضاهایی غیر از مدرسه صورت می گرفته است و از طرف دیگر از همان تعداد معدود مدارس هم آثار چندانی باقی نمانده است. اکثر مدارس تاریخی که امروزه باقی مانده اند مربوط به قرون میانه دوره ی اسلامی و بعد از آن می باشد. آنچه از کالبد این مدارس باقی مانده است نشان دهنده ی وجود الگویی خاص در معماری مدارس سنتی است. از طرفی ساختمان مدارس امروزی، نه تنها با ساختمان ادارات فرقی نمی کند بلکه کمبودهای طراحی در فضای آموزشی در اینگونه مدارس بیشتر احساس می شود. همچنین برخی مدارس کنونی تحت عنوان مدارس فنی و حرفه ای اغلب شامل رشته های هنری نیز می باشند که روح هنری بودن را در فضای هنرستان احساس نمی کنند. بنابراین قرار گرفتن در فضای خشک و عاری از احساس مدارس و هنرستان هنرهای زیبا با معماری امروزی از یک سو و مشاهده فضای سرشار از حیات و پویایی در مدارس سنتی ایران مثل مدرسه چهارباغ اصفهان از سوی دیگر بعلاوه مشاهده جایگزینی تدریجی فرهنگ، معماری و حتی سبک زندگی غربی به جای فرهنگ و معماری اصیل ایرانی به وضوح نشانگر اهمیت و ضرورت این پژوهش برای هر ایرانی می باشد. بنابراین با ‏بررسی ‏هویت معماری مدارس موجود و چگونگی بهره گیری از میراث فرهنگی اسلامی و سنتهای معماری ‏ایرانی، ‏کوشش همه جانبه در بازبینی و احیاء تاریخ، فرهنگ و معماری سنتی ایران امری ضروری است. هدف اصلی این پژوهش در واقع بررسي، دستیابی به شناخت جامع و تحليل عناصر و الگوهاي تاريخي معماري مدارس سنتی ايران است. اینکه در طراحی فضاهای معماری این مدارس از چه الگوهای معماری استفاده شده است؛ و عناصر بکار رفته در ساخت آنها دارای چه ویژگی هایی بودند. از جمله ارزش هاي پايدار در معماري مدارس سنتی، توجه به قابليت هاي ادراكي انسان و طراحي و ساخت فضا در مقياس انساني با توجه به توانمندي ها ، قابليت ها و نيازهاي مادي و معنوي انسان است. از طرفی توجه به کارکرد فضاهای ورودی در طراحی اجزای فضاهای معماری مدارس سنتی به نظر می رسد نقش مهمی دارد. تحقیق حاضر از جنبه هدف، دارای ماهیت کاربردی است و با توجه به ماهیت بنیادی و کاربردی آن، از نوع تحلیلی - توصیفی بوده و با استفاده از روش گردآوري اطلاعات از نوع ميداني – كتابخانه اي به انجام رسیده است و همچنین برای سنجش داده های بدست آمده در مراحل مختلف این تحقیق از ابزارهای مختلفی از جمله ابزار مقایسه با نمونه های موفق اجرا شده در داخل و خارج از کشور بهره گرفته شده است.

1- مبانی نظری تحقیق

2-1- الگوها

الگو در لغت به معنای طرح و نمونه یا چیزی که از روی آن عملی انجام شود (معین،1387). اجزای عالم به شکل الگو دریافت می شوند بعضی از این الگوها یکسان و ثابتند، بعضی نظم و قائده ی بالایی دارند و بعضی دیگر به صورت اتفاقی شکل می گیرند. توانایی پیش بینی چگونگی شکل گیری این الگوها برای انسان اهمیت ویژه ای دارد و اعمال انسان بر اساس آن شکل می گیرد. هر الگوی رویداد را نمی توان از جایی که در آن اتفاق می افتد جدا کرد " فضا + رویداد " یک الگوست (لنگ،15:1381).

الگوها در هر جا، در هر فرهنگ و در هر دوره ای متفاوت اند، همه ی آن ها ساخته انسان و همه آن ها وابسته به فرهنگ اند. با این حال در هر جا، ساختار عالم ما ضرور تا حاصل مجموعه الگوهایی است که بارها تکرار می شوند. این الگوها عناصر عینی مثل آجر و در نیستند بلکه بسیار ژرف تر و سیال ترند و جوهره ای هستند ناب و پنهان که هر بنا و شهر همواره از آن ها ساخته می شود (الکساندر،84:1390). هر الگو بیانگر مساله ایست که در محیط اطراف به تکرار رخ می دهد و سپس هسته راه حل آن مساله را مطرح می کند. در واقع ما دنیای اطرافمان را می بینیم و سپس با خلاصه کردن آن به صورت علت و معلول و استناد به راه حل هایی که در شرایط مختلف (یک زمینه) تکرار می شود ساختار آن را درک می کنیم. این قوانین... که نمایانگر نظم و قائده رفتار هستند الگوها نامیده می شوند. فقط شهرها و بناها نیست که از زبان الگو ناشی می شود، بلکه کیفیت آن ها نیز چنین است. حتی حیات و زیبایی پرابهت بناهای معظم دینی همه از زبان هایی نشئت می گیرد که سازندگانشان به کار برده اند (االکساندر،22:1390)

1-1-2- جایگاه الگوها در معماری

الگو جمع بندی نیازهای شخص نیست، بلکه در معماری، الگو پاسخ به نیازهای کلیت زندگی است که به کالبد تبدیل شده است و می تواند زندگی را در خود جای دهد. پس از مدتی دیگر معماری است که عملکردها را شکل می دهد، چون الگو شده و هویت مستقل پیدا کرده است. الگو آن چیزی است که همه چیز هست اما عین هیچ چیز نیست.

معماری الگویی، نوعی معماری است که عصاره تجارب چند صد ساله در زمینه ی شکل، موقعیت، جهت، اندازه، روابط اجزا، مصالح، محصول قدرت خلاقه و مهارت انسان های فرزانه و برگزیده... می باشد، محصولاتی را عرضه می کنند که در عین یکسانی و هم خوانی دارای گوناگونی و تنوع نیز هستند. تنوع حاصل تفاوت در شکل و موقعیت زمین، وضعیت اقتصادی و شئون اجتماعی کارفرما و سلیقه ی معمار و آن یکسانی محصول ثوابت فرهنگی، اقلیمی، روابط و عرف اجتماعی و اصول نیارش می باشد (رحیمی آشتیانی،29:1391).

2-2- معماری مدارس ایران

مدارس سنتی بیشماری در جای جای ایران وجود دارد که در دوره های مختلف تاریخی ساخته شده اند. معماری این مدارس علی رغم تفاوت هایی که با هم دارند در بسیاری موارد دارای الگوهایی مشخص است. در این بخش نظرات مربوط به ریشه معماری مدارس بیان می گردد. ریشه های معماری مدارس را قطعاً می توان در سرچشمه های ایرانی آن جستجو کرد. اطلاعات موجود درباره این گروه از مدارس، که عمدتاً در شرق ایران احداث گردیدند، بسیار محدود و مبتنی بر فرضیات احتمالی است. به طور کلی آن دسته از مدارس تاریخی که امروزه باقی مانده اند مدارسی هستند که عمدتاً پس از حمله ی مغول ساخته شده اند. مدارس تاریخی قابل توجه باقی مانده به چهار دسته تقسیم می شوند: مدارس دوره ی ایلخانی، مدارس دوره ی تیموری، مدارس دوره ی صفوی و مدارس دوره ی قاجار. در این بخش از تحقیق ویژگی های معماری مدارس در دوره های مذکور به صورت اجمالی بیان می گردد.

1-2-2- معماری مدارس در دوره ایلخانی

در مورد دوره ی ایلخانی تنوع مدارس از نظر فرم سبب می شود تا الگوی استاندارد و ثابتی برای این دسته از ساختمان ها منظور گردد. اغلب مدارس این دوران نشان دهنده ی گرایش ایلخانیان به طرح چهار ایوانی هستند. ویژگی های مدارس این دوره نشان می دهد که این مدارس شباهت هایی نسبی با تبار سلجوقی خود داشته اند (هیلن براند،219:1386).

به طور کلی می توان ویژگی های معماری مدارس عصر ایلخانی را این گونه برشمرد: رعایت اصل درون گرایی در طراحی ساختمان به طوری که هیچ گونه ارتباط بصری بین فضاهای داخلی و خارجی مدارس وجود نداشته باشد، استفاده از ایوان در بنا و تأکید بر آن از نظر ساختاری و نمایی، اهمیت وجود نمازخانه در مدرسه و ایجاد یک محراب در آن، ایجاد حجره های مجزا و اختصاصی برای اسکان طلاب و انتظام فضاها و عناصر ساختمانی گرداگرد یک حیاط مرکزی (اکبری،89:1390).

2-2-2- معماری مدارس در دوره تیموری

بارزترین جنبه ی معماری مدارس این دوره تقارن فوق العاده و سازمان خردمندانه آن است که این دو ویژگی بیش از هر چیز مدارس این دوره را از دوره ی پیش از آن متمایز می سازد (اکبری،89:1390). در پلان مدارس این دوره، نوع چهار ایوانی غالب بود و در مقیاسی بزرگ تر از آن چه در بقیه ی سرزمین های اسلامی رواج داشت ساخته می شد. مدرسه ی غیاثیه خرگرد، الگویی است که نشان می دهد چگونه عملکردهای مختلف در مدارس این دوران می توانند با یکدیگر تلفیق شوند. در این دوره تأکید جدید بر مقیاس به معنای تأکیدی مطابق با آن بر نماهای خارجی بود. برای نمونه از مناره ها جهت مشخص کردن گوشه ها استفاده می شد. در مدارس این دوران مانند مدارس عثمانی هم عصر مقیاس افزایش یافته ی بنا باعث سادگی خاصی در طرح می شد. همچنین در یک خط قرار دادن ورودی درگاه با قبله، توسعه ی محوری یکدست را تضمین می کرد. آرایش متقارن و منطقی حجره های طلاب از دیگر ویژگی های شاخص مدارس این دوران بود. مدارس بزرگ در دوره ی تیموری معمولاً در شهرهای اصلی متمرکز شده بودند (هیلن براند،289:1386).

??

نقشه1: پلان (سمت چپ) و پرسپکتیو (سمت راست) مدرسه غیاثیه خرگرد (تیموری)

3-2-2- معماری مدارس در دوران صفوی

از نظر ترکیب کلی، پلان چهار ایوانی، کماکان ویژگی اصلی مدارس صفوی بود؛ ضمن آن که حجم و تنوع فضایی بیش تر و استفاده ی سخاوتمندانه تر از تزئینات و کاشیکاری، آن ها را از مدارس دوران تیموری و ایلخانی متمایز می ساخت. علی رغم حفظ الگوی کلی آرایش چهار ایوانی، پلان مدارس صفوی در جزئیات ترکیبی، طرح ها و اندیشه های کاملتری را ارائه کردند. از آن جمله باید به مجموعه ورودی در حد فاصل نمای خارجی و حیاط داخلی اشاره کرد که ماهرانه به مجموعه ای مستقل و کاملاً در هم تنیده مبدل گردید. همچنین چهار فضا در گوشه های بنا در طراحی جدید تقویت شدند و عملکرد شایسته تری همانند کتابخانه یا دفتر اداری مدرسه پیدا کردند (سمیع آذر،131:1376). در اغلب مدارس دوره ی صفوی اصل درون گرایی در طراحی ساختمان رعایت شده است. طرح های مدارس صفوی در سده های بعدی الگوی معماری مدارس قرار گرفتند.

??

نقشه2: پلان (سمت چپ) و پرسپکتیو (سمت راست) مدرسه چهارباغ اصفهان (صفوی)

4-2-2- معماری مدارس در دوره قاجار

اوج تکامل گشایش فضایی در دوره ی قاجار دیده می شود. تکامل سیلان و گشایش فضایی در مدارس این دوره به صورت جدی افزایش یافته است. راه حل های بکار گرفته شده برای ایجاد گشایش و سیلان فضایی، چهار یا هشت مهتابی است (حیاطک) که در طبقات بالای مدرسه – مسجد دیده می شود. طبقه ی همکف مسجد سید اصفهان کارکرد مسجد را دارد و شبستان های زمستانی و تابستانی در سه سوی حیاط جای گرفته اند. حجره های مدرسه بر روی شبستان های شرقی و غربی ساخته شده اند. چهار مهتابی (فضای ایوان مانند بدون سقف) در جلوی حجره ها قرار دارند. این مهتابی ها نوعی فرورفتگی های بزرگ ایجاد کرده اند که دید مخاطب را به عمق فضا توجه می دهد. در مدرسه ی سپهسالار از این مهتابی ها در چهار سوی حیاط بهره گرفته شده که به اعتقاد میرمیران اوج سیلان فضایی بوده، سبکی فضای حیاط را زیادتر نموده است. حداکثر گشایش فضایی در مدرسه ی سپهسالار دیده می شود. از نگاه "زاویه فضایی" میرمیران، معماری قاجار اصول، مبانی و الگوهای قدیم معماری ایران را ارتقاء بخشید و با جسارتی تحسین برانگیز نوآوریهایی از نظر فضا به وجود آورد (معماریان،361:1392).

??

نقشه3: پلان (سمت چپ) و پرسپکتیو (سمت راست) مدرسه سپهسالار تهران (قاجار)

3-2- عناصر تشکیل دهنده معماری مدارس سنتی

مسلم است که هویت هر فضای معماری بیش از هر عاملی به وسیله ی کارکردهای ویژه ی آن، از سایر فضاها متمایز می شود و فضای کالبدی آن نیز به طور معمول، با توجه به کارکردهای مزبور شکل می گیرد. عناصر تشکیل دهنده ی معماری مدارس سنتی ایران به طور کلی عبارتند از: فضای ورودی، میانسرا (حیاط)، حجره، مدرس، مسجد، کتابخانه، اتاق های خادم و چراغ دار و سرویس های بهداشتی و در برخی مدارس خیلی بزرگ حمام. عناصر فضایی کارکردی مدارس سنتی در اغلب موارد در چهار جهت پیرامون حیاط مرکزی قرار دارند. (سلطان زاده،138:1364). در این بخش به توضیح مختصری در مورد بعضی از عناصر اصلی مدارس سنتی می پردازیم:

1-3-2- فضای ورودی

فضای ورودی مدارس با توجه به نوع مدرسه متفاوت است. اگر مدرسه کوچک باشد فضای ورودی آن ساده و متشکل از دو یا چند جزء است، اما اگر مدرسه بزرگ باشدف فضای ورودی آن کمابیش شبیه فضای ورودی مساجد بزرگ و مساجد جامع است. ورود با طمأنینه و به تدریج به فضای درونی مدرسه و حل مسئله ی ناهماهنگی میان جهت قبله با جهت معبر یا میدان کنار مدرسه از جمله مواردی است که در طراحی ورودی مدارس به آن توجه شده است (سلطان زاده،40:1390). در نتیجه هر فضای ورودی از یک یا چند جزء تشکیل می شده است که هر کدام از آن ها دارای خصوصیات کارکردی و کالبدی کمابیش معینی بوده است.

· جلوخان: جلو خان فضایی وسیع و بزرگ است که در جلوی پیش طاق بعضی از بناهای بزرگ و مهم، طراحی و ساخته می شده است. یکی از اهداف احداث جلوخان، اهمیت بخشیدن به فضای ورودی بنا و تمایز بهتر آن از فضای معبر یا میدان بوده است.

· پیش طاق: پیش طاق فضایی سرپوشیده و نیمه باز مانند ایوان است که در جلوی درگاه ورودی طراحی و ساخته می شد و فضای دسترسی را از فضای معبر متمایز می کرد. توقف و انتظار برای ورود به بنا در همین فضا صورت می گرفته است. در بسیاری از موارد در کنار هر یک از دو بدنه ی پیش طاق یک سکو می ساختند که در هنگام انتظار یا ملاقات و گفتگو یا گذراندن بخشی از اوقات فراغت از آن استفاده می کردند (سلطان زاده،70:1390).

· هشتی: هشتی یا کریاس فضایی است که در بسیاری از انواع فضاهای ورودی طراحی و ساخته می شده است. این فضا غالباً بلا فاصله پس از درگاه قرار می گرفته است و یکی از کارکردهای آن تقسیم مسیر ورودی به دو یا چند جهت بوده است. در بناهای که از هشتی آن ها تنها یک راه منشعب می شده، فضای هشتی به عنوان فضایی برای انتظار و با شکوه نمودن مسیر ورودی مورد استفاده قرار می گرفته است (سلطان زاده،75:1390).

· دالان: دالان ساده ترین جزء فضای ورودی است که تأمین ارتباط و دسترسی بین دو مکان، مهم ترین کارکرد اصلی آن به شمار می آید. در برخی از انواع مدرسه، تغییر امتداد و جهت مسیر عبور در دالان صورت می گرفته است. به این ترتیب مسئله ی محرمیت را توسط دالانی که در امتدادی غیر مستقیم به حیاط ختم می شد، حل می کردند (سلطان زاده،78:1390).

· ساباط: غالباً بخشی از فضای معبر را که سرپوشیده و مسقف می شد، ساباط می نامیدند. سرپوشیده شدن معبر در شهرهای واقع در نواحی گرم موجب ایجاد سایه و پدید آمدن فضایی مطلوب برای حرکت یا توقف افراد می شد (سلطان زاده،81:1390).

نگارش پروپوزال معماری

انجام پایان نامه معماری

۰
۰
sanaei
sanaei
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید