در دومین خلاصه کتابی که تصمیم گرفتم بنویسم به سراغ کتاب جنگ سرد بروم. این دومین نمونه از نوع خلاصه‌نویسی کاربردی است که درباره کتابها انجام میدهم. امیدوارم بعد از خواندن این خلاصه، اطلاعاتی تاریخی به صروت مجمل و کاربردی درباره جنگ سرد بدست بیاورید.
مقدمه
کتاب جنگ سرد بررسی تاریخ این دوره بصورت نکته‌ای و موجز اما کامل است. این برهه تاریخی در شکل گیری رفتارهای سیاسی و امنیتی امروز دنیا شاید مهمترین جایگاه را دارا باشد.
این کتاب که نوشته کرل براین جونز میباشد در سال 1395 توسط نشر فرهنگ جاوید برای دسترسی اندکی عمیقتر و کاربردی تر به تاریخ جنگ سرد چاپ شد. مترجم این اثر بابک محقق است که کتاب پوپولیسم چیست را نیز برای انتشارات بیدگل ترجمه نموده است.
این کتاب در 17 فصل و 112زیرفصل و در 376 صفحه و لغت نامه و معرفی کتاب و سایت و اصطلاحات و فهرست اشخاص به رشته تحریر درآمده است که به بررسی آغاز جنگ سرد از روزهای آخر جنگ جهانی دوم میپردازد.
نویسنده در این کتاب سعی کرده است تاریخ حدود 45سال را بصورت تقریبا کامل و نکته بندی شده به مخاطب ارائه کند اما از شرح نقاط مخفی و ریزه‌کاری‌ها عبور کرده است و صرفا به بررسی کلی مواردی که برای مخاطب بار تاریخی و جذابتر دارد پرداخته است.
جنگ سرد در یک دقیقه:
مورخان غربی معمولا جنگ سرد را مبارزه ای ایدئولوژیک میان غرب دموکراتیک و شوروی کمونیست توصیف میکنند و معتقدند که شوروی کوشش خود را صرف گسترش کمونیسم در سارسر جهان کرده بود.
با این حال این مناقشه روایت های دیگری نیز دارد. آیا جنگ سرد مبارزه ای برای سلطه بر اروپا بود؟جنگ جهانی سوم دراز مدتی بود که البته در جریان آن ابرقدرت ها چندان درگیر تقابل مستقیم نشدند؟
دیپلمات ها سه نوع جنگ را میشناسند؛ جنگ داغ که در آن ارتش ها درگیر نبرد میشوند، جنگ گرم که با وجود بسیج نیروها، مذاکرات سیاسی ادامه دارد و امکان حصول صلح هنوز وجود دارد و جنگ سرد که دو طرف بی آنکه رو در روی هم قرارگیرند، کشورهای تابع خود را درگیر میکنند و دست به مبارزه نیابتی میزنند.
هرچند شوروی و آمریکا هرگز درگیر یک جنگ مستقیم نشدند، اغلب از دشمنان رقبای خود حمایت کردند، علیه هم جنگ تبلیغاتی و رسانه ای راه انداختند و حتی ورزشکاران آنها در مسابقات بین المللی زد و خورد کردند.
وقوع چندین زنگ خطر نبرد رویارو میان دو کشور به صدا درآمد:
با فرو ریختن دیوار برلین در 1989 جنگ سرد نمادین تمام شد و در دسامبر 1989 جورج بوش رئیس جمهور آمریکا و میخائیل گورباچف رئیس جمهور شوروی، پایان جنگ سرد را اعلام کردند.
مورخان سنتی اتحاد جماهیر شوروی را مقصر آغاز جنگ سرد میدانند. مورخان دگراندیش گناه را به گردن ایلات متحده می اندازند و مورخان پسادگراندیش هر دو طرف را عامل آغاز درگیری معرفی میکنند.
بعد از جنگ جهانی دوم غرب خواستار تشکیل حکومت های دموکراتیک در شرق اروپا و ادغام مجدد آلمان در نظام بین المللی بود.
اتحاد شوروی پس از جنگ دوم جهانی به منظور تامین و تضمین امنیت خود، قصد داشت منطقه ای حائل را ایجاد کند.
برخی مورخان سخنرانی چرچیل در فونتن در میزوری در سال 1946 که اصطلاح پرده آهنین را بر زبان آورد، شروع جنگ سرد میدانند.
برلین:
چهار حزب در آلمان غربی وجود داشت، دموکرات مسیحی ها، کمونیست ها، سوسیالیست ها ولیبرال ها. مقامات شوروی هرکار ممکنی اعم از ادغام کومنیستها و سوسیالیست ها را انجام دادند تا در صندوق رای برتری بیابند ولی استالین در محاسبات خود فردی چون«کنراد آدنائر»را ندیده بود. وی حزب دموکرات مسیحی در ناحیه بریتانیایی آلمان غربی را پر جاذبه کرده بود و گویی همه نیازهای جامعه را برآورده میکرد و آدنائر یک اتحاد ملی در غرب المان ایجاد کرد طوری که کمونیست ها در ناحیه غربی فقط 8%از آرا را کسب کردند.
برلین 160کیلومتر داخل منطقه شوروی بود و هر یک از 3ناحیه غربی بوسیله راه های جاده ای و ریل و آبراه ها به آلمان غربی وصل میشد. در23 ژوئن1948خبرگزاری تاس اعلام کرد که دولت شوری از ساعت شش صبح فردا رفت و آمد به داخل و خارج شهر برلین را به علت فنی مسدود میکند. ذخیره سوختی و خوراکی برلین غربی فقط کفاف 6 هفته را میداد. ژنرال کلی فرمانده بخش برلین غربی اطمینان داشت قصد شوروی گرسنگی دادن و سپس تصرف برلین و بعد تصرف آلمان غربی است.
با توجه به باز بودن دالان هوایی، امریکا و بریتانیا از 8 پایگاه هوایی آلمان غربی روزانه 13هزار تن کالا به برلین غربی میفرستادند و هر 3دقیقه یک هواپیما در برلین به زمین مینشست.
شوروی فقط میتوانست هواپیماها را ساقط کند، که به نشانه هشدار آمریکا هواپیماهای بی-29 خود را در بریتانیا مستقر کرد.
اهالی برلین با تمام سختی ها به غربی ها اعتماد راسخ داشند، زیر بار شوروی نرفتند و در 12 مه 1949 محاصره تمام شد.
در جریان بحران بعدی در برلین در 1961، کندی قصد داشت با استفاده محدود از توان هسته ای ایلات متحده به اهداف نظامی شوروی«حمله پیش دستانه»کند.
علت اوج بحران، خشم شوروی از روند خروج پناهندگان آلمان شرقی از برلین به غرب بود.
بین سال 1949 تا 1961، 2.8میلیون نفر به غرب پناهنده شدند. خروج خیل عظیم کارگران جوان و ماهر مشکل جدی و شرم اور بود. این افراد دقیقا همان کسانی بودند که وجودشان برای ساختن کشور کمونیستی لازم بود.
شوروی همواره به دنبال خروج آمریکا از برلین بود. خروشچف در کنفرانس وین کندی را تهدید کرد و کندی در 25ژوئیه به مردم گفت:«اجازه نخواهیم داد کمونیست ها ما را از برلین بیرون کنند» خروشچف هم تحمل دیدن سیل پناهندگان را نداشت.
در 13 اوت 1961 موانعی در مسیر حرکت آزادانه از مناطق غربی برلین به منطقه شرقی کارگذاشته شد.
در 17 اوت که روز اغاز ساخت دیوار برلین است سنگ جایگزین سیم خاردار شد.
کندی آماده استفاده از سلاح هسته ای شد و کارل کیسن مشاور وی پیشنهاد حمله پیشدستانه را داد ولی وقتی مشخص شد که بخش غربی مورد تهدید نیست کندی از حمله دست برداشت.
6سپتامبر کندی ژنرال کلی را در مقام نماینده ویژه خود به برلین فرستاد. کلی فکر کرده بود هدف از فرستادن وی درگیری با شوروی است و در اموزشگاه نیروهایش ماکتی از دیوار برلین را برای انهدام طراحی کرده بودند.
در اکتبر سال1961 ژنرال کلی یک واکنش نامعقول داد. یک دیپلمات آمریکائی و همسرش به سبب خودداری از ارائه گذرنامه اجازه ورود به برلین شرقی را پیدا نکردند. این اقدام نقض توافق میان چهارکشور حاکم بود. کلی به نیروهای مسلح ماموریت داد که ان دیپلمات را تا برلین شرقی همراهی کنند. او همچنین چند روز بعد چند جیپ را با سربازان آمریکائی برای اسکورت شهروندان امریکایی به برلین شرقی فرستاد.
بعد از اقدامات کلی در اکتبر 1961 در همان روز تانک های آمریکائی در ایست و بازرسی چارلی که گذرگاه اصلی شرق به غرب بود توقف کردند. در 27 اکتبر 33 تانک شوروی وارد برلین شدند که 23 عدد از انها در اطراف دروازه براندبورگ توقف کردند و 10 عدد از انها به ایستگاه چارلی رفتند. و رو در روی تانک های آمریکائی قرار گرفتند. ساعت به ساعت اوضاع بحرانی شد. ناتو در کل اروپا و پایگاه های غرب آماده باش شدند و شوری نیز دستور داد در صورت اقدام عمل متقابل انجام دهند.
کندی با خروشچف تماس گرفت و قول داد که اگر تانک های شوروی عقب نشینی کنند امریکائی ها نیز عقب نشینی خواهند کرد. دقایقی بعد بن بست به پایان رسید. یک تانک شوروی 5 متر عقب نشست و یک تانک امریکایی هم 5 متر از صحنه عقب رفت.
جنگ کره:
ژاپن نیروهای خود در کره را از جنوب به نیروهای آمریکایی و از شمال به نیروهای شوروی تسلیم کرد.
مدار 38 درجه مرز دو کره تعیین شد. تحولات جنگ سرد اروپا شرایط کره را پیچیده تر کرد و کلیه تلاش ها برای اتحاد دو کره را در سال 1948 تمام کرد که منجر به تشکیل دو کشور شد که هر دو داعیه مالکیت بر کل کره را داشتند. شمال به رهبری کیم ایل سونگ، جنوب به رهبری سینگمان ری. کره شمالی بعد از 1949 دارای دو همسایه کمونیست بود که باعث میشد تا با اعتماد به نفس در معادلات برخورد کند. در 25ژوئن 1950 نیروهای کره شمالی با سلاح های روسی به کره جنوبی حمله کردند و سه روزه سئول پایتخت کره جنوبی را به اشغال درآوردند.
آمریکا با همراهی سازمان ملل کره شمالی را متجاوز شناخته و با تشکیل ائتلاف به کمک کره جنوبی شتافتند. آمریکا در تهاجم اولیه شکست سنگین خورد بطوریکه حتی سرلشگر ویلیام دین به اسارت نیروهای کره شمالی درآمد. هواپیماهای ناوگان هفتم در آسمان کاملا پیروز شدند و خطوط تدارکاتی کره شمالی را هدف قرار میدادند.
در 15 سپتامبر نیروهای آمریکائی هم از جنوب به سمت مناطق اشغال شده توسط کره شمالی حمله کردند و هم نیروهای اصلی ژنرال مک آرتور در اینچئون پشت خطوط شمالی ها در نزدیکی سئول اشغال شده بزرگترین حمله آبی خاکی پس از روز بزرگ در جنگ جهانی را با 269 کشتی به اجرا درآوردند.
نیروهای کره شمالی تا مدار 38 درجه پس زده شدند. روسیه و چین تا 3 ماهه اول جنگ دخالتی نکردند. نیروهای آمریکائی برای حذف کره شمالی حمله بزرگ خود را آغاز کردند. چین رسما هشدار داد که اگر آمریکا از مدار 38 درجه عبور کند مداخله خواهد کرد. ترومن این هشدار چین را لاف فرض کرد. آمریکائیها 6 روزه پیونگ یانگ را تصرف کردند. قوای سازمان ملل به همراهی آمریکا به سمت چین رفتند.
در اکتبر 1950 حدود 300هزار نیروی داوطلب چین( داوطلب اعلام شدند تا جلوی بهانه مداخله آشکار گرفته شود)به کمک نیروهای شمالی آمدند. توفیق عددی با شمالی ها و چین بود و ارتش انبوه آنها نیروهای متحد را به مدار 38 درجه بازگرداند.
آمریکا مجدد حمله کرد ولی ترومن راضی نبود، مک آرتور توفیقاتی بدست آورد با هدف حمله به چین و استفاده از سلاح سلاح اتمی. در 10 آوریل 1951 پس از چند ملاقات در کاخ سفید، مک آرتور خلع شد. عده کثیری از رفتار ترومن ناراحت شدند و با بازگشت مک آرتور به امریکا از وی همچون یک قهرمان استقبال کردند.
نبرد هوایی ادامه یافت و مذاکرات صلح به دعوت شوروی بارها قطع شد. در زمان ریاست جمهوری آیزنهاور هم جنگ ادامه داده شد. با مرگ استالین در سال 1953 نگرش عوض شد و تنها راه در هیئت حاکم شوروی پایان جنگ دیده شد. چین هم که از عدم پشتیبانی روسیه نگران بود به همین نتیجه رسید. آیزنهاور با طرح فشار و تهدید قصد کرد تا طرفین را به میز مذاکره بکشاند. بمباران کره شمالی را ادامه داد و چین را تهدید به حمله اتمی نمود. فقط رهبر کره جنوبی مخالف صلح بود که از مذاکرات کنار گذاشته شد. در 27 ژوئیه 1953 صلح شد و روند بازگشت اسرا آغاز شد. از 12هزار اسیر نیروهای سازمان ملل فقط 12 آمریکائی و 1 اسکاتلندی تصمیم به ماندن در چین گرفتند. 50هزار اسیر کمونیست آزاد شدند که دو سوم انها به تایوان رفتند.
هنگ گلاستر افتخارآمیزترین هنگ جنگ کره بود که فرمانده آن(جیمز کارن)صلیب ویکتوریا دریافت کرد. صلیب ویکتوریا ارزشمندترین جایزه شجاعت به پاس دلاوری در میدان نبرد برای بریتانیاست. این جایزه از 1854 تا کنون 1356 بار اهدا شده است. این صلیب به سنت دیرینه از توپ های برنزی روسی ساخته میشود که در جریان جنگ کریمه در شهر سواستوپل به غنیمت گرفته شده بود.
رقابت تسلیحاتی:
«سمی پالاتینسک-21» کد پستی ایستگاه اصلی آزمایش های هسته ای شوروی در شمال شرقی قزاقستان است که در فاصله سالهای 1949 تا 1989، 456 انفجار در آن صورت گرفت. آمریکا با هواپیماهای جاسوسی یو-2 و سپس ماهواره های جاسوسی کلیه فعالیت های این ایستگاه را رصد میکرد.
حادثه یو-2؛ در 1 مه 1960 هواپیمای یو-2از پیشاور برای جاسوسی پرواز کرد که در ارتفاع 68هزار پا برفراز کوه های اورال هدف سامانه موشکی شوروی واقع شد و خلبان گری پاورز خودکشی نکرد و به دست شوروی اسیر شد.خروشچف در اجلاس پاریس جاسوسی را علنی کرد و ناسا اعلام کرد که این هواپیما برای تحقیقات آب و هوایی در ارتفاع بالاست. تجهیزات بدست امده و خلبان پاورز دروغ امریکا را رو کرد. آیزنهاور پرواز جاسوسی را پذیرفت و اعلام کرد که تکرار نخواهد شد ولی عذرخواهی نکرد و همین سبب خشم خروشچف و ترک اجلاس پاریس شد. پاورز به 10 سال حبس محکوم شد ولی در سال 1962 با رودلف آبل جاسوس ارشد شوروی در نیویورک معاوضه شد.
بعد از ارسال انسان به فضا توسط شوروی، هیئت داوران جایزه نوبل جویای هویت دانشمند طراح پروژه سفر انسان به فضا شدند که شوروی این پروژه را حاصل کار جمعی معرفی کرد. بعد از فروپاشی شوروی طراح اصلی پرواز فضاپیمای شوروی افشا شد.«سرگئی کارالیف»که فقط با حرف اول نام خود یا لقب«طراح اصلی»شناخته میشد.
در دهه 1970 و با استقرار موشکهای مختلف در اروپا، جنبش ضد هسته ای زنان در انگلیس در اطراف نرده های پایگاه هوایی گرینم کمن، بصورت شبانه روزی 19سال در انجا تجمع برقرار کردند و پراکنده نشدند و با تمام اتفاقات کمپ اعتراضی انها تا سال 2000 پابرجا ماند. در دسامبر 1982، 70 هزار نفر از این پایگاه تا پایگاه الدرماستن یک زنجیره انسانی تشکیل دادند.
شرق دور، ویتنام:
«اختلال استرس پس از حادثه»پیرو جنگ ویتنام کشف شد. نوعی اختلال خلقی است که معمولا پس از تجربه ای هولناک دست میدهد. در دهه 1970 به سندروم پساویتنام نیز معروف شد. سبب اعتیاد و گسستن پیوندهای زناشوئی زیادی در امریکا شد.
چکسولکی:
لئونیت برژنف در توجیه تهاج خود به چکسلواکی نوشت:«هنگامی که نیروهای مخالف با سوسیالیسم روند توسع کشورهای سوسیالیستی را در جهت منافع کاپیتالیسم هدایت کنند... این امر نه فقط به مشکلی برای کشور مربوط بلکه به معضل و دغدغه ای مشترک برای کل کشورهای سوسیالیستی تبدیل خواهد شد»
از گورباچف پرسیدند چه تفاوتی میان اصلاحات او در اتحاد شوروی و اصلاحات دوبچک در چکسلواکی وجود دارد؟ پاسخ داد:«نوزده سال»
جاسوسان:
جاسوسان حتی برای کار جاسوسی روابط عاشقانه رقم میزدند. در 1959 هاینتس ساترلین با نقشه ای از پیش تعیین شده با لئونوره هاینتس رابطه عاشقانه برقرار و ازدواج نمود. لئونوره منشی وزیر امور خارجه آلمان غربی بود. با اصرار هاینتس و ترس از دست دادن همسر، لئونوره اسناد سری را به خانه می اورد و همسرش که افسر آموزش دیده اشتازی بود آن را برای فردی به نام رونگه که مامور کا گ ب در آلمان غربی بود میفرستاد. با پناهنده شدن رونگه به غرب اسم هاینتس و لئونوره لو رفت و آنها محاکمه شدند. لئونوره که باور نمیکرد عشقش و زندگی اش توطئه کا گ ب باشد در زندان خودکی کرد.
علل جاسوسی در اوائل بیشتر از روی ایدئولوژی بود مثل قضیه«5 دوست کمبریجی» که هر کدام مناصب مهم در سازمان اطلاعاتی بریتانیا داشتند ولی در دوران تحصیل در کمبریج کمونیست شده بودند. بعدها بیشتر انگیزه جاسوسی را مسائل مالی رقم میزد مانند قضیه الدریچ الیمز که دوجانبه کا گ ب در سیا بود و در ازای 2.7میلیون دلار 25 مامور سیا را لو داد همچون مهمترین جاسوس دو جانبه سیا بنام پولیاکوف، ولی در زمان دستگیری در سال 1994، 1.9میلیون دلار طلب داشت.(به 800هزار دلار 25 مامور سیا را لو داده بود).
افراد عادی زیادی که به راحتی با دوستان خود معاشرت میکردند جاسوس بودند مانند حلقه پورتلند که در نیروی دریایی بریتانیا اکثرا منشی بودند و جاسوس و دو تن از انها بعد از تحمل 9 سال حبس در 1970 با هم ازدواج هم کردند.
از تعقیب اعضای نظامی حلقه پورتلند به یک تاجر کمونیست آمریکائی و سپس به کتابفروشی کروگرها دست یافتند که زوجی آمریکایی و کمونیست بودند و کتابفروشی آنها مرکز انتقال اطلاعات به کا گ ب بود و نقشه های بمب اتمی را آنها به کا گ ب داده بودند. این زوج بعدها مفتخر به جایزه قهرمان اتحاد شوروی شدند.[1]
هواپیماهای آمریکایی موضع نیروهای بریتانیایی هنگ آرگایل را بشدت بمباران کردند. مردم بریتانیا خشمگین شدند ولی همه روزنامه ها مجبور به پوشش ندادن اخبار این حادثه شدند. اسناد این حادثه تا سال 2025 محرمانه است.
شوروی از نظر اطلاعات مخفی و جاسوسی ابتکار عمل را بدست خود داشت.
اختلاف کمونیسم روستایی و کمونیسم صنعتی میان چین و شوروی وجود داشت.
آمریکا بیشتر درگیر نبرد بروکراتیک با خود بود تا نبرد اطلاعاتی با شوروی.
قدرت بزرگ کشوری است که دارای چندین خصوصیت باشد:
1. وسعت بسیار زیاد
2. منابع طبیعی فراوان
3. جمعیت انبوه
4. اقتصادی شکوفا
5. صنعتی قدرتمند
6. تجارت خارجی
7. ثبات سیاسی
8. نیروی مسلح قدرتمند
9. دامنه نفوذ و قدرت در سراسر جهان
10. دیپلماسی فعال
شوروی در سال 1932 منطقه حائل میان خود و غرب را مشخص کرد.
تغییر برنامه درسی مسلماً جزء لاینفک کلیه برنامه‌های نازی زدائی پس از جنگ دوم جهانی بود، نازی زدائی به‌منظور رهایی
آلمان از باورها و نظامی‌گری نازی‌ها و ایجاد زمینه مناسب برای رشد افکار دموکراتیک.
کتاب‌های درسی بازنویسی شد، معلمان نازی از کار برکنار شدند و معلمان جدید آموزش دیدند. مقامات شوروی منشأ اصلاحات بنیادین در مدارس و دانشگاه‌ها شدند اما قدرت‌های غربی در دگرگونی ساختار آموزشی آلمان توفیقی حاصل نکردند.
شوروی درنهایت حدود 20 میلیارد دلار در قالب کالا و تجهیزات در فاصله زمانی چندساله از آلمان به‌عنوان غرامت اخذ کرد.
در ماه مارس 1945 رهبران غیر کمونیست شرق اروپا به مسکو دعوت و بی‌درنگ دستگیر شدند.
استالین به لطف جاسوسانی چون کلاوس فوکس و تد هل، فیزیک‌دانانی که روی برنامه هسته‌ای بریتانیا و امریکا کار میکردند، از قبل نسبت به وجود بمب آگاهی داشت.
استالین در 1945 در پوتسدام پذیرفت که در لهستان انتخابات آزاد برگزار شود ولی تعریف او از انتخابات آزاد فرق داشت و وی این تفاوت را می‌دانست.
در سال 1945 مقامات شوروی به‌قصد بازسازی زیرساخت‌های ویران‌شده خود تقاضای وام 1 میلیارد دلاری از آمریکا نمودند. اما دولت آمریکا تا 1946 تقاضانامه را گم کرد. چند ماه بعد سرانجام تقاضانامه پیدا شد و آمریکا پیشنهاد مذاکره بر سر وام را ارائه کرد.
شرط آمریکا برای ارائه وام اجازه شوروی برای سرمایه‌گذاری و عرضه کالا در نواحی تحت نفوذ شوروی بود و پاسخ استالین نیز منفی بود.
در ماه مه 1946 آمریکا اعلام کرد هیچ کالایی به مناطق تحت نفوذ شوروی صادر نمی‌کند چون شوروی از مناطق خود مواد خوراکی به مناطق غربی نمی‌دهد.
آمریکا در مراحل بعدی اقدام به خودکفا نمودن مناطق غربی در تأمین مایحتاج نمود.
در سال 1947 ادغام دو بخش آمریکائی و بریتانیایی و خودکفا نمودن آلمان غربی با حمایت بودین، وزیر خارجه بریتانیا، انجام شد. فرانسه نیز در ژوئن 1948 به حوزه بریتانیا و امریکا پیوست و پول رایج آلمان غربی را نیز مشخص کردند.
فرار از آلمان شرقی:
امروزه در آلمان موزه‌ای با نام ایست و بازرسی چارلی وجود دارد که محل نگهداری اسناد مربوط به فراریان است. تونل زدن، شنا در کانال تتلو، بالا رفتن از دیوار، پرش از روی سیم‌خاردار، فرار با بالون یا تغییر شکل در اتومبیل یا در لباس راهبه ها یا حتی رفتن در پوست گوسفند و همراهی با گله از راهکارهای فرار از آلمان شرقی به غربی بوده‌اند.
اواخر دهه 1960 که وضع اقتصادی در آلمان شرقی بهبود یافت، آمار فرارها رو به کاهش نمود.
تحلیل ترومن از وضعیت حمله به کره جنوبی توسط کره شمالی:
استالین به چند دلیل کارگردان این حمله است؛
اقدامات آمریکا در پاسخ به حمله کره شمالی به کره جنوبی:
1. اعزام ناوگان هفتم نیروی دریایی آمریکا به تایوان
2. اعزام ارتش هشتم مستقر در ژاپن به کره جنوبی
3. فشار دیپلماتیک:
3.1. پیشنهاد امریکا مبنی بر عقب‌نشینی کره شمالی از کره جنوبی در سازمان ملل تصویب شد.
3.2. شورای امنیت اولین پیشنهاد آمریکا مبنی بر حمایت از کره جنوبی در ایستادگی و دفع حمله نظامی و
همچنین بازگشت توازن را تصویب کرد.
3.3. سازمان ملل اختیارات نامحدود رهبری عملیات نظامی را به امریکا واگذار نمود
تصویب موارد بالا شانس محض آمریکا بود چون روسیه شورای امنیت را در اعتراض به امتناع آمریکا از به رسمیت شناختن چین و حمایت از ناسیونالیست‌های چین و تحریم این کشور توسط امریکا، تحریم کرده بود.
جنگ کره چه اهمیتی داشت:
آمریکا؛
1. افزایش بودجه نظامی آمریکا به 50 میلیارد دلار
2. افزایش نیروهای ارتش به 3.5 میلیون نفر
3. گسترش پایگاه‌های نظامی آمریکا در اسپانیا، مراکش، عربستان سعودی و لیبی
4. افزایش حضور نیروی آمریکا در اروپا
5. توسعه صنعت مهمات‌سازی و اسلحه در آمریکا با ابعاد وسیع قراردادهای دولتی
6. ایجاد دکترین«تلافی بزرگ» در تقابل بعدی با کمونیسم
چین؛
1. منزوی شدن چین به دلیل متجاوز شناخته شدن این کشور
2. محاصره چین در میان پایگاه‌های آمریکا
3. اقدام برای گسترش خصمانه کمونیسم توسط چین در منطقه
هزینه‌های جنگ کره:
آمریکا؛
1. 54.000کشته
2. 100.000زخمی
سازمان ملل؛
1. 3000کشته
2. 12.000زخمی
کره جنوبی؛
415.000 کشته
کره شمالی؛
1.000.000 کشته
چین؛
112.000کشته اعلام کرد
300.000کشته تخمین زده میشود.
تحولات درونی بلوک شرق:
لهستان؛
مشکلات اقتصادی آتش آشوب را شعله‌ور کرد. مردم خواستار تغییر سیاسی شدند. مردم به لطف عوامل طبیعی از شر استالین لهستان(بولِسواف بیروت) رهایی یافتند. آنها مقام جانشین او را که نامزد مسکو بود رد کردند و گومووکا را که خود قربانی استالینیسم بود به‌عنوان دبیر اول حزب کمونیست لهستان انتخاب کردند.
خروشچف دستور بستن مرز لهستان و محاصره داد و راهی ورشو شد. ولی گومووکا به قدرت رسید و اعلام کرد مردم لهستان خود راه رسیدن به سوسیالیسم را طی میکنند.
اقدامات گمووکا؛
اما گمووکا همچنان لهستان را عضو پیمان ورشو نگاه داشت.آزادی‌های سیاسی پر از اما و اگر بود و تأکید داشت که اصلاحات نباید زمینه بدعت‌گذاری‌های انحرافی را در کمونیسم لهستان ایجاد کند.
مجارستان:
1. دلایل نارضایی شبیه به لهستان بود.
2. خروشچف ماتیاس راکوشی را مجبور به استعفا کرد و ارنست گرو را جانشینش نمود.
3. کاهش فشار رژیم افزایش آزادی و انتقادات را در پی داشت و حکومت از شوروی برای کنترل تظاهرات‌ها کمک خواست.
4. در 25 اکتبر 1956، 30 هزار نیروی شوروی بوداپست را محاصره کردند و حکومت‌نظامی اعلام شد.
5. با همدلی گروهی از ارتش شوروی و مجارستان دامنه اعتراضات گسترده‌تر شد.
6. مجسمه استالین به زیر کشیده شد. پلیس امنیتی وفادار ماند و اعضای آن توسط مردم اعدام شدند.
7. در 28 اکتبر در گفت‌وگو با ایمره نوج، نخست‌وزیر وقت، تانک‌های شوروی از بوداپست خارج شدند.
8. مردم امیدوار، کارهایی چون انتخابات آزاد و تشکیل دولت ائتلافی را انجام دادند.
9. در همین مرحله از قیام مجارستان بحران کانال سوئز پیش آمد و توجه غرب به این بحران جلب شد.
10. در 1 نوامبر 1960 نوج خواستار عقب‌نشینی کامل شوروی از مجارستان شد و از پیمان ورشو خروج کرد و به رئیس سازمان ملل اعلام کرد که در مجمع عمومی بی‌طرفی مجارستان اعلام شود.
11. سفیر حزب کمونیست در دیدار از مسکو، خروشچف را به سرکوب تشویق کرد.
12. در 3 نوامبر 1960 ، 15 لشگر شوروی به همراه 4هزار تانک بوداپست را محاصره کردند. سحرگاه وارد شهر شدند و سرکوب شدیدی را آغاز نمودند.
13. مجارستان عاجزانه از غرب درخواست کمک نمود ولی آیزنهاور درگیر کمپین انتخاباتی بود و باقی غرب نیز درگیر بحران کانال سوئز.
14. آخرین پیکار در 4 نوامبر خاتمه یافت، 4هزار مجارستانی کشته شدند، 200هزار جار از کشور گریختند و به اتریش رفتند.700سرباز شوروی کشته و 1500نفر مجروح شدند. یگانه سلاح مردم مجار کوکتل مولوتف بود.
15. نوج به سفارت یوگسلاوی پناهنده شد. یانوش کادار جانشین وی شد. به نوج خیانت شد و دستگیر و سپس اعدام شد.
16. 35 هزار فعال سیاسی مجار بازداشت و 300نفر اعدام شدند.
خروشچف هم به‌نوعی درباره کشورهای بلوک شرق دکترین دومینو سقوط را داشت و با حرکت خود در مجارستان نشان داد خود استالینی دیگر است.
مجارستان دوره یانوش کادار:
1. کادار مراقب بود با روسیه درنیفتد و درعین‌حال خواسته عموم مردم را که در 1956 به خیابان آمده بودند در نظر بگیرد.
2. اعلام سیاست‌های اصلاحی فراوان در اقتصاد مجارستان.
3. درخواست کمک اقتصادی از روسیه برای مجارستان.
4. ارتباط تجاری مجزا با غرب و یوگسلاوی.
5. در 1984 نیمی از معاملات مجارستان با غرب بود و زندگی مردم رنگ خصوصی‌تری داشت.
6. ایجاد کمونیسم گولاش توسط کادار.
رقابت تسلیحاتی:
در شکاف علمی ایجادشده و نگرانی‌های حاصل از آن آیزنهاور خونسرد بود زیرا وی به مدد سیا متوجه شده بود که پیشرفت شوروی در زمینه تولید جنگ‌افزارها بسیار کند است و آمریکا به‌مراتب کلاهک بیشتر و بمب‌افکن بیشتر و نیروی بیشتری دارد.
دالس رئیس سیا قصد داشت مردم را مطلع کند ولی آیزنهاور نگذاشت تا هم جو علمی کاهش نیابد و هم شوروی از آگاهی آمریکا نسبت به‌کندی شوروی اطلاعی کسب نکند.
مارشال دوگل زیر بار گسترش پایگاه‌های نظامی آمریکا نرفت و کشور خود را از ناتو خارج کرد.
کوبا:
کاسترو در ابتدا کمونیستی عمل نکرد و کاسترو و یارانش را آمریکا به دامن کمونیسم انداخت. این جمله برای کورنینکو یار خروشچف است.
اختلاف چین و شوروی:
ویتنام:
بعد از استقلال 3 کشور در هند و چین از فرانسه که با تلفات 90هزارنفری فرانسه همراه بود، لائوس و کامبوج و ویتنام از دل هند و چین خارج شدند.
در سال 1954 چریک‌های کمونیست که روزی متحد آمریکا علیه ژاپنی‌ها بودند در شمال ویتنام حکومت ویتنام شمالی را تشکیل دادند و در جنوب هم یک دولت ناسیونالیست ضد کمونیست شکل گرفت.
1. در 1961، 3هزار نفر مستشار در ویتنام جنوبی بودند که با وخامت اوضاع در 1962 این تعداد به 11.500نفر رسید.
2. دولت ویتنام جنوبی مسئله حقوق بشر و آزادی ادیان را رعایت نمیکرد و بودائی‌ها را سرکوب میکرد.
3. دولت آمریکا در 1نوامبر 1963 علیه حکومت دیم رئیس‌جمهور ویتنام جنوبی به‌وسیله سیا کودتایی شکل داد.
4. جانسون جانشین کندی به ابعاد حضور نظامی آمریکا در ویتنام افزود.
5. اوضاع ویتنام بشدت بی‌ثبات بود و 11 کودتا بعد از کودتای سیا در آن کشور رخ داد.
6. در ماه اوت 1964قضیه دروغین کشتی مدکس رخ داد.
7. در روز 7 اوت کنگره رئیس‌جمهور آمریکا را یگانه شخص تصمیم‌گیرنده برای جنگ و صلح اعلام کرد.
8. 85% از مردم آمریکا در قضیه شروع حمله به ویتنام در نظرسنجی‌ها پشتیبان دولت بودند.
9. تا پایان 1964، 23هزار نیروی آمریکایی به ویتنام جنوبی حمله کردند.
10. شوروی اعلام کرد به شرطی از هانوی حمایت میکند که ویتنام شمالی از پکن کمکی دریافت نکند. هانوی پاسخی نداد.
11. از نوامبر 1964 تا فوریه 1965، 170هزار نیروی ویت کنگ به جنوب حمله کردند.
12. در 8 مارس 1965، آمریکا رسماً وارد فاز نبرد علیه ویت کنگ ها شد.
13. 3 هدف ژنرال وستمورلند فرمانده نیروهای آمریکائی در ویتنام:
13.1. دفاع از پایگاه‌ها و تأسیسات آمریکا و متحدان اروپائی
13.2. انهدام ویت کنگ ها
13.3. پاک‌سازی کمونیست‌ها
14. به روستاهای ویتنام جنوبی به‌شدت کمک مالی و تجهیزاتی شد تا وفاداری به دولت ویتنام جنوبی را حفظ کنند و با کمونیست‌ها وارد مراوده نشوند.
15. در سال 1967، 6طرح صلح برای ویتنام به شکست منجر شد.
16. هزینه سالانه جنگ ویتنام به 20میلیارد دلار رسیده بود.
17. تا پایان سال 1967، 485هزار نفر آمریکائی در ویتنام بودند که هفته‌ای 300نفرشان کشته میشدند.
18. تهاجم غافلگیرانه ویت کنگ ها در روز تت به سال 1967 به 300نقطه جنوب، حتی ورود به سفارت آمریکا در سایگون.
19. در مه 1968 مذاکرات صلح پاریس با دخالت نیکسون که نامزد جمهوری‌خواه ریاست جمهوری آمریکا بود به هم خورد.
20. در 31 اکتبر 1968 جانسون دستور توقف عملیات در ویتنام را صادر کرد.
21. جانسون وظیفه دفاع از ویتنام جنوبی را به خود ویتنامی‌ها سپرد.
22. در سال 1972 هم هانوی و هم سایگون آماده صلح شدند.
23. نیکسون یک ماه بعد از انتخاب شدن روند مذاکرات را قطع کرد و 12 روز هانوی را با بی-52 های ارتش بمباران کرد و هانوی منهدم شده پای میز مذاکره آماده شد.
24. در 29 مارس 1973 آخرین گروه از سربازان آمریکائی از ویتنام خارج شدند.
25. در 1975 با بی‌ثباتی در آمریکا و گسترش وضع بد اقتصادی در ویتنام جنوبی، شمالی‌ها تهاجم گسترده‌ای را آغاز کردند و به شکلی در 29 آوریل 1975 آخرین بالگردهای آمریکا از بام سفارت آمریکا در سایگون خارج شدند.
26. در 30 آوریل تانک‌های شمالی وارد کاخ ریاست جمهوری جنوب شدند و ویتنام به‌صورت کمونیستی متحد شد.
27. در 1975 قوای کمونیست در لائوس و کامبوج نیز پیروز شدند و دومینویی که آیزنهاور متصور شده بود فروریخت.
28. در 1978 ویتنام به شوروی پیوست. در 1979 عضو سازمان ملل شد ولی در 1978 که به کامبوج حمله کرد چین به ویتنام اعلام جنگ داد. در 1983 شوروی روزانه 3میلیون دلار از ویتنام پشتیبانی میکرد.
چکسلواکی:
همه اقمار شوروی و شخص برژنف از آزادی‌ها چکسلواکی هراسناک شدند و اخطارهایی به دوبچک دادند ولی او اعتنایی نکرد. روسیه به این نتیجه رسید که به چکسلواکی حمله کند. در 20 اوت 1968 چتربازان شوروی فرودگاه پراگ را تصرف کردند و پیمان ورشو با 400هزار نیرو به چکسلواکی حمله کرد. غرب محکوم کرد، سازمان ملل محکوم کرد ولی شوروی آن را وتو کرد. آلبانی و رومانی و یوگسلاوی نیز محکوم کردند و در عملیات علیه چکسلواکی شرکت نکردند.
مردم چکسلواکی در مواجهه با حضور چنین نیروی نظامی دست به شیوه«مقاومت منفی»زدند.
یکی از راهبردهای عملیاتی معترضان بدون خشونت، حرکت‌های نمادین بود. پلاخ یکی از 3 دانشجویی بود که در سال 1969 خودسوزی کرد و مرد. اهالی پراگ به مناسبت بیستمین سال درگذشتنش یک هفته علیه حکومت کمونیستی دست به اعتراض زدند. «هفته پلاخ» یکی از عوامل تسریع روند«انقلاب مخملی» در نوامبر 1989 بود.
تنش‌زدائی بین چین و آمریکا:
در سال 1971با اتفاقاتی که برای کاپیتان‌های ورزش پینگ‌پونگ دو تیم آمریکا و چین رخ داد، کاپیتان امریکا از کاپیتان چین خواست که تیم آنها را به چین دعوت کنند. مقامات چین از دعوت تیم آمریکا می‌ترسیدند تا کار به مقام اول چین رسید، مائو.
مائو بی‌درنگ دعوت‌نامه شخصی برای تیم آمریکا فرستاد. شعار این دعوت‌نامه این بود:«اول رفاقت، بعد رقابت».
این رویداد مهم ورزشی همه مرزها را پشت سر گذاشت و در تاریخ به«دیپلماسی پینگ‌پونگ»معروف شد.
آمریکا از هر راهی برای اختلاف بین چین و شوروی استفاده میکرد. چین نیز پس از واقعه چکسلواکی شوروی را دشمن بدتر از آمریکا می‌دانست. در آوریل 1971 پس از 21 سال تحریم‌های چین برداشته شد و چین در اکتبر 1971 با رضایت آمریکا وارد سازمان ملل شد. در 1972 نیکسون با مائو دیدار کرد. در سال 1979 مقامات چین از آمریکا دیدار کردند. همان سال آمریکا چین کمونیست را حکومت قانونی چین شناخت. در سال 1972 مائو دو پاندا به نیکسون هدیه داد و فرزندان آن دو پاندا در سال 2010 به چین فرستاده شدند.
شوروی و حقوق بشر:
قرارداد هلسینکی که از ژوئیه 1973 کارهای کارشناسی آن آغاز شده بود در سال 1975 امضا شد و به‌ظاهر برای هیچ کشوری نه ضمانت اجرائی و نه بار قانونی داشت و یکی از بخش‌های آن«سبد سوم»بود که متضمن ده اصل همچون تضمین احترام به حقوق بشر و همکاری‌های بشردوستانه و آزادی سفر میشد. در ایام اوج تنش‌زدائی میان روسیه و آمریکا ، شوروی چیزی را امضا کرد که خیال میکرد برایش الزام‌آور نیست. در سالهای بعد از قرارداد هلسینکی که به مدد شوروی ایجادشده بود، مخالفان در بلوک شرق بشدت تحت‌فشار قرار گرفتند. ساخاراف مدیر طرح بمب هیدروژنی شوروی با چاپ کتاب «وطن من و جهان» در سال 1975 ضربه سختی به حیثیت شوروی زد.
در چکسلواکی اعضای گروه«منشور 77» که هاول و 241 روشنفکر دیگر بودند با صدور این منشور خواستار رعایت قرارداد هلسینکی شدند. یهودیان شوروی نیز به‌شدت اقداماتی برای تحقق قرارداد هلسینکی انجام دادند تا مهاجران بیشتری را به اسرائیل بفرستند.
فناوری و جاسوسی:
از زمان آیزنهاور وقتی عکس ماهواره‌ای او را در کمپ دیوید در حال گلف نشانش دادند رشد جاسوسی فنی آغاز شد. هواپیمای یو-2 کامل شد. گری پاورز اولین شکست یو-2 بود که با استاد جاسوسی کا گ ب یعنی رودلف آبل معاوضه شد. رودلف آبل سرهنگ کا گ ب بود که حتی در زمان جنگ جهانی برای ارتش آلمان کار میکرد و مدال نظامی داشت اما جاسوس شوروی بود.
سامانه هشدار دیو لاین در 40 نقطه راداری مخصوصاً آلاسکا آماده ردیابی هرگونه حمله به خاک آمریکا بودند.
ادبیات و سینما محل دیگری برای گسترش جاسوسی فنی بودند.
شوروی در عقد پیمان ها زیاد دقت لازم را صرف نمیکرده است.
تاکتیک های فرهنگی و اقتصادی راهگشا ترین استراتژی های امنیتی هستند.
شبکه منافع هنوز امر مهمی در بازهای امروز سیاسی است.
در جنگ سرد آنچه یک‌طرف دفاع از خود قلمداد میکرد برای طرف مقابل معنایی جز تجاوز نداشت.
تعارضات میان روس‌ها با غرب:
دکترین ترومن:
این دکترین از قضیه یونان آغاز شد و پایان دادن به گسترش کمونیسم هدف آن بود. سخنرانی ترومن برای کنگره و مردم آمریکا در تاریخ کم‌نظیر بود و نقطه عطفی برای قرن 20ام حساب میشود.
وی در سخنرانی خود گفت:«فقط یک انتخاب بین دموکراسی و توتالیتاریسم وجود دارد»
طرح جلوگیری از گسترش کمونیسم ترومن به «بازدارندگی» معروف شد.
شب قبل از نشست پوتسدام برای اینکه ترومن برگ برنده در جیب خود داشته باشد بمب اتم امریکا تست شد.
طرح مارشال:
در آوریل 1948 کنگره امریکا 5.3میلیون دلار به طرح مارشال اختصاص داد و 16 کشور غیر کمونیست اروپائی اقدام به تأسیس«سازمان همکاری اقتصادی اروپا»کردند. این سازمان به دو منظور ایجاد شد:
در سال 1951 که موعد اجرای این طرح به پایان رسید بیش از 13 میلیارد دلار هزینه شد. سطح زندگی و رفاه و اقتصاد اروپا با شتاب فراروان افزایش یافت. تأثیرات طرح مارشال تا دهه 70 میلادی بر اقتصاد اروپا بود. چرچیل آن را فداکارانه‌ترین اقدام قدرت‌های بزرگ در سراسر تاریخ دانست.
آمریکا بر عرصه اقتصادی اروپا چیره شد. این کمک‌ها اعانه نبود و فقط 20 درصد آنها هم وام بود و مابقی به‌صورت کمک بلاعوض پرداخت شد. کمک‌ها اغلب در قالب کالا-گندم یا ماشین‌آلات کشاورزی واگذار شد. بخشی از کمک‌ها به شکل«وجوه متمم»سپرده میشد. تولیدکنندگان اروپایی مایل به خرید کالای آمریکایی بودند ولی دلار نداشتند.
صندوق پولی سازمان همکاری اروپایی محلی بود که مثلاً فرانسویان برای خرید کالای آمریکائی به آن فرانک واریز میکردند و از آن صندوق با استفاده از وجوه متمم معادل دلاری دقیق آنها به تولیدکنندگان آمریکائی پرداخت میشد.
فقط بخش‌های صنعتی سود نمی‌کردند.امریکا به‌صورت کاربردی کمک‌ها را برای هر کشور ارسال میکرد مثلاً اقتصاد یونان بر پایه کشاورزی بود و امریکا برای یونان قاطر هم میفرستاد.
شکل‌گیری ناتو:
بعد از قضیه محاصره برلین در 4 آوریل 1949 پیمان آتلانتیک شمالی بر اساس ماده 51 منشور سازمان ملل به امضا رسید. به‌موجب این ماده هر کشور یا چند کشور باهمکاری یکدیگر مجاز هستند به‌منظور دفاع از خود در مقابل حمله نظامی به‌زور متوسل شوند.
با توجه به موافقت کشورهای عضو دایر بر اینکه حمله به هریک از آنها در اروپا یا آمریکای شمالی به معنای حمله به همگی آن‌هاست، این پیمان مشخصاً نظامی است.
دوازده عضو نخستین ناتو:
آلمان غربی در ماه مه سال 1955 به عضویت ناتو درآمد.
پیمان ورشو:
بعد از عضویت آلمان غربی در ناتو؛ شوروی از هراس تشکیل آلمانی ارتش‌سالار و حمله مجدد(سومین بار)به خاکش به همراه هفت کشور اقماری اروپایی خود«پیمان ورشو»را تشکیل داد.
پیمان ورشو اتحادی نظامی بود که به‌موجب آن کلیه کشورهای کمونیستی اروپای شرقی توافق کردند که در صورت تهاجم نظامی غرب به یکی از آنها و اتحاد شوروی به هم یاری رسانند.
ازنظر کاربردی این قرارداد غیرضروری بود چون یک‌یک این کشورها باهم و با اتحاد شوروی قراردادهای امنیتی مستقلی داشتند. پیمان ورشو بحث نمادین تقسیم اروپا به دو اردوگاه مسلح را تکمیل کرد.[2]
دکترین هالشتاین(بیانیه‌ای که وزیر امور خارجه آلمان غربی در سال 1955 منتشر کرد):
این بیانیه باعث قطع رابطه دو آلمان باهم شد. در این بیانیه آمده بود آلمان غربی به رسمیت شناختن آلمان شرقی را اقدامی خصمانه تلقی میکند. چون این اقدام به معنای صحه گذاشتن بر تفکیک آلمان است. همچنین فقط آلمان غربی حق دارد از جانب«آلمان»سخن بگوید.
استراتژی تلافی بزرگ:
یک اصل نظامی است که بر اساس آن چنانچه کشوری با حمله مواجه شود، باید بی‌درنگ با نیروی بیش‌ازحد درصدد دفع تهاجم نخست برآید. هدف از این اقدام بازداشتن سایر تهاجمات است. در جریان جنگ سرد چنین تهدیدی با توجه به وجود سلاح‌های هسته‌ای مؤثر واقع شد.
تئوری دومینو:
در آوریل 1954 آیزنهاور تئوری«دومینوی سقوط» و تأثیر آن بر اقدامات ایالات‌متحده را شرح داد. بر اساس این تئوری کشورهای جنوب شرقی آسیا به ردیف مهره‌های دومینو تشبیه شدند که فقط کافی بود یکی از آنها به دام کمونیسم بیفتد تا کشورهای بعدی نیز یک‌به‌یک سقوط کنند به این شکل نه‌فقط جنوب شرق آسیا که حتی هند و چین نیز سقوط میکند.
در سال 1955 با مبنا قرار دادن این نظریه وظیفه اعطای کمک نظامی و مالی برای ویتنام جنوبی را از دوش فرانسه برداشت و از دین دیم ضد کمونیست حمایت کرد ولی وی در انتخابات شرکت نکرد و هوشی مین رهبر کمونیست ویت مین پیروز شد.
لبه پرتگاه:
چین در سال 1955 به تایوان حمله کرد و امریکا شروع به تحرکات بازدارند ازجمله سیاست لبه پرتگاه کرد.
در این سیاست فرض بر این قرار می‌گیرد که طرف مقابل به‌جای تن دادن به خطر جنگی خانمان‌سوز پا پس کشیده و امتیاز میدهد. این سیاست در جنگ سرد بسیار خطرناک بود چون با توجه به سلاح‌های هسته‌ای پایان دنیا متصور بود.
تنش‌زدائی:
به معنای کاهش تشنج در روابط شرق و غرب است. نشانه‌های آن:
علت اصلی مسابقه تسلیحاتی ابتدا قدرت بازدارندگی و سپس ترس از حمله ناگهانی و ناتوانی در پاسخ به این حمله بود و وحشت بی‌پناه ماندن متحدان و گسترش دامنه نفوذ طرف مقابل.
دکترین برژنف:
وقایع دهه60 در اروپای شرقی نشان از بی‌ثباتی بلوک شرق بود. بدین منظور دکترین برژنف تأکید کرد که هرگاه کشورهای اقماری دست به اتخاذ سیاست‌های انحرافی بزنند، با مداخله نظامی نیروهای پیمان ورشو مواجه خواهند شد.
دومینوی جدید:
در سال 1958 مائو برنامه پنج‌ساله دوم موسوم به « جهش بلند به جلو » را آغاز کرد. این برنامه باهدف توسعه کشاورزی و صنعتی در دستور کار قرار گرفت، زیرا مائو می‌دانست صنعت فقط در صورتی به شکوفایی می‌رسد که نیروهای کار به‌خوبی و به‌راحتی تغذیه کند درحالی‌که کشاورزان نیز جهت تولید ابزار و پیشرفت کشاورزی به صنعت نیاز داشتند.
بهار پراگ:
دوبچک برنامه عملی برای استراتژی « راه چکسلواکی به‌سوی سوسیالیسم» را فقط در فاز سیاسی اجرا میکرد. این برنامه یکسره معطوف به مشکلات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور بود. بر این اساس، ممیزی لغو و آزادی تجمع و فعالیت اجتماعی و سفر به خارج از کشور تضمین شد. در این میان هیچ تلاشی در راه اتخاذ خط‌مشی مستقل در سیاست خارجی یا چشم‌پوشی از سوسیالیسم صورت نگرفت.
لغو ممیزی با این دستور شکل گرفت:« باید به روند انتشار اخبار یا تأخیر و به‌صورت مخدوش و ناقص مخابره کردن خبر خاتمه دهیم»
در بهار 1968 مسکو آزادی‌های نامتعارفی به چکسلواکی اعطا کرد. دولت درصدد بود تا با اعطای آزادی بیان به رسانه‌ها توسعه روابط تجاری با غرب، اعطای آزادی مذهبی و کلا کاهش فشار حکومت بر زندگی مردم به وضعیت زندگی آنها سروسامان دهد. این سیاست‌ها به بهار پراگ معروف شد.
چکسلواکی کمونیستی باقی ماند اما به قول دوبچک:« ما در این کشور قصد داریم جان تازه‌ای به حیات سوسیالیستی ببخشیم و از مزایای سوسیالیسم بهره بیشتری ببریم.»
در ژوئن 1968 اکثر روزنامه‌های چک دست به چاپ « مانیفست دو هزارکلمه‌ای » زدند که توسط روشنفکران نوشته شد و خواستار اصلاحات دموکراتیک در چهارچوبی سوسیالیستی شده بودند. همان ماه دولت ممیزی را لغو کرد.
دکترین کیسینجر:
در اوائل دهه 1970 میلادی دکترین کیسینجر انجام شد؛ باید شبکه‌ای را برای وابستگی منافع متقابل کشورهایی همچون آمریکا و شوروی و اقمارشان فراهم کرد تا بتوان آنها را به همکاری و تنش‌زدائی سوق داد اسم این راهکار« شبکه منافع » بود.
دکترین دیگر کیسینجر:
چنانچه آمریکا نقش مثبتی در افزایش سطح زندگی و انتظارات مردم شوروی ایفا کند، آنها تأکید بیشتری بر مطالبه دموکراسی و اصلاحات خواهند داشت. گمان می‌رود که بسیاری از مردم شوروی در جریان همین دادوستدهای فرهنگی نظری به ویترین فروشگاه‌های غربی بیندازد و چه‌بسا مشتاق تغییر و تحول شوند.
پیمان بغداد:
در سال 1955 آمریکا برای بستن راه نفوذ شوروی در خاورمیانه کشورهای بریتانیا، ایران، ترکیه، پاکستان و عراق را مجاب به امضای «پیمان بغداد» کرد. اتحاد شوروی در پاسخ کمک‌های نظامی خود به مصر و سوریه را افزایش داد.
در 1958 کشورهای منطقه با حمایت سازمان ملل نیروهای خارجی را از منطقه بیرون کردند.
در دهه 60 و 70 دوباره ترکیب عوض شد. مصر، ایران، اردن، پاکستان، ترکیه و اسرائیل با امریکا بودند و عراق و سوریه و مصر و لبنان با شوروی.
گورباچف:
تفکرات گورباچف برای احزاب کمونیست اروپای شرقی مشکل‌ساز شد. آنان دیگر نمی‌توانستند به کمک‌های نظامی شوروی متکی باشند؛ دیگر نمی‌توانستند سیاست‌های خود را به پشتوانه دکترین مارکسیستی توجیه کنند، چراکه گورباچف نیز مارکسیسم را ناکارآمد خوانده بود؛ حال باید می‌پذیرفتند که موضع حزب کمونیست همواره بر حق نیست.
در کشورهای بلوک شرق مخالفت با « راه کمونیستی » مردم افزایش می‌یافت و مردم خواستار پلورالیسم بودند و آزادی بیان و لغو سانسور و پایان اقتصادی دستوری و دولتی.
ناسیونالیسم نیز در پایان بخشیدن به نفوذ شوروی سهم داشت. حزب کمونیست خواستار وفاداری به مفهوم بین‌المللی کمونیسم و جهان‌وطنی بود و نه وفاداری به کشوری خاص و هرگونه حس وفاداری ملی باید برای اتحاد شوروی، زادگاه انقلاب کمونیستی، می‌بود.
کلیه دکترین ها و استراتژی های جنگ سرد بایستی بصورت کامل تحقیق شوند و ادامه استفاده از انها در روزگار فعلی بررسی شوند.
باید اصلاحات درست را مدنظر داشت. کشورهای اقماری شوروی با اندک اصلاحات رضایتمند و کارآمد میشدند.
انگاره غلط خود حق بینی در برابر سایر کشورهای هم پیمان شوروی یکی از عوامل فروپاشی این کشور بود.
استالین در کنفرانس تهران در اتاق رهبران متفقین غربی ابزار شنود کار گذاشته بود.
استالین در پاسخ به حوزه دو ناحیه‌ای و سازمان همکاری اقتصادی اروپا« کمیسیون اقتصادی آلمان » را تشکیل داد.
کمینفرم( دفتر همکاری‌ها و اداره اطلاعات کمونیستی) را به‌منظور مقابله با طرح مارشال تأسیس کرد.
کمینفرم با کمینترن( اهرم برپایی انقلاب جهانی کمونیستی ) نداشت و فقط قالبشان فرق داشت.
کمینترن( انترناسیونال کمونیستی ) در سال 1919 با هدف ترویج انقلاب جهانی، سرنگونی بورژوازی و برقراری کمونیسم جهانی تأسیس شد.
آخرین اقدام شوروی در واکنش به واحد پول جدید آلمان غربی، ایجاد « مارک شرق » برای آلمان شرقی بود. اما غربی‌ها اجازه گردش آن را در آلمان غربی ندادند چون از نوع گردش آن اطلاع نداشتند و برای همین کار استالین برلین را به محاصره درآورد.
تلگرام طولانی:
واشینگتن از سفارت خود در مسکو خواستار جزئیات و توضیحاتی بیشتر درباره سیاست خارجی استالین شد. پاسخ ارسالی تلگرام طولانی بود که در 5500کلمه ارسال شد. نویسنده آن تحلیلگری به نام جرج کنن بود که با روسیه آشنایی کامل داشت. وی نبرد میان کمونیسم و دموکراسی را قطعی دانست؛ نبردی که تا پای جان یکی از طرفین ادامه خواهد داشت.
بحران مالایا:
حزب کمونیست مالایا قبل از جنگ جهانی تلاش برای انقلاب داشت که با شکست روبرو شد. با پیروزی ژاپن و خروج بریتانیایی، بریتانیا اقدام به تجهیز و آموزش شاخه نظامی حزب کمونیست مالایا کرد که کمک شایانی در شکست ژاپن انجام دادند.
با پایان جنگ ارتش خلق مالایا دست به دکترین وحشت زد تا قدرت را از دست بریتانیا خارج کند که بریتانیا در مقابل یک ایده خوب را اجرا کرد و با کمک آن توانست کمونیست‌ها را به‌زانو درآورد:
نیم میلیون نفر از جنگل نشینان مالایی را در روستاهای سایر مناطق اسکان دادند. به ساکنان پول و زمین داده شد که محل تأمین معاش خوبی بود. با این شگرد کمونیست‌ها از امکانات و حمایت عامه مردم محروم شدند و تلاش بریتانیا برای جلب محبت و توجه موفق بود . امدادهای پزشکی و تأمین معاش و احترام متقابل و ایجاد دورنمای استقلال ملی مقبول طبع مردم قرار گرفت. بریتانیا در اوت 1957 استقلال مالایا را اعلام کرد. در 1960 چند تن از ارتش چریکی باقی‌مانده بودند. در اواخر ژوئیه 1960 وضع اضطراری در مالایا با تسلیم شدن و محاکمه این افراد باقی‌مانده پایان یافت.
تحولات درونی شوروی و ایده تغییر خروشچف:
استالین در سال 1953 مرد و خروشچف دو سال بعد به رهبری رسید. در ژوئیه 1955 بعد از مدت‌ها اولین دیدار سران ایالات‌متحده، بریتانیا، فرانسه و شوروی در ژنو آغاز شد.
در کنگره 20ام حزب کمونیست شوروی در فوریه 1956 خروشچف استالین و دوران او را به زیر ضرب انتقاد گرفت و سیاست استالین زدائی را آغاز کرد.
متن سخنرانی خروشچف قرار بود محرمانه باقی بماند ولی یک جاسوس اسرائیل نسخه‌ای از آن را کشف کرد و سپس در غرب منتشر شد.
سه اقدام خروشچف در استالین زدائی:
ازاینجا به بعد حوزه نبرد در جنگ سرد وارد فاز اقتصادی نیز شد.
کمونیسم گولاش:
کمونیسم گولاش نام دیگر«کاپیتالیسم خلق» یا به‌نوعی از سیاست‌های اقتصادی گفته میشود که با گنجاندن مؤلفه‌های بازار آزاد، خود را از اصول اقتصاد کمونیست محض جدا میکند و وضعیت حقوق بشر را بهبود میدهد. همان‌طور که گولاش نوعی خورش با ترکیبی از مواد مختلف است، کمونیسم مجار نیز اساساً نوعی ایدئولوژی ترکیبی است تا کمونیسم خالص.
رقابت تسلیحاتی:
در دهه 80 مشخص شد که سیا و کا گ ب برای اقدامات و کمپین‌های ضد جنگ و ضد هسته‌ای در کشورهای مختلف میلیون‌ها دلار خرج کرده‌اند و نفراتی را در دو طرف برای برگزاری این جنبش‌ها داشته‌اند.
دفکان:
این سیستم برای شرح وضعیت جنگی آمریکا بود که در سال 1950ابداع شد که در مقیاس 1 تا 5 است. عدد 5 نشانگر پایین‌ترین وضعیت آماده‌باش در دوران صلح است و عدد یک به معنی احتمالی بسیار زیاد یا قریب‌الوقوع بودن جنگ است.
مقاومت منفی:
مردم چک در برابر تهاجم شوروی به کشورشان به‌جای دست گرفتن اسلحه بر ضد نیروی متجاوز به عدم خشونت روی آوردند. آنها از روش‌های ابتکاری متفاوتی برای درمانده کردن دشمن استفاده میکردند:
1. با دیوارنگاری تهاجم دشمن را به سخره می‌گرفتند.
2. آب آشامیدنی در اختیار سربازان قرار نمی‌دادند.
3. مسیر قطارها را منحرف میکردند.
4. علائم راهنمایی را از جا درمی‌آوردند.
5. رادیوهای مخفی و متعدد برای جنبش مقاومت راه‌اندازی میکردند.
واتسلاف هاول مدیر این کانون‌های مقاومت متعدد و روش‌های ابتکاری بود.
اقدامات هاول که نمایشنامه‌نویس بود او را ممنوع الکار کرد ولی او با مدون کردن سیستم مبارزاتی درست و بدون خشونت انقلاب مخملی 1989 را رقم زد.
بررسی راه های جنبش های مبارز مدنی در بلوک شرق بنظر حائز اهمیت است.
بررسی علل جنبش ها و آشوب های بلوک شرق و راهکارهایی همچون دات میز(شیوه ابتکاری چاپ کتاب های غیرقانونی در لهستان) بایستی انجام شود.
[1] . نظریه: تنها زوج جاسوسی که مفتخر به دریافت این عنوان شدند گوهر و گئورک وارطانیان هستند. این زوج از ترنر رئیس سیا در 1972 هم جاسوسی میکردند و زوجی هستند که در 1945 عملیات پرش بلند نازی ها برای ترور سران متفق را شکست دادند.
[2] . نظریه:تفاوت آشکار پیمان ورشو و پیمان آتلانتیک شمالی برای قدرت و باز بودن اعضا است. شوروی در تنظیم قرارداد امنیتی پیمان ورشو حق حمله اعضا به یک عضو را لحاظ میکند ولی در ناتو برای این شرایط قاعده‌ای در اساسنامه اصلی وجود ندارد.
